આજકાલ દેશનાં વિવિધ હિલ સ્ટેશનો શિયાળાની હિમવર્ષાથી આકર્ષાતા પ્રવાસીઓથી છલકાતા હોય છે. શિમલા-મનાલી, ડેલહાઉસી-ધર્મશાલાથી લઈને ઉત્તરાખંડના મસૂરી સુધી આ પરિસ્થિતિ યથાવત છે. જ્યારે પ્રવાસન સ્થાનિક રોજગાર અને આવકમાં વધારો કરે છે, તે ક્યારેક અરાજકતા પણ પેદા કરે છે, ખાસ કરીને સ્થાનિક રહેવાસીઓની દિનચર્યામાં. કિલોમીટરો લાંબા ટ્રાફિક જામ, પાણીની તંગી, બેફામ બાંધકામ અને સતત વધતો કચરો હવે ફક્ત પ્રસંગોપાત સમસ્યાઓ નથી. હકીકતમાં, તે માળખાગત નવી આપદાઓ છે જેની સાથે રાજ્ય સરકારોએ કામ પાર પાડવાનું છે. વાસ્તવમાં, મૂળરૂપે બ્રિટિશરો દ્વારા સ્થાપિત હિલ સ્ટેશનો હવે અભૂતપૂર્વ પ્રવાસી દબાણનો સામનો કરી રહ્યાં છે. ખરેખર, આ હિલ સ્ટેશનો પ્રવાસીઓ અને વાહનોના આટલા મોટા ધસારાને સંભાળવા માટે બનાવવામાં આવ્યા ન હતા.
સ્વતંત્રતા પછી, નીતિ નિર્માતાઓ દૂરંદેશી નિર્ણયો લેવામાં નિષ્ફળ ગયા જે વર્તમાન પડકારોનો સામનો કરી શકે. ખરેખર, વર્તમાન કટોકટી દૂરંદેશી આયોજનના અભાવને કારણે ઉદભવી છે. પ્રવાસન ઉદ્યોગ પહાડી રાજ્યોના અર્થતંત્રમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે, માળખાગત સુવિધાઓ વધારવાના મુદ્દા પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નથી. આ જ કારણ છે કે દાયકાઓ પહેલાં બનાવેલા રસ્તાઓ ટ્રાફિકના ભારણ હેઠળ તૂટી રહ્યા છે. પહાડી પર્યટન સ્થળો પર પાર્કિંગ વ્યવસ્થા ખામીયુક્ત અને અપૂરતી છે. ખાનગી વાહનોના દબાણને ઓછું કરવા માટે જાહેર પરિવહન અપૂરતું છે, જેના કારણે પર્યટનની ટોચની મોસમ દરમિયાન તમામ સેવાઓ પર નોંધપાત્ર દબાણ આવે છે. જોકે, આ પરિસ્થિતિઓ પ્રવાસીઓ માટે ઓછી દુ:ખદાયક નથી. દેશના દૂરના વિસ્તારોમાંથી પ્રવાસીઓ અહીં શાંતિ અને સુખ શોધે છે, પરંતુ અંધાધૂંધીથી નિરાશ થઈને પાછા ફરે છે. વિડંબના એ છે કે સ્થાનિક લોકો પણ પર્યાવરણીય અને સામાજિક ખર્ચ સહન કરવા મજબૂર છે, જેના માટે તેઓ અધિકારીઓને બદલે પ્રવાસીઓને દોષિત ઠેરવે છે.
આજે સૌથી મોટી ચિંતા અનિયંત્રિત પર્યટનના વિનાશક પર્યાવરણીય પરિણામો છે. હિમાલયની પર્વતમાળાઓ પ્રમાણમાં નવી અને સંવેદનશીલ છે. પહાડી પર્યટન સ્થળોના નાજુક ઢોળાવ પર બેફામ બાંધકામોએ જમીનના મોટા વિસ્તારોને અસ્થિર બનાવ્યા છે. છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં, ગ્લોબલ વોર્મિંગની અસરોને કારણે વરસાદની પેટર્નમાં ફેરફારથી પહાડી વિસ્તારોમાં ભૂસ્ખલનનું જોખમ ખૂબ જ વધી ગયું છે. હકીકતમાં, વિકાસના નામે અને લાકડાના માફિયાઓ દ્વારા વૃક્ષોના નિર્દયતાથી કાપવાથી પર્વતોની સ્થિરતા સાથે ચેડા થયા છે. પર્વતોમાં કુદરતી પાણીના સ્રોતોનો પ્રવાહ પણ ખોરવાઈ ગયો છે. અવૈજ્ઞાાનિક રીતે બાંધવામાં આવેલી ગટર વ્યવસ્થા પર્વતો માટે હાનિકારક સાબિત થઈ રહી છે. ઘણાં રાજ્યોમાં, પાણીના અવૈજ્ઞાાનિક નિકાલને કારણે જ ભૂસ્ખલન થયું છે. પરિણામે, એક સમયે સ્વચ્છતા માટે જાણીતા હિલ સ્ટેશનો હવે સંકટમાં છે.
પ્રશાંત તળેટી વિસ્તારો હવે ગીચ શહેરોમાં રૂપાંતરિત થઈ ગયા છે. શહેરીકરણ વરસાદની ઋતુ દરમિયાન આપત્તિ જેવી પરિસ્થિતિઓનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે. વરસાદની મોસમમાં વારંવાર વાદળ ફાટવાથી વિનાશક પૂર આવે છે. ખરેખર, નીતિગત ફેરફારો માટે જરૂરી રાજકીય ઇચ્છાશક્તિનો પણ અભાવ છે. પ્રવાસનની સંભાવનાઓ શોધવાના અભ્યાસો ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ તેનો ભાગ્યે જ અમલ થાય છે. આ જ કારણ છે કે પહાડી પ્રવાસન સ્થળો પર પ્રવાસીઓનો ટ્રાફિક આડેધડ રહે છે. નીતિ નિર્માતાઓ આ પ્રવાસન સ્થળોની ટકાઉપણું કરતાં ટૂંકા ગાળાના વ્યાપારી લાભને પ્રાથમિકતા આપે છે. ભારતના મોટાભાગનાં તમામ પ્રવાસન સ્થળોએ સ્થાનિક પ્રજાને રોકડિયો ધંધો કરવામાં રસ છે. તેઓ હવે પોતાની વ્હાલી વસુંધરાને બદલે માત્ર કમાણીને જ ચાહે છે.
વિશ્વભરના દેશોએ તેમના પર્વતીય પ્રવાસન સ્થળોને પ્રવાસીઓના ધસારોથી બચાવવા માટે જરૂરી પગલાં લીધા છે. તેઓએ પર્યટન પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે અને પ્રવાસનની આવકનો ઉપયોગ કરીને કુદરતી પર્યાવરણને થતા નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે ગ્રીન ટેક્સ લાદ્યો છે. તેઓએ નિયમો કડક રીતે લાગુ કરીને અને પ્રવાસન ક્ષેત્ર આજીવિકા સાથે સમાધાન કર્યા વિના કાર્યરત રહે તેની ખાતરી કરીને પ્રવાસન સ્થળોનું વિકેન્દ્રીકરણ પણ કર્યું છે. સરકારો અને વહીવટીતંત્રે પ્રવાસી આકર્ષણ જાળવવા અને સ્થાનિક રહેવાસીઓ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ બનાવવા માટે પગલાં લેવા જોઈએ. કેન્દ્ર સરકાર અને રાજય સરકારો ચાલુ વરસને પ્રવાસન વરસ તરીકે મનાવે એના બદલે પહાડોની ઈકો સિસ્ટમની પુન: સ્થાપના માટે કામ કરવાની જરૂર છે.
