દેશમાં માત્ર એક વર્ષમાં લગભગ ૧૪ હજાર વિદ્યાર્થીઓ આત્મહત્યા કરે છે તે જોઈને દેશનો વિશાળ વાલી વર્ગ બહુ વ્યથિત છે. આનો સીધો અર્થ છે કે વિદ્યાજગત કંઈક આડે પાટે ચાલે છે. પહેલી નજરે, આત્મહત્યાના મૂળ કારણો શૈક્ષણિક દબાણ, વિદ્યાર્થીઓની નબળાઈ અને પ્રણાલીગત નિષ્ફળતાને આભારી હોઈ શકે છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે આપણી વ્યવસ્થા કેમ અસંવેદનશીલ રહી છે? આ જ કારણ છે કે હમણાં સુપ્રીમ કોર્ર્ટે રાજ્ય સરકારોને સમન્સ પાઠવીને વિગતવાર ખુલાસો માંગ્યો છે. ઉપરાંત, પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો છે કે શું દેશની તમામ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યેની પોતાની જવાબદારી નિભાવી રહી છે? વિડંબના એ છે કે દેશમાં ઊંચા પગારવાળી નોકરીઓ માટેની કોઈ સ્પર્ધામાં, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને શિક્ષકો વિદ્યાર્થીઓને વિષય આધારિત શિક્ષણ આપવાની અને પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં જીવવાની કળા શીખવવાની જવાબદારી ભૂલી ગયા છે.
તેમને વ્યવહારુ જીવન કૌશલ શીખવવાની સાથે, આપણે તેમને પડકારોનો સામનો કરવા માટે માનસિક શક્તિ વિકસાવવા માટે પણ તૈયાર કરી શકીએ છીએ. પણ તેમ થતું નથી. કયા સંજોગોમાં પરિવારના આશાવાદીઓ મૃત્યુને પોતાનો છેલ્લો ઉપાય માને છે? શૈક્ષણિક કેમ્પસમાં એવી પરિસ્થિતિઓ કેમ વિકસી રહી છે કે વિદ્યાર્થીઓ જીવનથી હાર માની રહ્યા છે? શૈક્ષણિક સંસ્થાઓનો એકમાત્ર ધ્યેય પુસ્તકિયું જ્ઞાાન આપવાનું અને ડિગ્રીઓનું વિતરણ કરવાનું ન હોઈ શકે. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના મેનેજમેન્ટે તેમના કેમ્પસમાં સમાનતા, કરુણા અને આરામનું વાતાવરણ પણ ઉભું કરવું જોઈએ. જ્યાં કોઈ તણાવ, માનસિક તકલીફ કે ભેદભાવ ન હોય, અને જ્યાં અસરકારક ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં આવી હોય.
આ અભાવને કારણે, સરસ્વતીના મંદિરોમાં તણાવ વધી રહ્યો છે. આપણા નીતિ ઘડવૈયાઓ આ દયનીય પરિસ્થિતિને કાબુમાં લેવા માટે કોઈ ગંભીર પહેલ કરી રહ્યા હોય તેવું લાગતું નથી. જ્યારે ઉચ્ચ કક્ષાના રાજકારણીઓ લોકશાહીવાદી પગલાંની જાહેરાતો કરે છે, ત્યારે પણ જમીની વાસ્તવિકતાઓ યથાવત રહે છે. પ્રશ્ન એ પણ ઊભો થાય છે કે શૈક્ષણિક કેમ્પસમાં આત્મહત્યા રોકવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ જે પગલાં લેવા જોઈએ તે અંગે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે પહેલ શા માટે કરવી જોઈએ? આ મામલે કડક વલણ અપનાવતા, સુપ્રીમ કોર્ટે કહેવું પડયું કે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ આઠ અઠવાડિયાની અંદર વિગતવાર માહિતી સબમિટ કરવી પડશે, જે આત્મહત્યા નિવારણ માટેની માર્ગદર્શિકાના અમલીકરણને સુનિશ્ચિત કરશે. દુઃખદ પરિસ્થિતિ એ છે કે દેશમાં વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાના કિસ્સાઓ સતત વધી રહ્યા છે.
આ વાતની પુષ્ટિ નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો દ્વારા જ કરવામાં આવી રહી છે. જે સ્વીકારે છે કે વર્ષ ૨૦૨૩ માં દેશની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ૧૩,૮૯૨ વિદ્યાર્થીઓ મૃત્યુ પામ્યા છે. સૌથી દુઃખદ પરિસ્થિતિ એ છે કે છેલ્લા દાયકામાં આ સંખ્યામાં પાંસઠ ટકાનો વધારો થયો છે. જો આપણે આ આંકડાની સરખામણી વર્ષ ૨૦૧૯ સાથે કરીએ, તો આ વધારો ચોત્રીસ ટકા નોંધાયો છે. સ્પષ્ટપણે, આ વધારો વિદ્યાર્થીઓની માનસિક વેદના, હતાશા અને ભવિષ્ય વિશેની નિરાશાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આપણી શિક્ષણ પ્રણાલીની ખામીઓ પણ આ આત્મહત્યાઓના મૂળમાં છે. દેશભરમાં ભાષા અને બોર્ડ સ્તરે અભ્યાસક્રમ અને શિક્ષણના ધોરણોમાં નોંધપાત્ર તફાવત છે. શ્રીમંતોના બાળકો મોંઘી શાળાઓમાં ભણે છે, અને બાકીની ખાલી જગ્યાઓ તેમના મોંઘા કોચિંગ સેન્ટરો દ્વારા ભરવામાં આવે છે. શિક્ષણના માધ્યમથી અભ્યાસ કરતા લાખો વિદ્યાર્થીઓ પોતાની બધી શક્તિ પોતાના જ્ઞાાનનું અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કરવામાં ખર્ચ કરે છે. સમય જતાં, ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં તેમનામાં હીનતાની ભાવના વિકસે છે. જે આગળ જતાં દુષ્પરિણામોને નોંતરે છે.
માતાપિતાનાં સપનાઓ પણ વિદ્યાર્થીઓને અપરાધભાવથી ભરી દે છે. અભ્યાસના દબાણ ઉપરાંત, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના કેમ્પસમાં હિંસા અને જાતિ ભેદભાવના અહેવાલો પણ સંવેદનશીલ વિદ્યાર્થીઓને હતાશાથી ભરી દે છે. સતર્કતા અને સંવેદનશીલતા સાથે, વિદ્યાર્થીઓને આવી પરિસ્થિતિઓથી બચાવી શકાય છે. આ જ કારણ છે કે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે પોતાના નિર્ણયમાં શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને સરકારને જરૂરી માર્ગદર્શિકા પૂરી પાડી છે. દેશના યુવાનોમાં આત્મહત્યાની વૃત્તિ રાષ્ટ્ર માટે એક ગંભીર નુકસાન છે, જે સમસ્યાને તાત્કાલિક રીતે ઉકેલવાની જરૂર છે.
