પાટનગર નવી દિલ્હીમાં જેટલા બુદ્ધિજીવીઓ છે એ તમામ કોઈક ચમત્કારની આશાએ બેઠા છે કે હમણાં હવા વિશુદ્ધ થઈ જશે. પણ હવે એમ કંઈ થવાનું નથી. વિવિધ પ્રકારના પ્રદૂષણજન્ય રોગ અને મૃત્યુના આંકડાઓ આ મહાનગરના નિવાસીઓને ડરાવી શકતા નથી. કદાચ તેઓને આહીંની ઝેરી હવાનું વ્યસન લાગી ગયું છે. જે રીતે મુંબઈને લોકલ ટ્રેનની ધક્કામુક્કીમાં અપડાઉનનું વ્યસન છે એમ. બેંગ્લોરને સાવ કીડી ગતિના ટ્રાફિકનું વ્યસન છે. આવનારા વરસોમાં અમદાવાદનો ટ્રાફિક પણ પૂર્ણતઃ ધીમી ગતિના સમાચાર બનશે. પ્રદૂષણ સંકટના ઘાતક પરિણામો, જેના વિશે મીડિયા, પર્યાવરણ સાથે સંકળાયેલા લોકો અને સંગઠનો દાયકાઓથી ચેતવણી આપી રહ્યા છે, તેના વિકરાળ ફલિતવ્ય હવે સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. માત્ર રાજધાની અને રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર જ નહીં, પરંતુ હવે દેશના નાના અને મોટા શહેરોમાંથી જીવલેણ પ્રદૂષણના અહેવાલો આવી રહ્યા છે. આ જીવલેણ સંકટની પુષ્ટિ ખૂબ જ પ્રતિષ્ઠિત તબીબી જર્નલ ધ લેન્સેટના તાજેતરના અહેવાલ દ્વારા કરવામાં આવી છે.
દિવાળી પછી, દિલ્હી અને રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર સહિત દેશના વિવિધ શહેરોમાં પ્રદૂષણ ખતરનાક સ્તરે પહોંચી ગયું છે. આ ચોક્કસપણે પરિસ્થિતિની ગંભીરતા દર્શાવે છે. એક આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીએ તો દિલ્હીને વિશ્વનું સૌથી પ્રદૂષિત શહેર પણ જાહેર કર્યું છે. હોસ્પિટલોમાં પ્રદૂષણ સંબંધિત રોગોની સારવાર લેનારા લોકોની સંખ્યામાં અણધાર્યો વધારો થયો છે. ગુજરાન ચલાવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહેલા લોકોને ખ્યાલ પણ નથી કે તેઓ દરરોજ કેટલી ઝેરી હવા શ્વાસમાં લઈ રહ્યા છે. આપણા શહેરી-કેન્દ્રિત વિકાસની અસંગતતાઓ પણ શહેરોમાં પ્રદૂષણ ફેલાવવામાં ફાળો આપી રહી છે. શહેરોમાં ઉગી નીકળેલા કોંક્રિટના જંગલો માત્ર હવાના કુદરતી પ્રવાહને જ અવરોધી રહ્યા નથી, પરંતુ વાહનોના ધસારાને પણ વેગ આપી રહ્યા છે. વિડંબના એ છે કે, આમ હોવા છતાં, રાજકીય પક્ષો અને સરકારોમાં કાર્યવાહી કરવાની ઇચ્છાશક્તિનો અભાવ છે. ભારતીય રાજકારણમાં વાતો કરનારા, ખોટા વચનો આપનારા અને નિરંતર પ્રજાને બેવકૂફ બનાવનારાઓનો શંભુમેળો છે. એ ભૂતાવળ પોતાની તિજોરી ભરવામાં વ્યસ્ત હોય છે.
આ પ્રદૂષણ સંકટ શરમજનક છે. તે આપણી સામૂહિક નિષ્ફળતાનું ચિત્ર દર્શાવે છે. શિયાળાની ઋતુ આવતાની સાથે જ દિલ્હી અને નજીકના શહેરોમાં પ્રદૂષણનું જે મોટું સંકટ જોવા મળે છે, તેને આખા વર્ષ દરમિયાન સાવધાનીપૂર્વક કેમ જોવામાં આવતું નથી? દેશમાં આર્થિક અસમાનતા અને ગરીબીને કારણે, લાખો લોકો અને બાળકોને બિનઆરોગ્યપ્રદ પરિસ્થિતિઓમાં કામ કરવાની ફરજ પડે છે, જે આખરે જીવલેણ રોગો તરફ દોરી જાય છે. દેશભરમાં લાખો બાળ મજૂરો ફટાકડા, કાર્પેટ અને અન્ય ઉદ્યોગોમાં કામ કરે છે જે શ્વસન રોગોના જોખમમાં ફાળો આપે છે. પ્રણાલીગત ભ્રષ્ટાચાર નિયમનકારી એજન્સીઓને પણ અટકાવે છે. હકીકતમાં, આ પ્રદૂષણ ફક્ત ઋતુ પરિવર્તન, ફટાકડા કે પરાળી બાળવાથી થતું નથી. તેનું મૂળ સરકારો દ્વારા પર્યાવરણને પ્રદૂષિત કરતી ઔદ્યોગિક અને બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓને અપાતી મંજુરીઓ પણ છે.
હકીકતમાં, આપણા જીવનની કૃત્રિમતા અને આરામ શોધતી જીવનશૈલીએ તે ઘાતક વાયુઓને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે જે ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને પ્રદૂષણનું કારણ બને છે. આ સમસ્યાનું એક પાસું એ છે કે દેશના લોકો આ આવનારા સંકટ પ્રત્યે સતત ઉદાસીન રહે છે. ચૂંટણી દરમિયાન આ કટોકટીનો સામનો કરવા માટે તે રાજકારણીઓ પર દબાણ કરતી નથી કે પોતાના અંગત જીવનમાં આવી કોઈ પહેલ કરતી નથી. આમ, આપણે આ વધતા પ્રદૂષણમાં ભાગીદાર બની રહ્યા છીએ. કાર્બન ઉત્સર્જન કરતા ઇંધણનો ઉપયોગ હવે ઓછો થયો હોવા છતાં, આ દિશામાં હજુ પણ કામ કરવાની જરૂર છે. આપણા અંગત જીવનમાં સ્વચ્છ ઉર્જાને જેટલું વધુ પ્રોત્સાહન આપીશું, તેટલું જ પ્રદૂષણ ધીમે ધીમે ઘટશે. જનતાએ સરકારો અને વહીવટીતંત્ર પર પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે સમયસર પગલાં લેવા દબાણ કરવું જોઈએ. વ્યક્તિ તરીકે, આપણે ફટાકડા અને પરાળી બાળનારાઓ પર નજર રાખવી પડશે, જેથી પ્રદૂષણનું સ્તર ઘટાડવામાં આપણી ભાગીદારી સુનિશ્ચિત થઈ શકે.દિલ્હીની ઝેરી હવા ફરી એકવાર હેડલાઇન્સમાં છે. ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર હેલ્થ મેટ્રિક્સ એન્ડ ઇવેલ્યુએશન (IHME) ના એક નવા અહેવાલમાં અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો છે કે ૨૦૨૩ માં રાજધાનીમાં ૧૭,૧૮૮ મૃત્યુ સીધા વાયુ પ્રદૂષણને કારણે થયા હતા.
