કોંગ્રેસને ઘડપણ સતાવે છે. દેશની સૌથી જૂની રાજકીય પાર્ટી કોંગ્રેસ હાલમાં અત્યંત મુશ્કેલ સમયમાંથી પસાર થઈ રહી છે. ચૂંટણી પછી ચૂંટણી દરમિયાન તેનું રાજકીય ક્ષેત્ર સતત સીમિત થતું જઈ રહ્યું છે. બીજી તરફ કોંગ્રેસ માટે પસાર થયેલું વર્ષ નિરાશાજનક રહ્યું છે. દિલ્હી અને બિહાર વિધાનસભા ચૂંટણીઓમાં કોંગ્રેસ પાર્ટીને તિરસ્કારપૂર્વક પરાજયનો સામનો કરવો પડયો છે. જોકે, પાર્ટીએ 'વોટ ચોરી' અભિયાનને મોટું ચૂંટણી મુદ્દો બનાવવાનો પુરજોશ પ્રયાસ કર્યો, છતાં તેના પરંપરાગત મતદારો પાછા ફર્યા નથી.
આ મુદ્દે ઇન્ડિયા ગઠબંધનમાં સામેલ રાજકીય પક્ષોને પણ કોઈ ખાસ સકારાત્મક પ્રતિસાદ મળ્યો નથી. પાર્ટી માટે આ નવું વર્ષ નવા પડકારો લઈને આવી ગયું છે. આ વર્ષે આસામ, તમિલનાડુ અને પશ્ચિમ બંગાળમાં વિધાનસભા ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે. આવી સ્થિતિમાં કોંગ્રેસ પાર્ટીના ૧૪૦મા સ્થાપના દિવસે ટોચના નેતૃત્વનો આત્મવિશ્વાસથી ભરેલો અભિગમ દેખાવો સ્વાભાવિક જ કહેવાય. આ અવસરે લોકસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ જણાવ્યું કે, કોંગ્રેસ માત્ર એક રાજકીય પાર્ટી નથી, પરંતુ ભારતના આત્માનો અવાજ છે, જે હંમેશા દરેક નબળા, વંચિત અને મહેનતી વ્યક્તિના હિત માટે ઊભી રહી છે. આમ તો આ ઈતિહાસ-ગાન છે જે હવે ચાલે એમ નથી.
એ કાર્યક્રમ દરમિયાન કોંગ્રેસ વાચાળ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ કહ્યું કે, કોંગ્રેસ એક વિચારધારાનું નામ છે અને વિચારધારાઓ ક્યારેય મરતી નથી. પરંતુ હકીકતમાં એક કડવી સત્યતા એ છે કે પાર્ટીના અસ્તિત્વ પરનું સંકટ દિવસેને દિવસે વધુ ઘેરાઈ રહ્યું છે. સંગઠનમાં અસંતોષના સંકેતો સ્પષ્ટ રીતે સાંભળવા મળે છે. આ અસંતોષ કેટલો ઊંડો છે તેની પુષ્ટિ તાજેતરના ઘટનાક્રમથી થાય છે. કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા દિગ્વિજય સિંહે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ અને ભારતીય જનતા પાર્ટીની કુશળ સંગઠનાત્મક રણનીતિની પ્રશંસા કરી અને ટ્વિટર પર પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની એક જૂની તસવીર શેર કરીને રાજકીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં હલચલ મચાવી હતી. નિશ્ચિત જ તેનો સામાન્ય કાર્યકરો પર સકારાત્મક પ્રભાવ પડયો ન હોય.
હકીકતમાં, વરિષ્ઠ કોંગ્રેસી નેતાએ જમીનસ્તરે કોંગ્રેસ સંગઠનને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. જોવામાં આવે તો, સમયાંતરે કોંગ્રેસ સંગઠન સાથે ટોચના સ્તરે ગાઢ રીતે જોડાયેલા રહેલા દિગ્ગજ નેતાઓ દ્વારા પાર્ટી લાઇનથી અલગ આપેલા નિવેદનો પાર્ટીને અવારનવાર અસહજ પરિસ્થિતિમાં મૂકી દેતા રહ્યા છે. જ્યારે દિગ્વિજય સિંહનું ભાજપ અને આરએસએસની સંગઠનાત્મક શક્તિ અંગેનું ચોંકાવનારા નિવેદન જાહેર ચર્ચામાં આવ્યું, ત્યારે તેમના વિચારો પ્રત્યે શશી થરૂરનો સંયમિત સમર્થનસભર અભિગમ પણ સામે આવ્યો. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે વર્તમાન પડકારોની વચ્ચે કોંગ્રેસ પાર્ટી સંગઠનાત્મક શક્તિના પુનર્નિર્માણના મુદ્દે કોઈ સમાધાન કરી શકે તેમ નથી.
કોંગ્રેસ અવારનવાર એવો દાવો કરતી રહી છે કે ઇતિહાસ, મૂલ્યો અને વિચારધારા તેની મૂળ મૂડી છે. આ મૂડીને ચૂંટણી લાભમાં ફેરવી શકાય કે નહીં, તે માત્ર નિવેદનબાજી પર નહીં પરંતુ પાર્ટીમાં સુધારા, સંગઠનના પુનર્ગઠન અને જનતા સાથે અસરકારક રીતે ફરી જોડાવાની ક્ષમતા પર વધુ નિર્ભર કરે છે. એવા સમયમાં, જ્યારે રાજકીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં ભાજપનું એકછત્ર પ્રભુત્વ સ્થિર થયું છે અને કહી શકાય કે તમામ ક્ષેત્રોમાં તેનો દબદબો છે, ભાજપે તો અહીં સુધી કહી દીધું છે કે કોંગ્રેસ ચાપલૂસોની સેના છે અને તેને ભારતીય લોકશાહીની સૌથી નબળી કડી તરીકે પણ સંબોધી છે. ભાજપમાં પણ હવે પ્રતિષ્ઠા ખખડધજ થઈ ગઈ છે અને લોકમત ફરી ગયો છે જેના પુરાવાઓના ઢગલા સોશિયલ મીડિયા રોજ લોકનજરે ઠાલવે છે.
આ ટીકા, જે ઘણી હદ સુધી સત્યની નજીક છે, કોંગ્રેસને આત્મમંથન કરવા અને વર્તમાન સ્થિતિમાં પરિવર્તન લાવવા માટે પ્રેરણા પણ આપશે. આ વાતમાં કોઈ શંકા નથી કે પોતાના ૧૪૦ વર્ષના ઇતિહાસમાં કોંગ્રેસ આજે એક અત્યંત પડકારજનક વળાંક પર ઉભી છે. આવી સ્થિતિમાં, આ પાર્ટીનું પુનરુત્થાન ભારતીય જનતા પાર્ટીને ટક્કર આપવા માટે વિપક્ષની સંભાવનાઓની ચાવી સાબિત થઈ શકે છે. આશા રાખી શકાય કે ભૂતકાળની નિષ્ફળતાઓમાંથી પાઠ લઈને કોંગ્રેસ પાર્ટી નવા વર્ષમાં નવા તેજ સાથે જનતાના દરબારમાં હાજર થશે.
