દેશમાં કેટલીક સંસ્થાઓ આદિવાસી બાળકોના શિક્ષણ માટે કામ કરે છે. મુંબઈ ધારાવીમાં પણ રવિવારે બાળકો માટે રમકડાં લઈ તેમના શૈશવને ઉજ્જ્વળ કરી આપતા લોકોનો નાનકડો સમુદાય છે, પરંતુ આવા બધા નાના પ્રયાસોનો એ બાળકો પર બહુ જ પ્રભાવ પડે છે. હવે રાજ્ય સરકારોનું ધ્યાન ડિજિટલ પ્રલયમાં તણાઈ જતાં બાળપણ તરફ ગયું છે ને એને બચાવવા માટે તેઓ કાયદા ઘડવા લાગ્યા છે. તો પણ એક વાત તો નક્કી છે કે પાછલી પેઢીઓએ જે શૈશવ સ્વર્ગાધિક સુખ સાથેનું માણ્યું તે હવે પૃથ્વી પર અવતરતાં નવજાત જાતકો માટે દુર્લભ છે. ભારતના ડિજિટલ લીડર ગણાતા રાજ્ય કર્ણાટકે, સોળ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને સોશિયલ મીડિયાની હાનિકારક અસરોથી બચાવવા માટે એક અગ્રણી પહેલ કરી છે. હમણાં સન ૨૦૨૬-૨૭ ના નવા બજેટ સત્ર દરમિયાન, રાજ્ય સરકારે જાહેરાત કરી છે કે કિશોર-કિશોરીઓને હવે સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરવાની મંજુરી આપવામાં આવશે નહીં.
આ નિર્ણય સાયબર ધમકી અને સાયબર છેતરપિંડી સહિત અનિયંત્રિત ડિજિટલ પ્રવૃત્તિઓથી ઉદભવતાં જોખમો અંગે ચિંતિત માતાપિતાની ચિંતાઓને કંઈક અંશે દૂર કરે છે. કર્ણાટકની પહેલને પગલે, આંધ્ર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી એન. ચંદ્રબાબુ નાયડુએ વિધાનસભામાં જાહેરાત કરી કે આગામી નેવું દિવસમાં, ૧૩ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો દ્વારા સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગ પર એ રાજ્યમાં પણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવશે. આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક પછી આ પ્રકારનો કડક નિર્ણય લેનાર બીજું રાજ્ય બન્યું છે. આમ, આ બંને રાજ્યો વધતી જતી ઓનલાઈન દુનિયામાં કિશોર-કિશોરીઓને કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખવા તે અંગેની વૈશ્વિક ચર્ચામાં જોડાયા છે. ઓસ્ટ્રેલિયા અને ફ્રાન્સ જેવા દેશોમાં અગાઉ સમાન પહેલ કરવામાં આવી છે. જ્યારે આ ભારતીય રાજ્યો દ્વારા લેવામાં આવેલી પહેલ પ્રશંસનીય છે, ત્યારે આ પ્રતિબંધના અસરકારક અમલીકરણને સુનિશ્ચિત કરવા માટેનું માળખું અલબત્ત હજુ અસ્પષ્ટ છે.
ખરેખર, દેશ અને દુનિયાભરના મનોવૈજ્ઞાાનિકો અને બાળ આરોગ્ય નિષ્ણાતોએ વારંવાર ચેતવણી આપી છે કે સોશિયલ મીડિયાનો અનિયંત્રિત ઉપયોગ કિશોરવયના નાગરિકો માટે માનસિક અને ભાવનાત્મક વિકાસ પર પ્રતિકૂળ અસર કરે છે. આ ચિંતા કેન્દ્ર સરકારના સન ૨૦૨૫-૨૬ માટેના આર્થિક સર્વેમાં પણ ઉલ્લેખવામાં આવી હતી. કર્ણાટક અને આંધ્રપ્રદેશ દ્વારા આ પહેલ ઝડપથી વિકસતા ટેકનોલોજિકલ લેન્ડસ્કેપ પ્રત્યે સાવચેતીભર્યું વલણ દર્શાવે છે. જોકે, પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે આ કાર્ય યોજના કેવી રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવશે? આજના ડિજિટલ યુગમાં આ પ્રતિબંધોનો અમલ આસાન નથી. વિવિધ શાળાઓ અને અપડેટ્સ માટે મેસેજિંગ એપ્લિકેશનો, ઓનલાઈન પોર્ટલ અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર નિર્ભરતા વધી ગઈ છે.
આ જ કારણ છે કે વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા શૈક્ષણિક અને સામાજિક ઉપયોગ વચ્ચે તફાવત કરવો મુશ્કેલ સાબિત થઈ શકે છે. વધુમાં, કિશોર-કિશોરીઓની ઉંમર ચકાસણી કેવી રીતે શક્ય બનશે તે અંગે ચિંતા છે. સોશિયલ મીડિયા ચલાવતી ટેકનોલોજી કંપનીઓ આ સંદર્ભમાં કેટલી હદ સુધી સહકાર આપશે તે જોવાનું બાકી છે. સહકારનો અભાવ પ્રતિબંધની વ્યાવહારિકતા પર પ્રશ્નો ઊભા કરી શકે છે. જે પરિવારોમાં પરિવારના અન્ય સભ્યો પણ એક જ મોબાઇલ ફોનનો ઉપયોગ કરે છે, ત્યાં પ્રતિબંધના અમલ પર પ્રશ્ન ઉઠાવી શકાય છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં સોળ વર્ષથી ઓછી ઉંમરનાં બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગ પર પહેલાથી જ પ્રતિબંધ છે. દરમિયાન, ફ્રાન્સ જેવા અન્ય દેશો પણ કડક ડિજિટલ સલામતી નિયમો લાગુ કરવા માટે ગંભીર છે. બાળકોને વધુ સારી ડિજિટલ સુરક્ષાની જરૂર છે, ફક્ત નિયમન આ જટિલ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવશે નહીં. અર્થપૂર્ણ સરકારો, શાળાઓ, ટેકનોલોજી પ્લેટફોર્મ અને સૌથી અગત્યનું, માતાપિતા વચ્ચે સંતુલિત અભિગમ પર આધારિત રહેશે.
જોકે, સોશિયલ મીડિયાનાં દૂષણોથી કિશોરોને બચાવવા માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા તાત્કાલિક પહેલ કરવામાં આવે તો તેનો દેશવ્યાપી પ્રભાવ પડયો હોત. પણ કેન્દ્ર સરકાર એક પાઠયપુસ્તકનું નિયમન પણ કરી શકતી નથી તો અખિલ શિક્ષણ જગતમાં તો એ બિચારી શું કરી શકે? આ હોવા છતાં, જો કર્ણાટક અને આંધ્રપ્રદેશે આ પહેલ કરી હોત, તો આશા છે કે અન્ય રાજ્યો પણ તેનાથી પ્રેરણા લેશે. કેન્દ્ર સરકારને નિઃશંકપણે કેન્દ્રીય કાયદો ઘડવાની ફરજ પડશે. તેણે આ મુદ્દા પર વિષય નિષ્ણાતો અને સમાજના વિવિધ વર્ગો પાસેથી પણ ઇનપુટ લેવો જોઈએ. જોઈએ.
