સામસામી શરતોના પહાડી બોજ અને વિશ્વાસની કટોકટીને કારણે ખાડી યુદ્ધમાં શાંતિનું પંખી હવે બહુ દૂર ઉડી ગયું છે. ઈરાનની જિદ અને ટ્રમ્પનો અહંકાર ઘટવાને બદલે વધતા દેખાય છે. એક તરફ ચોમાસુ નજીક આવતું જાય છે ને યુદ્ધ લંબાવાની સંભાવના ફરી સળવળી છે. પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા ભૂરાજકીય તણાવથી ફરી એકવાર સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે વૈશ્વિક કટોકટીઓ આખરે સામાન્ય લોકો અને સ્થાનિક અર્થતંત્રોના જીવન પર અસર કરે છે. તાજેતરના ઘટનાક્રમોથી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અસ્થિર થઈ ગઈ છે, જે ઉર્જા પુરવઠા માટે વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ધમનીઓમાંની એક છે. આ દરિયાઈ માર્ગ વિશ્વના લગભગ એક ચતુર્થાંશ ક્રૂડ તેલ અને મોટી માત્રામાં લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (ન્ઁય્)નું વહન કરે છે. ઊર્જા બજારમાં થતી કોઈપણ અસ્થિરતા ફક્ત પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ કરતાં તે ખાતર, પરિવહન અને અંતે કૃષિ ઉત્પાદન પર સીધી અસર કરે છે. આ પરિસ્થિતિ ખાસ કરીને ભારત જેવા દેશો માટે ચિંતાજનક છે, જે ઊર્જા અને ખાતરના કાચા માલ માટે આયાત પર ખૂબ આધાર રાખે છે.
અત્યારે ભારતની કૃષિ વ્યવસ્થા એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કામાં છે. ભારત એક કૃષિ પ્રધાન રાષ્ટ્ર છે, જ્યાં અડધી વસ્તી પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે કૃષિ પર નિર્ભર છે. તેથી, જો ખાતરનો પુરવઠો ખોરવાઈ જાય છે અથવા ભાવ વધે છે, તો તેની અસર ફક્ત ખેડૂતો સુધી મર્યાદિત રહેશે નહીં, પરંતુ સમગ્ર ખાદ્ય વ્યવસ્થા અને ગ્રાહક બજાર પર પડશે. ભારતની ખેતીનો મોટો ભાગ ખરીફ પાક પર આધારિત છે. આ ઋતુમાં ડાંગર, સોયાબીન, મકાઈ, કઠોળ અને તેલીબિયાં જેવા પાકોનું વાવેતર થાય છે. ખેડૂતોને રાસાયણિક ખાતરો, ખાસ કરીને નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ અને પોટેશિયમ ધરાવતા યુરિયા અને ડીએપીની જરૂર પડે છે. તેમના ઉત્પાદનમાં ઊર્જા અને આયાતી કાચી સામગ્રી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જો વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલા ખોરવાઈ જાય અથવા તેલના ભાવમાં તીવ્ર વધારો થાય, તો ખાતરના ખર્ચમાં વધારો થવાની શક્યતા લગભગ નિશ્ચિત છે.
વધુમાં, ડીઝલના વધતા ભાવ ખેડૂતો માટે એક મોટો પડકાર બની શકે છે. દેશના ઘણા ભાગોમાં હજુ પણ સિંચાઈ માટે ડીઝલ પંપનો ઉપયોગ થાય છે. ડીઝલના ભાવ વધતાં, માત્ર સિંચાઈ જ નહીં, પણ ખેડાણ, લણણી અને પરિવહન પણ વધુ ખર્ચાળ બને છે. ખેતી ખર્ચમાં આ વધારો આખરે ખેડૂતોની આવક પર અસર કરે છે અને ઘણીવાર ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. આ કટોકટી ફક્ત ઉત્પાદન ખર્ચ પૂરતી મર્યાદિત નથી. ભારતની ખાદ્ય વ્યવસ્થા પણ ઘણા મહત્વપૂર્ણ કૃષિ ઉત્પાદનોની આયાત પર આધાર રાખે છે. ખાસ કરીને ખાદ્ય તેલ આયાત કરવામાં આવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં અસ્થિરતા આ ચીજવસ્તુઓની ઉપલબ્ધિ અને ભાવ બંનેને અસર કરી શકે છે. સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત બનાવવું અને આત્મનિર્ભરતા તરફ આગળ વધવું આજે પહેલા કરતાં વધુ જરૂરી છે.
યાદ કરો કે ૨૦૨૧ માં, શ્રીલંકાએ રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોથી મુક્ત થવાની કોશિશમાં, પૂરતી તૈયારી વિના અચાનક રાસાયણિક ખાતરો પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો ખતરનાક નિર્ણય લીધો. આ નિર્ણયના પરિણામે કૃષિ ઉત્પાદનમાં તીવ્ર ઘટાડો થયો, ખેડૂતોની આવકમાં ઘટાડો થયો અને દેશને ગંભીર ખાદ્ય સંકટનો સામનો કરવો પડયો. સ્પષ્ટપણે, તૈયારી અને તબક્કાવાર વ્યૂહરચના વિના કોઈપણ કૃષિ પરિવર્તનનો અમલ ગંભીર જોખમો પેદા કરી શકે છે. આજે ભારત માટે પડકાર એ છે કે આ વૈશ્વિક કટોકટીને માત્ર એક ખતરા તરીકે નહીં, પરંતુ કૃષિ પ્રણાલીને વધુ ટકાઉ અને આત્મનિર્ભર બનાવવાની તક તરીકે પણ જોવામાં આવે. પહેલું પગલું ખેડૂતોને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ વિશે માહિતગાર કરવાનું હોવું જોઈએ. ઘણીવાર, કટોકટીના સમયમાં સૌથી મોટી સમસ્યા માહિતીનો અભાવ હોય છે. જો ખેડૂતોને સમયસર જાણ કરવામાં આવે કે ખાતરની ઉપલબ્ધિ મર્યાદિત હોઈ શકે છે અથવા તેમના ભાવ વધી શકે છે, તો તેઓ તેમના પાક આયોજન અને પોષણ વ્યવસ્થાપનને તે મુજબ ગોઠવી શકે છે.
બીજું મહત્વનું પગલું ખાતરોના વિવેકપૂર્ણ અને સંતુલિત ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવાનું છે. ખેડૂતો ઘણીવાર પરંપરા અથવા સલાહના અભાવે વધુ પડતા રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ કરે છે. વૈજ્ઞાાનિક માટી પરીક્ષણ, સંતુલિત પોષણ અને કાર્બનિક વિકલ્પોને પ્રોત્સાહન આપવાથી ખાતરોની માંગ ઘટાડી શકાય છે. ત્રીજું અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ પગલું એ છે કે સ્થાનિક સંસાધનો પર આધારિત ખાતર પ્રણાલીઓને મજબૂત બનાવવી. છાણ, પાકના અવશેષો, લીલા ખાતર અને અન્ય કાર્બનિક સંસાધનોમાંથી બનેલા ખાતર અને કાર્બનિક ખાતરો એક તો ખેતી ખર્ચ ઘટાડે છે ઉપરાંત જમીનના સ્વાસ્થ્યમાં પણ સુધારો કરે છે.
