જાત જાતના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર ટેક્સ્ટ કે વિડીયો માધ્યમ દ્વારા અસામાજિક અભિવ્યક્તિ થતી રહેતી હોય છે. આવી જાહેર અભિવ્યક્તિથી ઉદ્ભવતી વિભાજનકારી વૃત્તિઓને કાબુમાં લેવાની જરૂરિયાત તરફ ધ્યાન દોરતા દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્વ-નિયમન માટે હાકલ કરી છે. વાસ્તવમાં જસ્ટિસ બી.વી. નાગરત્ન અને જસ્ટિસ કે.વી. વિશ્વનાથનની બેન્ચ એક નાગરિક દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજી પર વિચાર કરી રહી હતી, જેની સામે ઘણાં રાજ્યોમાં ચોક્કસ ધર્મના દેવતાઓ વિરુદ્ધ વાંધાજનક પોસ્ટ પોસ્ટ કરવા બદલ એફઆઈઆર નોંધવામાં આવી હતી. કોર્ટે કહ્યું કે નાગરિકોએ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના અધિકારનું મૂલ્ય સમજવું જોઈએ. ઉપરાંત, આ અધિકારનો ઉપયોગ કરતી વખતે નાગરિકો આત્મસંયમ રાખે તે ઇચ્છનીય છે.
કોર્ટે ચેતવણી આપી છે કે જો સોશિયલ મીડિયા પર ચાલતી વિભાજનકારી પ્રવૃત્તિઓને કાબુમાં નહીં લેવામાં આવે તો સરકારને હસ્તક્ષેપ કરવાની તક મળશે અને તેનાથી સારી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ નહીં થાય. સમાજમાં દુશ્મનાવટ અને નફરત ફેલાવતા સંદેશાઓ ભારતની સભ્યતા અને સૌહાર્દ માટે એક ગંભીર પડકાર છે. આ જ કારણ છે કે કોર્ટે કહેવું પડયું કે તે નિયમન માટે માર્ગદર્શિકા બહાર પાડવાનું વિચારી રહી છે. હકીકતમાં, કોર્ટ માનતી હતી કે બંધારણની કલમ ૧૯(૨) હેઠળ આપવામાં આવેલી સ્વતંત્રતા ક્યારેય અમર્યાદિત નથી. જો તે સામાજિક સમરસતાને ખલેલ પહોંચાડે છે, તો સરકારને દખલ કરવાની તક મળે છે. જે લોકશાહી દેશ માટે સારી નિશાની ન કહેવાય. કોઈ પણ એવું ઇચ્છતું નથી કે સરકાર તેની અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને નિયંત્રિત કરે. ખરા અર્થમાં, લોકોએ સમજવું જોઈએ કે દેશની એકતા અને અખંડિતતા જાળવવી એ એક મૂળભૂત ફરજ છે.
કોર્ટે એવો પણ પ્રશ્ન કર્યો હતો કે નાગરિકો જાતે જ કેમ સમજતા નથી? કોર્ટનું માનવું હતું કે લોકો અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો આનંદ ત્યારે જ માણી શકે છે જ્યારે તેનું મર્યાદાભાન સૌને હોય. સર્વોચ્ચ અદાલતની બેન્ચનો મત હતો કે નાગરિકોમાં ભાઈચારો હોવો જોઈએ તો જ સમાજમાં નફરતનો સામનો કરી શકાય છે. તો જ આપણે ગંગા-યમુનની સંસ્કૃતિનો સમાજ બનાવી શકીશું. જોકે, ઘણાં રાજ્યોમાં અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને નિયંત્રિત કરવા માટે સરકારના પગલાં અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. ઘણી જગ્યાએ લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે, જેમાં વિચારોની અભિવ્યક્તિ અને કાર્ટૂન બનાવવા વગેરેને રાજકીય પક્ષપાત ગણાવવામાં આવ્યો છે. આને સત્તામાં બેઠેલા લોકો દ્વારા બદલાની ભાવનાથી લેવામાં આવેલી કાર્યવાહી તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે.
એવો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે શાસક પક્ષની વિચારધારા અનુસાર અભદ્ર અભિવ્યક્તિઓ સામે કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવતી નથી, પરંતુ બીજા રાજ્યમાં જ્યાં બીજો રાજકીય પક્ષ સત્તામાં હોય, ત્યાં આ અભિવ્યક્તિ ગુનો બની જાય છે. એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા દ્વારા કોઈપણ મર્યાદા તોડવી ખરાબ અથવા વાંધાજનક હોઈ શકે છે, પરંતુ તેને ગુનાની શ્રેણીમાં ન મૂકવી જોઈએ. આને કાયદાના પ્રકાશમાં જોવું જોઈએ. એ એક નિવવાદ સત્ય છે કે વિવિધ રાજકીય પક્ષો અને સંગઠનો દ્વારા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મનો દુરુપયોગ થઈ રહ્યો છે. લોકોનો વાંક એ છે કે તેઓ કોઈ ચોક્કસ પક્ષના એજન્ડા સાથેની સામગ્રી વાંચ્યા વિના અન્ય લોકો અને જૂથો સાથે શેર કરે છે. વાસ્તવમાં, સામાન્ય નાગરિકોને સોશિયલ મીડિયા પર તેમનું સંયમિત વર્તન કેવું હોવું જોઈએ તે અંગે તાલીમ આપવી જોઈએ.
ઘણા લોકો જાણતા નથી કે સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવામાં આવતી સામગ્રી કેટલી સંવેદનશીલ છે. ઘણા લોકો જાણી જોઈને કે અજાણતાં આવી સામગ્રી અન્ય વ્યક્તિઓ અને જૂથો સાથે શેર કરે છે જે અસામાજિક હોઈ શકે છે. હકીકતમાં, તેઓ મૂળ સામગ્રી બનાવનાર વ્યક્તિના છુપાયેલા એજન્ડાને સમજી શકતા નથી. ક્યારેક લોકો ભાવનાત્મક સ્થિતિમાં આવાં પગલાં લે છે. અલબત્ત, કોઈ પણ વ્યક્તિ ભાવનાત્મક નબળાઈઓથી મુક્ત નથી, પરંતુ શેર કરવામાં આવતી સામગ્રી પાછળના તર્કને ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ. હકીકતમાં, સોશિયલ મીડિયા આજે એવું હથિયાર બની ગયું છે કે થોડી ભૂલ પણ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. દરેક નાગરિક માટે એટલું સાવધ અને જાગૃત રહેવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે તે વિવિધ સ્રોતોમાંથી આવતી સામગ્રી પાછળનો હેતુ સમજી શકે. સંયમિત, તાર્કિક અને સાવધાનીપૂર્ણ પ્રતિભાવ સાથે આપણે અભિવ્યક્તિના મૂળભૂત અધિકારનો આનંદ માણી શકીએ છીએ.
