સમગ્ર ગુજરાતમાં છાને પગલે નાની વયના લોકો પર હૃદયરોગના હુમલાનો એક સિલસિલો ચાલે છે. ઓર્ગેનિક આહાર તરફ ધ્યાન ન આપનારા દંપતીઓએ હવે તેમના સંતાનોના આહાર-વિહાર પર ગંભીરતાથી વિચારવાનો સમય આવી ગયો છે. એ જાણીને ખૂબ જ દુઃખ થાય છે કે હવે ડાયાબિટીસની બિમારીએ પણ ચૂપકે ચૂપકે બાળકોને પોતાની લપેટમાં લઈ લીધા છે. અગાઉ, આ રોગ અમીર, વૃદ્ધ અને ગરીબ લોકોની સમસ્યા માનવામાં આવતો હતો, પરંતુ આંકડા દર્શાવે છે કે હવે તે નાનાં અને ખૂબ જ ગરીબ બાળકોમાં પણ ફેલાય છે. છેવટે, આ વિચિત્રતાનું કારણ શું છે?
ડાયાબિટીસ સામાન્ય રીતે અમીર કે ગરીબ જીવનશૈલીનો રોગ માનવામાં આવે છે, પરંતુ હવે આ રોગ મજૂર વર્ગમાં પણ સરળતાથી પહોંચી રહ્યો છે. ભારતમાં હાલ બાળકોમાં ડાયાબિટીસનો રોગ ભયજનક તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. 'ઇન્ટરનેશનલ ડાયાબિટીસ ફેડરેશન' (આઈડીએફ)ના ડાયાબિટીસ એટલાસ - ૨૦૨૫ ડેટા અનુસાર, ભારતમાં 'ટાઈપ ૧ ડાયાબિટીસ મેલીટસ' ધરાવતાં બાળકો અને કિશોરોની સંખ્યા વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે, જેમાં ૨૪ લાખથી વધુ બાળકો અને કિશોરો છે. ટાઇપ-૧ ડાયાબિટીસ ધરાવતો વિશ્વનો દરેક પાંચમો બાળક અથવા કિશોર ભારતીય છે. ભારતમાં દરરોજ ૬૫ બાળકો અથવા કિશોરોને પ્રકાર-૧ ડાયાબિટીસનું નિદાન કરવામાં આવે છે. એકલા ભારતમાં ૮.૭૫ લાખ બાળકો અને કિશોરો મધુપ્રમેહથી પીડાય છે અને એકલા મધ્યપ્રદેશમાં લગભગ ૩૨,૦૦૦ બાળકો ડાયાબિટીસથી પીડાય છે.
પ્રકાર-૧ ડાયાબિટીસ બાળકોમાં સૌથી સામાન્ય છે, જે તમામ વંશીય જૂથોનાં બાળકોમાં બે તૃતીયાંશ નવા કેસો માટે જવાબદાર છે. તે ૧૮ વર્ષની ઉંમર સુધીમાં ૩૫૦ માંથી એક બાળકને અસર કરે છે; પરંતુ હવે આ ઘટનાના પુરાવામાં વધારો થયો છે, ખાસ કરીને ૫ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોમાં. જો કે પ્રકાર-૧ ડાયાબિટીસ કોઈપણ ઉંમરે થઈ શકે છે, તે સામાન્ય રીતે ૪થી ૬ વર્ષની વય વચ્ચે અથવા ૧૦થી ૧૪ વર્ષની વય વચ્ચે થવાની શક્યતા વધુ હોય છે.
નવાઈની વાત છે કે મધ્યપ્રદેશમાં બાળકોમાં ડાયાબિટીસના કેસ આદિવાસી વિસ્તારોમાંથી જ આવી રહ્યા છે. મધ્યપ્રદેશમાં ખાસ કરીને નબળા આદિવાસી જૂથો, બૈગાસ, ભારિયા અને સહરિયાઓનું ઘર છે જેઓ હજુ પણ પરંપરાગત ખોરાક અને જીવન જીવવાની પરંપરાગત રીતોનો ઉપયોગ કરે છે. જોકે મધ્યપ્રદેશમાં આદિવાસી સમુદાય અને તેમના બાળકોમાં ડાયાબિટીસ પર કોઈ ચોક્કસ અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ આદિવાસી સ્વાસ્થ્ય પર 'અટલ બિહારી પોલિસી એનાલિસિસ એન્ડ ગુડ ગવર્નન્સ ઈન્સ્ટિટયૂટ'નો રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે છેલ્લા બે દાયકામાં આ પુરાવા મળવા લાગ્યા છે. પ્રમાણભૂત સંભાળનો અભાવ અથવા વિક્ષેપ બાળકોના શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને અસર કરે છે અને તે જીવલેણ પણ બની શકે છે. મધુ પ્રમેહનો ભોગ બનેલા બાળકો સાથે રહેતાં અન્ય બાળકો તો શાળામાં બધું જ ખાય છે, ઘણું બધું, પણ રોગગ્રસ્ત બાળકો બધું ખાઈ શકતા નથી. તેઓને એ સમજવામાં ઘણા દિવસો લાગી જાય છે કે તેની સાથે એવું તે શું થયું છે જે તેને બીજાઓથી અલગ કરે છે?
નેશનલ કમિશન ફોર પ્રોટેક્શન ઑફ ચાઈલ્ડ રાઈટ્સએ રાજ્યોને પત્ર લખીને કહ્યું હતું કે બાળકો દિવસનો એક તૃતીયાંશ ભાગ શાળામાં વીતાવે છે, તેથી તેઓની તંદુરસ્તીની સંભાળ રાખવી એ તેમની પણ ફરજ છે. શાળાઓએ મધુ પ્રમેહગ્રસ્ત બાળકોને સુનિશ્ચિત કરવા માટે કે તેવી સ્થિતિ ધરાવતા બાળકોને યોગ્ય કાળજી અને જરૂરી સુવિધાઓ પૂરી પાડવા માટે આગવી વ્યવસ્થા ગોઠવવી જોઈએ. આ તેઓની નૈતિક ફરજ છે. કમિશને કહ્યું કે રાજ્ય સરકારોએ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે ટાઇપ-૧ ડાયાબિટીસ ધરાવતા બાળકને ડૉક્ટર અને વર્ગ શિક્ષકની સલાહ પર બ્લડ સુગરની તપાસ, ઇન્સ્યુલિન ઇન્જેક્શન, મિડ-ડે મીલ અથવા નાસ્તો લેવાની અથવા શાળામાં અન્ય સંભાળ લેવાની જરૂર પડી શકે છે. કમિશને એમ પણ લખ્યું છે કે બાળક ડોક્ટરની સલાહ મુજબ સ્પોર્ટ્સમાં પણ ભાગ લઈ શકે છે.
પરંતુ મધ્યપ્રદેશમાં અનેક બાળકો હજુ પણ આ તમામ સુવિધાઓથી વંચિત છે. એનસીડી પ્રોગ્રામના ઇન્ચાર્જ ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર ડૉ. નમિતા નીલકંઠે જણાવ્યું હતું કે આરોગ્ય વિભાગે હજુ સુધી આ અંગે શાળા શિક્ષણ વિભાગને કોઈ સત્તાવાર પત્ર લખ્યો નથી. આવી સ્થિતિમાં, રિંકી અને તેના જેવાં બાળકોને તે જે શાળામાં અભ્યાસ કરે છે ત્યાં આ સુવિધાઓ મેળવવામાં વધુ સમય લાગશે. જોકે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે તાજેતરમાં જ આવા આદેશો કર્યા છે. બાળકોના ડાયાબિટીસના મામલામાં વિવિધ રાજ્ય સરકારોએ અલગ નીતિગત પહેલ કરવાની જરૂર છે.
