સોશિયલ મીડિયા ફરીથી નિશાનમાં છે, અને યોગ્ય રીતે. ભારત સરકારે આ મીડિયાને કપટપૂર્ણ ડિજિટલ લોન એપ્સની જાહેરાતો બતાવવા સામે ચેતવણી આપી છે. સોશિયલ મીડિયા ભલે આ જાહેરાતો બતાવવામાં સક્રિય હોય, વાસ્તવિક અપરાધ ઓનલાઈન લોન આપનારાઓની નિર્દયતા છે. તેઓ નાની રિટેલ લોનનું નેટવર્ક બનાવવા માટે ઝડપથી વિકસતા પ્લેટફોર્મનો લાભ લઈ રહ્યા છે. આ વર્ષે સંસદીય સમિતિના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ભારતમાં ડિજિટલ લોન ઈ. સ. ૨૦૧૨ અને ઈ. સ. ૨૦૨૪ વચ્ચે વાર્ષિક ૪૦ ટકાના દરે વધીને ૪૦૦ બિલિયન સુધી પહોંચવાની અપેક્ષા છે. આ વૃદ્ધિનો એક ભાગ ડિજિટલ લોન એપ્સને કારણે છે. ડીએલએના વ્યવસાયનું ચોક્કસ મૂલ્યાંકન કરવું મુશ્કેલ છે.
કારણ કે તેનો મોટો ભાગ ગેરકાયદે છે. આરબીઆઈએ ઘણા સમય પહેલા સન ૨૦૨૧માં બે મહિના સુધી ડિજિટલ લોન એપનો અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમાં જાણવા મળ્યું કે ૮૧ એપ સ્ટોર્સ પર કુલ ૧,૧૦૦ લોન એપ્સ ઉપલબ્ધ છે. જેમાંથી ૬૦૦ ગેરકાયદે છે. દરરોજ નવી નવી લોન એપ્લિકેશનો લોન્ચ થઈ રહી છે. એની લાયસન્સ પ્રક્રિયા પણ અદ્ધરતાલ છે. હવે તો મેનેજમેન્ટ અને ટેકનિકલ નિષ્ણાત ઉમેદવારોની એક ટુકડી બનાવો એટલે બે નંબરી લોન એપ્લિકેશન લોન્ચ થઈ જાય છે અને તરત જ 'આ જા ફસા જા' ગેઈમ શરૂ થઈ જાય છે. લોન લેનારા બહુ પસ્તાય છે, પણ એકવાર ગેઈમ શરૂ થાય પછી પૂરી થતાં બહુ જ વાર લાગે છે.
ઉપભોક્તા સર્વેક્ષણો અને પોલીસ તપાસ આ બે મુખ્ય કડીના અભાવને કારણે ગ્રાહક લોન એપ્લિકેશન્સની દુનિયા તરફ ખેંચાય છે. અનૌપચારિક ધિરાણ અને તે જ કારણસર ગેરકાયદે લોન એપ્લિકેશન્સ સૌથી પહેલાં તો ગ્રાહકોને આકર્ષે છે સરળતા. જરૂરિયાતમંદ લોકોને સરળતાથી લોન મળે છે. વ્યાજ દરો બેંકો કરતા ઘણા વધારે છે, પરંતુ તે પછી જે થાય છે તે ડિજિટલ વિશ્વ માટે ખૂબ જ ખતરનાક છે. એપ્સ ફોનમાં ડાઉનલોડ થાય છે. છેતરપિંડી કરનાર લોન એપ્લિકેશન્સ ગેરકાયદે રીતે લોન લેનારાઓના ફોન ડેટાની નકલ કરે છે. તે ડેટાનો ઉપયોગ દેવાદારોને હેરાન કરવા માટે કરવામાં આવે છે જ્યારે તેઓ ચુકવણીમાં વિલંબ કરે છે. પોલીસ તપાસ દર્શાવે છે કે આ છેતરપિંડી કેવી રીતે થાય છે.
હેરાનગતિનો એક માર્ગ એ છે કે ઋણ લેનારનો ફોટો વિકૃત કરીને તેની સંપર્ક યાદીમાં રહેલા લોકોને મોકલે છે. જેના કારણે ઘણી વખત લોન ધારકોએ આપઘાત પણ કર્યો છે. આરબીઆઈનું કાર્યક્ષેત્ર બેંકો, એનબીએફસી જેવા નાણાકીય મધ્યસ્થીઓ સુધી મર્યાદિત છે. તે બધા પણ હંમેશા નિર્દોષ નથી હોતા. ઈ. સ. ૨૦૨૨-૨૩માં તેમની સામે ૧,૦૬૨ ફરિયાદો નોંધવામાં આવી હતી, પરંતુ ગેરકાયદે લોન એપ્સનો મામલો અલગ સ્તરનો છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, તપાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે એપ્સ હોંગકોંગથી કાર્યરત ચીની કંપનીઓની માલિકીની છે. લોન એપના ગુનામાં મની લોન્ડરિંગનો એંગલ પણ છે.
આ કારણોસર, તેમની સાથે વ્યવહાર કરવા માટે ઘણી એજન્સીઓએ સાથે મળીને કામ કરવાની જરૂર છે. જે રીતે ઓટીટી પ્લેટફોર્મ પર આજકાલ અપશબ્દોથી ભરચક હિન્દી સિરિયલો ધૂમ મચાવે છે ને એના સુધી સેન્સર બોર્ડ પહોંચી શક્યું નથી એવું જ લોન એપ્લિકેશન ક્ષેત્રમાં છે કે જ્યાં દર મિનિટે હજારોની સંખ્યામાં મધ્યમ કે ગરીબ સ્તરનો ભારતીય નાગરિક શિકાર બની રહ્યો છે. ભારત સરકારના હુકમ પર એપ્રિલ ૨૦૨૧થી જુલાઈ ૨૦૨૨ વચ્ચે પ્લે સ્ટોર પરથી ૨,૫૦૦થી વધુ એપ્સ દૂર કરવામાં આવી હતી. આ એક સતત પ્રક્રિયા છે જેની સાથે જનજાગૃતિ અભિયાન, ઝડપી પોલીસ તપાસ અને ગુનેગારો સામે ઝડપી ટ્રાયલ થવી જોઈએ, પરંતુ ભવિષ્યમાં આવી સમસ્યાઓ ઊભી ન થાય તે માટે કાનૂની માધ્યમથી લોન લેવાની પ્રક્રિયા સરળ બને તે જરૂરી છે.
લોન એપ્સનો બે નંબરી કારોબાર વધ્યો છે એ જ બતાવે છે કે એક નંબરી રસ્તે નાગરિકોને આસાનીથી લોન મળતી નથી. નિર્મલા સીતારામને દેશની બેન્કો કે જે કોરોના પછી ઊંચા એનપીએ (બાકી હપ્તા) સાથે ગોથાં ખાતી હતી એને બેઠી કરવા માટે કરોડો રૂપિયાનું પેકેજ જાહેર કર્યું હતું ને એનાથી બેન્કો બેઠી થઈ પણ ગઈ. પરંતુ દેશ હવે માત્ર રાષ્ટ્રીય કૃત બેન્કો પર ચાલતો નથી. હજારો ખાનગી ફાઈનાન્સ કંપનીઓ આજે પ્રજા માટે એક મોટો આધાર છે. એના તરફ સરકાર ધ્યાન આપતી નથી.
