અપરાધીઓની સંખ્યા દુનિયાના દરેક દેશમાં સરેરાશ વધી ગઈ છે. સરકારમાં કે ખાનગી સેક્ટરમાં સજ્જનો તબક્કાવાર લઘુમતીમાં ગણાવા લાગ્યા છે. એટલે કે એમની સંખ્યા ઘટતી જાય છે. બધા નહિ તોય થોડાક આરોપી પકડાઇ જાય છે અને તેઓ દોષિત છે કે નહિ એનો ચૂકાદો આવે ત્યાં સુધી તેઓની ન્યાયિક અટકાયત કરવામાં આવે છે. આવી અટકાયતમાં તેઓ મૃત્યુ પામે તે ગંભીર ઘટના છે. એને કસ્ટોડિયલ ડેથ કહેવાય છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, દેશના વિવિધ ભાગોમાં કસ્ટોડિયલ ડેથની ઘટનાઓ ચિંતાજનક મુદ્દો બનીને ઉભરી આવ્યો છે. ફોજદારી કેસોમાં આરોપીઓને ન્યાય અપાવવા માટે તપાસ એજન્સીઓ જવાબદાર છે. તેઓ ગુના સાબિત કરવા માટે પુરાવા એકઠા કરવા માટે પણ જવાબદાર છે. તેથી, આરોપીની અટકાયત કરવી અને પૂછપરછ કરવી એ તપાસ પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે. જો કે, આ સમય દરમિયાન આરોપીની સલામતીની જવાબદારી પણ તપાસ એજન્સીની છે.
મનુષ્યની જિંદગી બહુ જ કિંમતી છે અને કાનૂની રીતે તો અણમોલ છે કારણ કે સમાજ, બંધારણ, સરકાર કે ન્યાયતંત્ર પાસે જિંદગી પાછી આપવાની કોઈ વ્યવસ્થા નથી. આરોપીને જ અપરાધી માની લેવાની ભૂલ આપણા દેશમાં અનેક સ્તરે થાય છે. કસ્ટડીમાં મૃત્યુ પામનારા લોકો વ્યવસ્થાતંત્રને અભાવે કે કોઈક અત્યાચારથી મૃત્યુ પામે ત્યારે એમાં જે કેટલાક નિર્દોષ હોય એનું શું? અને જેઓ દોષિત હોય એમને દોષના પ્રમાણમાં સજા મળવાને બદલે સીધી મોતની જ સજા કસ્ટડીમાં કોઈ કેસ કે સુનાવણી વગર મળી જાય એનું શું? સરકાર અનેક કિસ્સાઓમાં ઢાંક-પિછોડો કરતી હોય છે કારણ કે આરોપીનું કસ્ટડીમાં મોત એ સરકાર પક્ષે થતો ગંભીર અપરાધ છે.
પ્રશ્ન એ છે કે, જો પોલીસ અને અન્ય તપાસ એજન્સીઓ તેમની ફરજો યોગ્ય રીતે નિભાવી રહી છે, તો દરરોજ કસ્ટોડિયલ મૃત્યુના કિસ્સાઓ કેમ બહાર આવી રહ્યા છે? તપાસ પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતાનો અભાવ કેમ છે? સ્પષ્ટપણે, આ મામલે બેદરકારી અને મનસ્વીતા આચરવામાં આવી રહી છે, આ હકીકતની સુપ્રીમ કોર્ટે ગંભીર નોંધ લીધી છે. રાજસ્થાનમાં આઠ મહિનામાં પોલીસ કસ્ટડીમાં અગિયાર લોકોના મોતનો ઉલ્લેખ કરતા, સુપ્રીમ કોર્ટે હમણાં જ કહ્યું કે કસ્ટોડિયલ હિંસા એ સિસ્ટમ પર એક કલંક છે અને દેશ હવે તેને સહન કરશે નહીં. એ વાત સાચી છે કે લોકો તપાસ એજન્સીઓ કરતાં ન્યાયતંત્ર પર વધુ વિશ્વાસ કરે છે. જો કે, જો કોઈ આરોપી ન્યાયિક પ્રક્રિયા શરૂ થાય તે પહેલાં જ કસ્ટડીમાં મૃત્યુ પામે છે, તો તે ચોક્કસપણે ન્યાયની ભાવનાને નબળી પાડે છે.
સન ૨૦૧૮ અને ૨૦૨૦માં અલગ અલગ આદેશોમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે માનવ અધિકારોના ઉલ્લંઘનને રોકવા માટે પોલીસ સ્ટેશનો, સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન, એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ અને રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી સહિત અન્ય તપાસ એજન્સીઓની કચેરીઓમાં સીસીટીવી કેમેરા અને રેકોર્ડિંગ સાધનો સ્થાપિત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. પરંતુ એનો પૂરેપૂરો અમલ કરવામાં આવ્યો નથી. આ સિસ્ટમ તપાસ પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા લાવશે તેવી અપેક્ષા હતી, પરંતુ તેનો અમલ ઘણા સ્તરે ઢીલો થઈ રહ્યો છે. ઘણા પોલીસ સ્ટેશનોમાં સીસીટીવી કેમેરા લગાવવામાં આવ્યા નથી અથવા બંધ કરવામાં આવ્યા છે તેવા અહેવાલો વારંવાર બહાર આવે છે. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે તપાસ એજન્સીઓ કસ્ટડીમાં માનવ અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે ગંભીર નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ આ મુદ્દા પર ધ્યાન આપ્યું છે અને જે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ હજુ સુધી પાલન કરતા હોવાનું સોગંદનામું દાખલ કર્યું નથી તેમને ત્રણ અઠવાડિયાનો સમય આપ્યો છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતે રાજ્યોને ગંભીર તાકીદ કરી છે. રાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર આયોગના અહેવાલ મુજબ, ૨૦૧૭ થી ૨૦૨૨ સુધીના પાંચ વર્ષમાં દેશભરમાં પોલીસ કસ્ટડીમાં ૬૭૦ લોકોના મોત થયા છે. આ પરિસ્થિતિ પોલીસ કસ્ટડીમાં રહેલા લોકોની સલામતી અંગે ગંભીર ચિંતાઓ ઊભી કરે છે. આ કિસ્સાઓ શારીરિક ત્રાસ, જરૂરી તબીબી સંભાળનો અભાવ અથવા આત્મહત્યા જેવા પરિબળોને કારણે હોઈ શકે છે. નિયમ પ્રમાણે, કોઈપણ કેસની તપાસ દરમિયાન માનવ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન ન થવું જોઈએ, પરંતુ આવી ફરિયાદો નિયમિતપણે સામે આવી રહી છે. તેથી, એ નોંધવું કસ્ટોડિયલ મૃત્યુને રોકવાની જવાબદારી ફક્ત અદાલતોની નથી, પરંતુ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોની પણ છે, જેમણે ગંભીરતા દર્શાવવી જોઈએ.
