અમદાવાદ મહાનગર પાલિકા દ્વારા સંચાલિત સંખ્યાબંધ શાળાઓને તાળા વાગી ગયા છે અને હવે ત્યાં આંગણવાડી ચાલવાની છે. આ સ્થિતિ રાજ્યના અને દેશના ઘણા શહેરોમાં છે. દેશભરમાં શૈક્ષણિક ચિત્ર આડે પાટે ચાલી રહ્યું છે. મોટાભાગની સરકારી શાળાઓ ડેલહાઉસીની નીતિ જેમ ખાલસા થઈ ગઈ છે. શિક્ષણ મંત્રાલયનો અહેવાલ ચિંતાજનક છે, જેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે છેલ્લા શૈક્ષણિક સત્રમાં દેશની આઠ હજાર સરકારી શાળાઓમાં કોઈ પણ નવા વિદ્યાર્થીએ પ્રવેશ લીધો નથી. વળી આ જ શાળાઓમાં ૨૦,૦૦૦ શિક્ષકો કાર્યરત છે. તે જ સમયે, દેશભરમાં હજારો શાળાઓ એવી છે જ્યાં બધા વર્ગો ફક્ત એક જ શિક્ષક દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. જોકે, કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા નક્કી કરાયેલા ધોરણો મુજબ, દર ત્રીસ વિદ્યાર્થીઓ માટે એક શિક્ષક હોવો જોઈએ, પરંતુ આને અવગણીને, દરેક જગ્યાએ વિસંગતતાઓ દેખાય છે. આ જ કારણ છે કે ૨૦૨૪-૨૫ શૈક્ષણિક વર્ષમાં આઠ હજાર શાળાઓમાં એક પણ વિદ્યાર્થીએ પ્રવેશ મેળવ્યો નથી.
પશ્ચિમ બંગાળમાં પ્રવેશ વિનાની શાળાઓની સંખ્યા સૌથી વધુ ૩,૮૧૨ છે, જે ખૂબ જ આઘાતજનક છે. પરિસ્થિતિની બીજી એક ચિંતાજનક હકીકત એ છે કે આ રાજ્યમાં, લગભગ અઢાર હજાર શિક્ષકો ખરેખર પ્રવેશ વિનાની શાળાઓમાં પોસ્ટ કરવામાં આવ્યા છે. તેલંગાણામાં પણ પરિસ્થિતિ વધુ કે ઓછી ચિંતાજનક છે, જ્યાં ૨,૨૪૫ શાળાઓમાં પ્રવેશ શૂન્ય છે અને ત્યાં એક હજારથી વધુ શિક્ષકો નિયુક્ત છે. દરમિયાન, ભાજપ શાસિત રાજ્ય મધ્યપ્રદેશ, જે આ યાદીમાં ત્રીજા ક્રમે છે, ત્યાં ૪૬૩ શાળાઓમાં શૂન્ય વિદ્યાર્થી નોંધણી જોવા મળી છે. આ શૂન્ય નોંધણી શાળાઓમાં ખરેખર ૨૨૩ શિક્ષકો (અ)કાર્યરત છે. જે સરોવરમાં નવા પાણી ઢળતા ઢાળે આવતા નથી એ સરોવરના મત્સ્ય લાંબો સમય જીવંત રહેતા નથી.
આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે શૈક્ષણિક સત્ર ૨૦૨૩-૨૪માં એટલે કે ગત વરસે આ વખત કરતાં પાંચ હજાર વધુ શાળાઓ હતી, જ્યાં કોઈ પણ વિદ્યાર્થીને પ્રવેશ આપવામાં આવ્યો ન હતો. બીજી એક વિસંગતતા એ છે કે શાળા શિક્ષણ રાજ્ય સરકારોના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ છે, તેથી કેન્દ્ર સરકારની તેમાં કોઈ સંડોવણી નથી. જોકે, રાજ્ય સરકાર અને શિક્ષણ વિભાગની નીતિઓ પર પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. આમ છતાં, કેન્દ્રીય શિક્ષણ વિભાગને શૂન્ય પ્રવેશની પરંપરાને રોકવા માટે શક્ય તમામ પ્રયાસો ચાલુ રાખવા સૂચના આપવામાં આવી છે. નવા એડમિશન વગરની શાળાઓમાં શિક્ષકો વિદ્યાર્થીઓને શાળાએ પાછા લાવવા માટે વ્યક્તિગત પ્રયાસો કેમ નથી કરતા? શિક્ષણ પરમ રસિકતાનો વિષય છે. એને ઘણી શાળાઓએ અરસિક બનાવી દેતા પ્રજા એનાથી વિમુખ થઈ જાય છે. સરકારી શાળાના શિક્ષકોની શૈલીમાં એક પ્રકારની શુષ્કતા દેખાય છે જે આખરે તો આગળ જતાં એના જ જીવનને ઘેરી વળવાની હોય છે.
શિક્ષણ વિભાગે કેટલીક શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની ઓછી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, વધુ વિદ્યાર્થીઓ ધરાવતી નજીકની શાળાઓમાં તેમને સમાયોજિત કરીને સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. અહીં, હરિયાણા, હિમાચલ પ્રદેશ અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ ચંદીગઢ વગેરેના શિક્ષણ વિભાગોની પ્રશંસા કરવી જોઈએ, જ્યાં એક પણ શાળામાં શૂન્ય પ્રવેશ નહોતો. બીજી તરફ, વિકાસની નિરંતર વાર્તા સંભળાવતા ઉત્તર પ્રદેશના શિક્ષણ વિભાગે રાજ્યભરમાં શૂન્ય પ્રવેશ ધરાવતી ૮૧ શાળાઓની માન્યતા રદ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે. આ માટેનો માપદંડ એ રહેશે છે કે છેલ્લા સતત ત્રણ શૈક્ષણિક વર્ષોમાં કોઈ વિદ્યાર્થીને પ્રવેશ આપવામાં આવ્યો નથી. દેશની એક લાખ શાળાઓમાં, ફક્ત એક જ શિક્ષક બધા વર્ગોના વિદ્યાર્થીઓને ભણાવી રહ્યા છે, જેમાં લગભગ તેત્રીસ લાખ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે. સ્વાભાવિક છે કે, તે વિદ્યાર્થીઓ શું ભણશે અને તેમનું ભવિષ્ય શું હશે?
બીજો એક પ્રશ્ન જે વિચારવા જેવો છે તે એ છે કે વિદ્યાર્થીઓ સરકારી શાળાઓ પ્રત્યે કેમ નિરાશ થઈ રહ્યા છે? સમાજશાસ્ત્રીઓ માટે એ અભ્યાસનો વિષય હોવો જોઈએ કે ઓછી ફી અને પૂરતા શિક્ષકો અને શિક્ષણ સુવિધાઓ હોવા છતાં, વિદ્યાર્થીઓ આ શાળાઓમાં કેમ અભ્યાસ કરવા ચાહતા નથી? જે સંસ્થાઓમાં નોકરીઓ સુરક્ષિત છે અને સુવિધાઓ પૂરતી છે, ત્યાં કર્મચારીઓ તેમનું શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરતા જોવા મળતા નથી. જ્યારે ખાનગી શાળાઓમાં, ઓછા પગાર અને મર્યાદિત સુવિધાઓ હોવા છતાં, સ્ટાફ સખત મહેનત કરે છે. શિક્ષકોનું શોષણ થાય છે, છતાં વર્ગખંડો વિદ્યાર્થીઓથી ભરેલા હોય છે. ફી ચૂકવ્યા પછી પણ વાલીઓ સંતુષ્ટ દેખાય છે.
