આજથી બરાબર ૨૫ વર્ષ પહેલાં, નવી સહસ્રાબ્દિના નૂતન પ્રભાત ટાણે માર્ચ ૨૦૦૦માં, વિશ્વભરના શેરબજારો નવી ઊંચાઈએ પહોંચ્યા અને તે પછી તીવ્ર ઘટાડો શરૂ થયો, જે ત્રણ વર્ષ સુધી ચાલુ રહ્યો. બજાર દોડવાનું કારણ ઇન્ટરનેટ અર્થતંત્ર પાસેથી ઊંચી અપેક્ષાઓ હતી, જેને ડોટકોમ તેજી કહેવામાં આવી રહી હતી, પરંતુ રોકાણકારોને ટૂંક સમયમાં ખ્યાલ આવી ગયો કે ડોટકોમના શેર વધુ પડતા મોંઘા થઈ ગયા છે. આ પછી પરપોટો ફૂટવા લાગ્યો અને શેર ગગડવા લાગ્યા. દરમિયાન, ૧૧ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૧ના રોજ મેનહટનમાં વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પર થયેલા આતંકવાદી હુમલાએ વિશ્વને હચમચાવી નાખ્યું અને બજાર સતત નીચે પડતું રહ્યું. પાછળથી, અફઘાનિસ્તાન પર અમેરિકન હુમલાને કારણે, રોકાણકારો વધુ ડરી ગયા અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રની તંદુરસ્તી પુનઃપ્રાપ્ત કરવી મુશ્કેલ બની ગઈ.
તેજી અને બસ્ટ સાયકલ વચ્ચે ભારતનું ટેકનોલોજી આધારિત કેટલુંક અર્થતંત્ર વધુ મજબૂત બન્યું છે અને રોકાણકારોને સમજાયું છે કે ભારત વિશ્વને ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે કેટલું સક્ષમ છે. એક કારણ તે સમયની પ્રખ્યાત ‘Y2K' કટોકટી હતી. જૂની કમ્પ્યુટર સિસ્ટમમાં વર્ષનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે માત્ર બે અંકોનો ઉપયોગ કરતી હતી, તેથી તે સર્વરો ૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૦ જેવી તારીખોને સમજી શક્યા ન હતા, અને ૧ જાન્યુઆરી, ૧૯૦૦ પર પાછા ફર્યા હતા. તેને ઠીક કરવા માટે કોડની અબજો લાઇન લખવી પડી. આ સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે, ભારતીય IT સેવા પ્રદાતાઓએ એન્જિનીયરો અને કોડર્સની સંપૂર્ણ સેના તૈનાત કરી. ત્યારે પણ તેમને વિકસિત દેશોની સર્વિસ પ્રોવાઈડર કંપનીઓ કરતાં ઘણો ઓછો ખર્ચ કરવો પડયો હતો. આ ભારતીય કોડર્સ ખૂબ જ ચોક્કસ અને તકનીકી એક્સપર્ટ હતા.
'Y2K' થી છૂટકારો મેળવ્યા પછી, ભારતીય IT કંપનીઓ વૈશ્વિક બજારમાં પ્રભુત્વ ધરાવતી બની અને બેંગલુરુ વિશ્વના નકશા પર IT સેવાઓનો નવો ચમકતો સિતારો બની ગયો. ઈન્ફોસિસ, વિપ્રોે, એચસીએલ જેવી ભારતીય આઈટી કંપનીઓનો બિઝનેસ ખૂબ જ ઝડપી ગતિએ વધ્યો અને તેમના મૂલ્યાંકન પણ નવી ઊંચાઈઓને સ્પર્શવા લાગ્યા. ઘણી ભારતીય કંપનીઓએ અમેરિકન ડિપોઝિટરી રિસિપ્ટ્સ આપવાનું શરૂ કર્યું અને પહેલીવાર ઘણી ભારતીય કંપનીઓ વિદેશી સ્ટોક એક્સચેન્જમાં લિસ્ટેડ થઈ. પરંતુ ભારતનું આઈટી સેક્ટર પણ હેરાફેરી અને છેતરપિંડીનો શિકાર બનવાનું શરૂ થયું, જ્યાં શેરો ભારે ફુગાવેલા ભાવે વેચવામાં આવ્યા.
કેતન પારેખની આગેવાની હેઠળના વેપારીઓની ટોળકીએ IT શેરના ભાવ એવા સ્તરે વધાર્યા જે અશક્ય હતા. તકનો લાભ લેવા આવેલા પ્રમોટરોને પણ લાગ્યું કે જે કંપનીનું નામ 'ડિજિટલ' અથવા 'ઇન્ફોસિસ્ટમ્સ' અથવા 'ટેક'થી શરૂ થશે તેનું મૂલ્યાંકન આસમાને પહોંચશે. પરંતુ માર્ચ-એપ્રિલ ૨૦૦૦ સુધીમાં પરિસ્થિતિ બદલાવા લાગી. જ્યારે નાણાકીય બબલ ફુલે છે, ત્યારે કંપનીઓના મૂલ્યાંકન અસ્પષ્ટપણે વધે છે અને જ્યારે તે ફૂટે છે, ત્યારે તે એટલી જ ઝડપથી ઘટે છે. વિશ્વભરની ટેક કંપનીઓ સાથે આવું થાય છે. નવી ઈન્ટરનેટ અર્થવ્યવસ્થાના મૂર્ત લાભો સમજાય તે પહેલાં જ ડોટકોમનો પરપોટો ફૂલ્યો અને ફાટી ગયો. ૨૦૨૫માં શ્રષ્ઠ પ્રદર્શન કરનારા ટેક સ્ટોક્સમાં, ૨૦૦૦માં ફક્ત બે જ સૂચિબદ્ધ થયા હતા - એપ્પલ અને માઈક્રોસોફ્ટ. એમેઝોન, આલ્ફાબેટ, ફેસબુક, નેટફ્લિક્સ,એનવીડિયા બબલ ફાટયા પછી આવ્યા.
ઈન્ટરનેટ જેવી નવી ટેક્નોલોજીઓ અર્થતંત્રમાં ક્રાંતિ લાવશે તેવું રોકાણકારો વિચારવામાં સાચા હતા, પરંતુ તે ક્યારે લાવશે તે અંગે યોગ્ય વિચારના અભાવે મોટાભાગના રોકાણકારોને નુકસાન થયું હતું. તમને યાહૂ અને નેટસ્કેપ કે પેન્ટાફોર યાદ જ હશે? આ તમામ કંપનીઓ રોકાણકારોની ફેવરિટ હતી, પરંતુ ઊંધે માથે પડી હતી. આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI)ના આગમન પછી ૨૦૨૪માં એટલો ઉત્સાહ હતો કે લાગતું હતું કે તેનાથી સંબંધિત દરેક કંપનીના વેલ્યુએશનના ટુકડા થઈ જશે. આ પછી, ડીપસીક આવતા એવું લાગ્યું કે અસરકારક AI એજન્ટ બનાવવા માટે મોટા રોકાણની જરૂર નથી. ઘણા ટીકાકારોએ એઆઈ અને મોટી કંપનીઓ દ્વારા તેમાં મોટા રોકાણની જાહેરાત માટેના આ ઉત્સાહને ડોટકોમ બબલ સાથે સરખાવ્યો છે. ડોટ કોમના બબલના ૨૫ વર્ષ પછી પણ રોકાણકારો બજારમાં શીખેલા પાઠને યાદ રાખી શકશે કે કેમ તે જોવું રહ્યું. શેરબજારમાં અગાઉ ઊંચી કમાણી થઈ શકતી હતી. કોઈ સારા ખેલાડીઓની ટિપ્સને અનુસરી બે પૈસા કમાવાની અનુકૂળતા હતી તે હવે રહી નથી.
