દેશ ડિજિટલ ક્રાંતિમાં પ્રવેશી ગયો હોવાનું માનવામાં આવે છે, અને આધુનિક ટેકનોલોજી નાણાંકીય વ્યવહારોથી લઈને અન્ય ક્ષેત્રો સુધી તમામ ક્ષેત્રોમાં વરદાન સાબિત થઈ શકે છે. જોકે, આપણે એવું માની લેવું જોઈએ કે દેશના પરંપરાગત ખેડૂતો ડિજિટલ સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આરામદાયક સ્થિતિ હજુ અનુભવતા નથી. આધુનિક ડિજિટલ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ નવી પેઢીની માનસિકતા સાથે સુસંગત છે, પરંતુ જૂની પેઢી તેનો ઉપયોગ કરવામાં અસ્વસ્થતા અનુભવે છે. ક્વચિત લઘુતાગ્રંથિ પણ ફીલ કરે છે. ખેડૂતોના કલ્યાણ માટે રચાયેલા માર્કેટ પોર્ટલ પર પણ આ જ વાત લાગુ પડે છે. સ્પષ્ટપણે, માર્કેટ પોર્ટલ ખેડૂતો માટે ઉપયોગમાં સરળ હોવા જોઈએ. ખેડૂતોને ડિજિટલી સાક્ષર બનાવવા માટેની એક અલગ ઝુંબેશની પણ જરૂર છે. ડિજિટલાઇઝેશનનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય કૃષિ પેદાશો ખરીદવાની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવાનો હતો.
જોકે, હરિયાણા જેવા રાજ્યમાં વાસ્તવિકતા તેનાથી વિપરીત દેખાય છે. ખરેખર, આપણે અપેક્ષા રાખી શકતા નથી કે સરેરાશ ખેડૂત શહેરી રહેવાસીઓની જેમ ર્પોર્ટલ, પાસવર્ડ અને પ્રક્રિયાગત જટિલતાઓના ચક્રવ્યૂહમાંથી રમતા રમતા પસાર થશે. આ જ કારણ છે કે તેમને લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP)નો લાભ મેળવવા માટે એક જટિલ પ્રક્રિયાનો સામનો કરવો પડે છે. ગુજરાતભરના બજારોમાંથી પ્રકાશિત થયેલા તાજેતરના અહેવાલોમાં સમાન પેટર્ન બહાર આવી છે. હરિયાણા રાજ્યના ફરજિયાત પાક વેચાણ પોર્ટલ - ઈ-ખારીદ અને મેરી ફસલ મેરા બ્યોરા (MFMB) - હવે સાઇટ ક્રેશ, ડેટા વિસંગતતાઓ અને ચકાસણી નિષ્ફળતાઓથી પીડાય છે, જેના કારણે ખેડૂતો માટે વિવિધ સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે. ઘણા જિલ્લાઓમાં, ખેડૂતોના રેકોર્ડ મેળ ખાતા ન હોવાનો ઉલ્લેખ કરીને ખેડૂતોને ગેટ પાસ પણ નકારવામાં આવ્યા છે. છેલ્લી, નિર્ણાયક ક્ષણે સર્વર ઘણીવાર ખરાબ થઈ જતું હતું, જેના પરિણામે તેમના પાક વેચવા આવેલા ખેડૂતોને મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડતો હતો.
હકીકતમાં, આવી ઘણી તકનીકી ગૂંચવણોના પરિણામો તાત્કાલિક અને ગંભીર છે. પણ એની સરકારને પડી નથી. ખુદ ખેત ઉત્પન્ન બજાર સમિતિનો સ્ટાફ અને કમિશન એજન્ટ તથા તોલાટ પણ ડિજિટલ વિદ્યામાં હજુ ઢગલાના ઢ જ રહ્યા છે. માર્કેટ યાર્ડનું મેનેજમેન્ટ અર્ધસરકારી ગણાય છે એ રીતે સરકારની અર્ધી જવાબદારી તો ફિક્સ થાય જ છે. ગુજરાતમાં હજુ આ પ્રણાલિકા ફરજિયાત થઈ નથી. અને હવે સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓ ઉંબરે આવી એટલે શાસકો ગભરાય છે કે કંઈક ઊંધુ પડશે તો? એટલે વિકાસનાં કામો પણ સ્થગિત કરી દેવામાં આવ્યા છે. ખેડૂતોના પાક વેચાણ માટે તૈયાર હોય છે, પરંતુ વિવિધ કારણોસર, તેમને બજારો સુધી પહોંચવામાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. આનાથી ખેડૂતોને તેમની મહેનતથી કમાયેલી ઉપજ ખાનગી વેપારીઓને વેચવાની ફરજ પડે છે.
આ માનસિકતા બદલાતી જ નથી. જે બદલાવી જોઈએ. તેને તેના અગાઉના ખર્ચેની ભરપાઈ કરીને આગામી પાક માટે તૈયારી કરવાની હોય છે. આનાથી તેને તાત્કાલિક ચુકવણીની આશામાં ઓછા ભાવે પણ વેપારીઓને પોતાનો પાક પધરાવી દેવાની ફરજ પડે છે. વેપારીઓ આ દશાનો પૂરેપૂરો ગેરકાયદે લાભ ઉઠાવે છે. એવું નથી કે સરકારી એજન્સીઓ ખરીદી કરી રહી નથી, પરંતુ તેઓ આવનારા પાકનો માત્ર એક નાનો ભાગ જ ખરીદી શકે છે. આમ પણ ભાજપનો તો નિયમ જ પાવળુ પાણી પાય તો પણ ઢોલ વગાડવાનો છે. વચન આપેલ ખરીદી અને વાસ્તવિક ખરીદી વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટપણે અભ્યાસ કરવાપાત્ર છે. કેટલાક ડેટા આની પુષ્ટિ કરે છે. ખાસ કરીને, હરિયાણામાં, ઘઉંની ખરીદીમાં ૮ મિલિયન ટનથી ઘટાડો કરીને ૭.૨ મિલિયન ટન થવાને કારણે ખેડૂતોને પર્યાપ્ત MSP મળ્યા નથી, જેના પરિણામે મોટું નાણાકીય નુકસાન થયું છે. જો કે ગુજરાતમાં તો આવું અનેકવાર થયું છે.
ખેડૂતોને MSP પર ખરીદાયેલા અનાજ MSP કરતા ૪૦૦થી ૫૦૦ રૂપિયા ઓછા ભાવે વેપારીઓને વેચવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ છે કે, MSPના મૂળ હેતુથી વિપરીત, તે ખેડૂતોના હિતોને નુકસાન પહોંચાડે છે. તેમાં કોઈ શંકા નથી કે ડિજિટાઇઝેશનનો હેતુ સિસ્ટમમાં પારદર્શિતા અને કાર્યક્ષમતા લાવવાનો છે. જોકે, આ સિસ્ટમ ફક્ત ત્યારે જ ઉપયોગી છે જો સર્વર યોગ્ય રીતે કાર્ય કરી રહ્યું હોય અને લોકો તેનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે જાણે. આ પ્રક્રિયા નાના, ગરીબ અને અભણ ખેડૂતોને બાકાત રાખે છે, જેમની સેવા કરવાનો સિસ્ટમ ઘણીવાર દાવો કરે છે. બીજી એક વિસંગતતા એ છે કે તેમાં બેકઅપ સિસ્ટમનો અભાવ છે. જો પોર્ટલ નિષ્ફળ જાય તો ખરીદી બંધ થઈ જાય છે. જો નબળી ડિજિટલ સિસ્ટમને કારણે ખેડૂતોને MSPનો લાભ મળતો નથી, તો તે હવે ખેડૂતો માટે સુરક્ષા તરીકે કામ કરતું નથી.
