ભારતમાં આક્રમણ કર્યા વિના છાને પગલે વિદેશી નાગરિકોની ઘુસણખોરી એક ગંભીર અને વિસ્તરતી જતી સમસ્યા છે. આજુબાજુના અનેક નાના, દુઃખી અને દરિદ્ર દેશો માટે ભારત એક પ્રકારનું અમેરિકા જ છે. ભારત વિશ્વનો સૌથી મોટો લોકશાહી દેશ છે. જોકે, મજબૂત લોકશાહી માટે પારદર્શક ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને વિશ્વસનીય મતદાર યાદીઓની જરૂર પડે છે. ભારત સરકારને આ વાત બહુ મોડેથી ખબર પડી છે. તાજેતરમાં, એટલે કે આગામી વિધાનસભા ચૂંટણીના થોડા સમય પહેલા બિહારમાં મતદાર યાદીઓનું એક ખાસ સઘન નવીનીકરણ (SIR) અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. વિપક્ષે આનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો અને ચૂંટણી પંચના નિર્ણયને કોર્ટમાં પણ પડકાર્યો. લોકમાનસમાં હજુ પણ ચૂંટણી પંચે વિવિધ ખુલાસાઓ કર્યા છતાં સ્વચ્છ છબિ ઉપસી નથી. વળી ગઈકાલે રાહુલ ગાંધીએ વોટચોરી અંગે યોજેલી નવી પ્રેસ કોન્ફરન્સ પંચ માટે નવો પડકાર છે.
ભારતીય ચૂંટણી પંચ હવે દેશભરમાં મતદાર યાદીઓનું એક ખાસ સઘન નવીનીકરણ કરવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે. બિહારમાં આ પ્રક્રિયાને લગતા તાજેતરના રાજકીય વિરોધને જોતાં આ એક પડકારજનક કાર્ય હશે. આ અઠવાડિયાની શરૂઆતમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂંટણી પંચને આધાર કાર્ડને મતદાર ઓળખ કાર્ડ તરીકે માન્યતા આપવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. કોઈ પણ લાયક નાગરિક મતદાન કરવાના તેમના મૂળભૂત અધિકારથી વંચિત ન રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી ચૂંટણી પંચની છે. ઉલ્લેખનીય છે કે બિહારમાં અંતિમ મતદાર યાદી આ મહિનાના અંત સુધીમાં પ્રકાશિત થવાની છે. તેમાં કોઈ શંકા નથી કે પડોશી દેશોમાંથી નાગરિકોની મોટા પાયે ઘૂસણખોરી સમયાંતરે થઈ રહી છે. કેટલાક લોકો સારા ભવિષ્યની શોધમાં ગેરકાયદે ભારતમાં પ્રવેશ કરે છે.
પછી, ચોક્કસ વોટ બેંક કોન્ટ્રાક્ટરો, દલાલો અને ભ્રષ્ટ અધિકારીઓ સાથે મળીને, તેઓ બનાવટી દસ્તાવેજો મેળવે છે અને મતદાન કરવા માટે લાયક બને છે. આ પ્રક્રિયા ગેરકાયદે છે અને તેને કાબૂ કરવા કેન્દ્ર સરકારે આજ સુધી ઘણા પ્રયત્નો કર્યા છે પરંતુ બંગાળમાં તો મુખ્યમંત્રી કક્ષાના નેતા ખુદ ઘુસણખોરોને આવો... આવો... કહેતા હોય ત્યાં કેન્દ્ર કંઈ બહુ પ્રભાવ પાડી શકે નહિ. પરિણામે, ભૂલો અને વિસંગતતાઓને સુધારવા અને ગેરકાયદે ઇમિગ્રન્ટ્સને બહાર કાઢવા માટે સમગ્ર ભારતમાં મતદાર યાદીઓમાં સુધારો કરવો ખૂબ જ જરૂરી છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે મતદાર યાદીઓનું નવીનીકરણ ખરેખર તો ચોક્કસ સમયગાળા બાદ અનિવાર્ય હોય છે. જોકે, આ પ્રક્રિયા ન્યાયી, પારદર્શક અને સરળ હોવી જોઈએ, જેમાં સાચા નાગરિકોનાં હિતો અને ચિંતાઓને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે. કેટલાક વિરોધ પક્ષો તરફથી જોરદાર વિરોધ થઈ રહ્યો છે.
કેરળ, તમિલનાડુ અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવા વિપક્ષો દ્વારા શાસિત રાજ્યોમાં SIRનો અમલ મુશ્કેલ બનશે. તાજેતરનાં વર્ષોમાં, એવું જોવા મળ્યું છે કે સરહદી રાજ્યોમાં રાજકીય પક્ષના કાર્યકરો વિદેશી નાગરિકો દ્વારા તેમની વોટ બેંક વધારવા માટે જરૂરી દસ્તાવેજો ઊભા કરી આપવામાં અચકાતા નથી. ઉપરોક્ત ત્રણેય રાજ્યોમાં આગામી વર્ષે વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે. આવી સ્થિતિમાં, રાજકીય પ્રતિકાર સ્વાભાવિક છે. તાજેતરમાં, તમિલનાડુના ડીએમકેના મંત્રી દુરાઈ મુરુગને તીખી ટિપ્પણી કરી હતી કે બિહારમાં ઉપયોગમાં લેવાતી પ્રયુક્તિઓ તમિલનાડુમાં કામ કરશે નહીં, કારણ કે તેમના રાજ્યના લોકો રાજકીય રીતે વધુ જાગૃત છે. તેમના રાજ્યના લોકોને ગેરમાર્ગે દોરી શકાય નહીં.
એ પણ સાચું છે કે ચૂંટણી પંચે વિશ્વાસની ખોટને દૂર કરવા માટે તમામ હિસ્સેદારોને એકસાથે લાવવાની જરૂર પડશે અને એવી ધારણાને મજબૂત રીતે દૂર કરવી પડશે કે તેના કાર્યો કેન્દ્રમાં શાસક પક્ષને પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ફાયદો થાય છે. પંચ જરાક પણ પક્ષપાત દાખવશે તો લોકશાહીની પવિત્રતા અને અખંડિતતાને નબળી પાડી શકે છે. બિહાર એસઆઈઆરમાંથી શીખેલા પાઠ ચૂંટણી પંચને અન્ય રાજ્યોમાં સમાન પ્રક્રિયા માટે રોડમેપ ઘડવામાં માર્ગદર્શન આપશે. સુપ્રીમ કોર્ટના હસ્તક્ષેપથી ચૂંટણી પંચને આત્મનિરીક્ષણ અને માર્ગ બદલવો પડયો છે. આ મુખ્યત્વે એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રટિક રિફોર્મ્સ જેવા અરજદારોના અથાક પ્રયાસોને કારણે થયું છે, જેના સહ-સ્થાપક, જગદીપ છોકરનું શુક્રવારે અવસાન થયું હતું. છોકર સ્વચ્છ અને પારદર્શક ચૂંટણીઓના મજબૂત હિમાયતી હતા. તેમનો પ્રચાર ચૂંટણી પ્રક્રિયાને ભ્રષ્ટ કરવાના પ્રયાસો સામે રક્ષણ તરીકે કામ કરતો રહેશે.
