ઊર્જાથી લઈને ઉડ્ડયન અને સંરક્ષણ સુધીનાં વિવિધ ક્ષેત્રો માટે જરૂરી દુર્લભ ખનિજોની સપ્લાય ચેઇન પર ચીનનું નિયંત્રણ લાંબા સમયથી વૈશ્વિક જોખમ તરીકે જોવામાં આવે છે. અમેરિકન રાષ્ટ્રપ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા ચીની નિકાસ પર ઊંચા ટેરિફ લાદવામાં આવ્યા પછી, ચીની નેતાઓએ પણ આ લાંબા સમયથી ડરતા આર્થિક હથિયારનો ઉપયોગ શરૂ કરી દીધો છે. ચીને સાત દુર્લભ ખનિજોની નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, સિવાય કે નિકાસકાર પાસે યોગ્ય લાઇસન્સ હોય. ચીન પાસે આવાં ૧૭ ખનિજોની યાદી છે. ચીનના પોતાના મોટાભાગના નિકાસકારો કહે છે કે હાલમાં કોઈ અસરકારક લાઇસન્સિંગ વ્યવસ્થા નથી અને આનો અર્થ એ થશે કે નજીકના ભવિષ્યમાં નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂકવા માટે વિવિધ ધોરણો જાહેર થશે, કારણ કે ટ્રમ્પે ધૂણવાનું શરૂ કર્યું ત્યારથી વ્યાકુળતા વધી છે.
એ સ્પષ્ટ નથી કે ચીની સત્તાવાળાઓ ખરેખર નિકાસ લાઇસન્સિંગ ઓથોરિટી સ્થાપવા ઈચ્છે છે અને તેને નિકાસનું નિરીક્ષણ કરવા માટે પૂરતું શક્તિશાળી બનાવવા ચાહે છે કે નહીં. જો તેઓ આમ કરવા માગતા હોય તો પણ, તે સમગ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તણાવ પેદા કરશે અને શક્ય છે કે ચીની અમલદારો એવા દેશોના ગ્રાહકો અને કંપનીઓને નિશાન બનાવશે જેને ભૂ-રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે. અમેરિકા આનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે, પરંતુ તેની સાથે યુરોપિયન દેશો અને ભારત પણ તેના ઘેરાવામાં આવી શકે છે. આવા નિકાસ નિયંત્રણો હવે દુર્લભ ખનિજોમાંથી બનેલાં ઓટોમોટિવ અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રો સહિત વિવિધ ઉત્પાદન ક્ષેત્રોમાં ઉપયોગમાં લેવાતા ચુંબક પર પણ લાગુ પડશે. આમ તો સન ૨૦૧૦થી એ વાત જાણીતી છે કે ચીન પસંદગીનાં મુખ્ય ખનિજો પર એકાધિકાર મેળવવા ચાહે છે અને આ એકાધિકારનો ઉપયોગ તે આથક પ્રભુત્વ સ્થાપિત કરવા માટે કરશે.
સન ૨૦૧૦ તે વર્ષ હતું જ્યારે ચીને પહેલીવાર તેનો હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કર્યો અને જાપાની કંપનીઓને મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂ-ખનિજોની નિકાસ બંધ કરી દીધી. તે સમયે, બંને દેશો વચ્ચે રાજકીય તણાવ ખૂબ જ હતો. ત્યારથી અત્યાર સુધી, અન્ય દેશોને વૈકલ્પિક ક્ષમતાઓ વિકસાવવા માટે પૂરતી તકો મળી છે. પરંતુ દુનિયા જે ત્યારે જાગવી જોઈએ તે હવે છેક આજે જાગી છે. કમનસીબે, ઘણા દેશોમાં વિવિધ નવા નીતિ મિશનની સ્થાપના અને અગાઉનાં યુએસ વહીવટીતંત્રો દ્વારા નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં નાણાં ફાળવવા છતાં, ચીન તેની સપ્લાય ચેઇન પર અસરકારક નિયંત્રણ જાળવી રાખે છે. ખાસ કરીને અમેરિકન કંપનીઓ અક્ષમ્ય રીતે આળસુ રહી છે. તેનાં વૈશ્વિક પરિણામો ખૂબ જ ચિંતાજનક હોઈ શકે છે. કાર કંપનીઓ, ખાસ કરીને જે ઇલેક્ટ્રિક કાર તરફ આગળ વધી રહી છે, તેમને મહત્ત્વપૂર્ણ ચુંબક મેળવવા માટે સંઘર્ષ કરવો પડશે. તેવી જ રીતે, ડ્રોન, રોબોટિક્સ અને મિસાઇલ ઉત્પાદનને પણ સપ્લાય બાજુની સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડશે.
આનાથી પશ્ચિમી દેશોની લશ્કરી તૈયારીઓ પર અસર પડશે. ખાસ કરીને એવા સમયે જ્યારે યુક્રેન યુદ્ધ અને ટ્રાન્સએટલાન્ટિક તણાવને કારણે સમગ્ર યુરોપમાં શસ્ત્રોનો ભંડાર વધી રહ્યો છે. આ ચિંતાઓ ભારતનાં ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં પણ ઘણા લોકોને પરેશાન કરી રહી છે. દેશમાં દુર્લભ ખનિજોના પુરવઠા માટે સરકાર લાંબા સમયથી જાહેર ક્ષેત્ર પર આધાર રાખે છે. પરિણામે, સ્થાનિક દુકાનોમાં તેની યોગ્ય રીતે શોધ થઈ શકી નહીં. તાજેતરનાં વર્ષોમાં ખાણકામ માટે ઘણા બ્લોક ખોલવામાં આવ્યા હોવા છતાં, આ નિયંત્રણાત્મક માનસિકતાએ ખાનગી ક્ષેત્રના હિતને મર્યાદિત કર્યું છે. સરકારે નવા આયાત કેન્દ્રો પણ સક્રિય રીતે શોધી કાઢ્યાં નથી. ઉદાહરણ તરીકે, ચીન હવે મ્યાનમારના કાચિન રાજ્યમાં આવાં ખનિજોને નિયંત્રિત કરે છે, જોકે ત્યાંના બળવાખોરોએ વારંવાર મદદ માટે ભારતનો સંપર્ક કર્યો છે.
ભારતે નવા કાચા માલ મેળવવા માટે સખત મહેનત કરવી પડશે, પરંતુ તે જ સમયે તેણે પ્રક્રિયા ક્ષમતાઓ પણ ઓળખવી પડશે. આમાં, ધાતુશાસ્ત્રમાં રોકાયેલા ઇજનેરોની સંખ્યા વધારવી મહત્વપૂર્ણ છે. આ સપ્લાય ચેઇનના મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગો છે, જ્યાં ભારતનું ખાનગી ક્ષેત્ર વૈશ્વિક સ્તરે યોગદાન આપી શકે છે, પણ જો સરકાર તેને મંજૂરી આપે અને પ્રોત્સાહન આપે તો. મ્યાનમારનાં ખનિજોની લૂંટ કરવામાં ભારતે, ખુદ મ્યાનમારની વિનંતી છતાં, હસ્તક્ષેપ ન કર્યો તેનાં બહુ આકરા પરિણામ હવે ભારતે ભોગવવાનાં છે. જયશંકરની કુશળતાની સ્તુતિ કરનારાઓ સરકારમાં જ બેઠા છે તો પણ એ વાસ્તવની ઉપેક્ષા નહીં થઈ શકે કે ભારતીય વિદેશનીતિનો આજકાલ કોઈ ધડો નથી.
