નીતિશ કુમારે પોતાનું સાચવી રાખેલું રજવાડું છોડીને દિલ્હી દરવાજાના પગથિયે બેસવાનું કઈ મોહમાયાથી પસંદ કર્યું છે એ રહસ્ય અદ્યાપિ તો ભાજપના દ્વિમુખી હાઈકમાન્ડની મુઠ્ઠીમાં બંધ છે. પણ એક ચોક્કસ અને વિશદ રાજકીય રોડમેપ વિના આ બાંકે બિહારી વતન છોડે એવા નથી. આપણે ગુજરાતીમાં પ્રાચીન ઉક્તિ છે કે લાલો લાભ વગર લોટે નહિ. સમ્રાટ ચૌધરીની મુખ્યમંત્રી પદે નિમણૂક એક બહુસ્તરીય ઘટના છે. તે માત્ર એક પરિવર્તન નથી, પરંતુ ભાજપની બદલાતી રણનીતિ, બિહારના રાજકારણમાં એક નવા તબક્કા અને સતત સંઘર્ષનો સંકેત છે જેમાં જાતિ, વિકાસ, નેતૃત્વ અને વિચારધારા બધા એકબીજા સાથે જોડાયેલાં છે. સમ્રાટ ચૌધરીનો સત્તામાં ઉદય ફક્ત એક વ્યક્તિનો સત્તા પર ઉદય નથી, પરંતુ અનેક સ્તરે રાજકીય ગણતરીઓનું પરિણામ છે.
બિહારમાં ગણિતના દાખલા કેમેસ્ટ્રીનાં સૂત્રો જેવા અઘરાં હોય છે. ક્યારેય સરળ નથી હોતાં. પહેલા જાતિ માળખું આવે છે, જે બિહારના રાજકારણનો આધાર બનાવે છે. લાંબા સમયથી, ભારતીય જનતા પક્ષ બિહારમાં તેનો આધાર ઉચ્ચ જાતિઓ સુધી મર્યાદિત રાખવા ચાહતો નથી. પછાત જાતિઓ, ખાસ કરીને કુર્મી, કોઈરી અને અન્ય ઓબીસી જૂથોમાં પોતાની પકડ મજબૂત કરવી, તેની રણનીતિનો એક ભાગ રહ્યો છે. આ સંદર્ભમાં, સમ્રાટ ચૌધરીની પસંદગી એક ઇરાદાપૂર્વકનું પગલું છે. તેઓ પોતે એક પ્રભાવશાળી પછાત વર્ગમાંથી આવે છે, અને તેમના દ્વારા, ભાજપ મેસેજ આપવા ચાહે છે કે તે સામાજિક પ્રતિનિધિત્વની દ્રષ્ટિએ પાછળ નથી. આ નિર્ણય અન્ય હરીફ પ્રાદેશિક પક્ષો લાંબા સમયથી જે રાજકીય શૂન્યાવકાશ ધરાવે છે તેને ભરવાનો પણ પ્રયાસ કરે છે. ભાજપ એક એવો પક્ષ છે જે ફક્ત લોકપ્રિયતાના આધારે નહીં, પરંતુ સંગઠનાત્મક સંતુલનના આધારે નેતૃત્વ નક્કી કરે છે. આ એની મુખ્ય રાજવિદ્યા છે જેને કારણે કેટલાક લોકો એને ઉતાવળે ઓબીસી પાર્ટી તરીકે ઓળખાવી દે છે.
સમ્રાટ ચૌધરી લાંબા સમયથી પાર્ટીમાં સક્રિય છે અને વિવિધ સ્તરે કામ કરી ચૂક્યા છે. તેમની પસંદગી એ પણ દર્શાવે છે કે ભાજપ તેના કાર્યકરોને સંદેશ આપવા માંગે છે કે સંગઠનમાં કામ કરનારાઓને તકો મળી શકે છે. આ આંતરિક શિસ્ત અને વફાદારી જાળવવાની રણનીતિનો એક ભાગ છે, જોકે ગુજરાતમાં સ્થાનિક ચૂંટણીઓમાં આ નિયમ સચવાયો નથી. અનેક બેઠકો પર પેરેશૂટ ઉમેદવારો ઉતરી આવ્યા છે. ભાજપને હારવાનો એટલો બધો ભય છે કે એણે ચારેબાજુ બિનહરીફ રીતે જીતવા માટે આકાશ-પાતાળ એક કર્યાં છે. પરંતુ બિહારમાં મામલો એટલો સરળ નથી. બિહારમાં સત્તા હંમેશા ગઠબંધનની રાજનીતિ પર આધારિત રહી છે. આવી સ્થિતિમાં, મુખ્યમંત્રીની પસંદગી ફક્ત પક્ષનો નિર્ણય જ નહીં, પરંતુ સાથી પક્ષો સાથે સંતુલનનો પ્રશ્ન પણ છે. સમ્રાટ ચૌધરીના વ્યક્તિત્વ આ સંતુલનને કેવી રીતે જાળવી રાખશે? ફાનસના અજવાળામાં એ પણ જોવાનું બાકી છે કે બિહારના રાજકારણમાં ગઠબંધન જેટલી ઝડપથી બને છે તેટલી ઝડપથી તૂટે પણ છે.
ભાજપને સમજાયું છે કે ફક્ત રાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓના આધારે બિહારમાં સ્થાયી પ્રગતિ કરવી મુશ્કેલ છે. સ્થાનિક નેતૃત્વ અને જાતિ ગતિશીલતા અહીં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. સમ્રાટ ચૌધરીના ઉદયને આગામી ચૂંટણીઓ પર નજર રાખીને પણ જોઈ શકાય છે. તે ભવિષ્યના નેતૃત્વનો સંકેત આપે છે, જે મતદારો સમક્ષ સ્પષ્ટ ચહેરો રજૂ કરે છે. જોકે, આમાં જોખમો પણ છે. બિહારમાં નેતૃત્વ સ્વીકારવું ફક્ત જાતિ અથવા પક્ષ જોડાણ પર આધારિત નથી, પરંતુ રાજકીય વિશ્વસનીયતાની પણ જરૂર છે. સમ્રાટ ચૌધરીએ સાબિત કરવું પડશે કે તેઓ ફક્ત રાજકીય સમીકરણનો ભાગ નથી, પરંતુ એક સક્ષમ પ્રશાસક પણ છે. વહીવટી અનુભવ, નિર્ણય લેવાનું અને કટોકટી વ્યવસ્થાપન એ બધાં ક્ષેત્રો છે જ્યાં તેમની કસોટી થશે.
વિપક્ષ ભાજપ દ્વારાસમ્રાટ ચૌધરીની નિમણૂકને રાજકીય પ્રયોગ તરીકે પ્રશ્ન કરી શકે છે, પરંતુ તે જ સમયે, તેઓ તેમના સામાજિક આધારને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાતને પણ ઓળખશે. આ બિહારના રાજકારણમાં સ્પર્ધાને વધુ તીવ્ર બનાવી શકે છે, જે લોકશાહી દ્રષ્ટિકોણથી સકારાત્મક રહેશે. વધુમાં, રાષ્ટ્રીય રાજકારણ પર પણ વ્યાપક દ્રષ્ટિકોણ છે. ભાજપ વિવિધ રાજ્યોમાં તેના નેતૃત્વને એવી રીતે આકાર આપી રહ્યું છે કે તે પ્રાદેશિક ઓળખ અને રાષ્ટ્રીય કાર્યસૂચિ વચ્ચે સંતુલન બનાવી શકે. સમ્રાટ ચૌધરીની મુખ્યમંત્રી તરીકે નિમણૂક આ રણનીતિનો એક ભાગ હોઈ શકે છે. રાજકીય સમીકરણો જ સરકાર બનાવી શકે છે, પરંતુ તેને ચલાવવા માટે વહીવટી કાર્યક્ષમતા જરૂરી છે. નહિતર ગુજરાતની જેમ મૂળ આકાર ગયા પછી પડછાયાઓના પ્રશાસન રહેશે. રાજકારણમાં ખરેખર તો કલા, સાહિત્ય અને સંગીતથીય ઉચ્ચ પ્રતિભા જોઈએ. પ્રતિભાશૂન્ય નેતાઓ માત્ર ટાઈમપાસ મિનિસ્ટરો હોય છે. બિહારમાં સંતુલન વિના, સૌથી મજબૂત સામાજિક સમીકરણો પણ લાંબા સમય સુધી ટકી શકતાં નથી.
