મોબાઈલ ફોનની અનેક સઘવડનો લાભ ભોગવ્યા પછી હવે ભારતીય પ્રજાએ એની અગવડનો ગેરલાભ સહન કરવાનો આવ્યો છે. જેને સાયબર ક્રાઈમ કહેવાય છે એના કિસ્સાઓ બધા તો ઉજાસમાં આવતા નથી પણ બને છે બહુ વધારે. સરકાર એ તરફ ગંભીર નથી એ વધારાની ઉપાધિ છે. ભાગ્યે જ કોઈ દિવસ એવો જાય છે જ્યારે કોઈ વૃદ્ધ કે સામાન્ય નાગરિક સાયબર છેતરપિંડીનો ભોગ ન બને. તાજેતરમાં, મહારાષ્ટ્રમાં એક નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ ફેઈક ડિજિટલ હાઉસ એરેસ્ટનો ભોગ બન્યા. ગયા અઠવાડિયે, પુણેથી બીજી એક દુઃખદ ઘટના સામે આવી, જ્યાં સાયબર છેતરપિંડી કરનારાઓએ ૮૨ વર્ષીય નિવૃત્ત અધિકારીને ડિજિટલ હાઉસ એરેસ્ટમાં ફસાવીને તેમના અંદાજે સવા કરોડ રૂપિયા લૂંટી લીધા. દિવસો સુધી માનસિક ત્રાસ અને નાણાંકીય નુકસાનથી ત્રાસી ગયેલા એ વૃદ્ધ મહાશયનું આખરે આઘાતથી મૃત્યુ થયું. શિક્ષિત વ્યક્તિઓ સાયબર છેતરપિંડી કરનારાઓની યોજનાઓનો શિકાર કેવી રીતે બને છે તે ચિંતાનો વિષય છે. દેશના નિર્દોષ સામાન્ય માણસને સાયબર છેતરપિંડી અને કપટી ફોન કોલ્સથી બચાવવા માટે એક મજબૂત સિસ્ટમ ખૂબ જ જરૂરી છે.
દેશમાં મોબાઇલ નેટવર્ક પ્રદાતાઓને તેઓના વપરાશકર્તાઓને શિક્ષિત કરવા અને તેમને શંકાસ્પદ ફોન નંબરો વિશે ચેતવણી આપવા માટેની પ્રણાલિકા પણ ફરજિયાત બનાવવી જોઈએ. જનતાની સુવિધા અને સલામતી સુનિશ્ચિત કરવાના સરકારના પ્રયાસોને પગલે, ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગ હવે માર્ચ ૨૦૨૬ માં એક સિસ્ટમ લાગુ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે જે ટ્રુકોલરની જરૂર વગર અનિચ્છનીય કોલ્સ માટે આપમેળે મોબાઇલ ફોનને ચેતવણી આપશે. નિયમનકારી સંસ્થા, ્ઇછૈં, આ દરખાસ્ત સાથે સંમત થઈ ગઈ છે. તે વિડંબના છે કે નવી ટેકનોલોજી સામાન્ય માણસના જીવનમાં સુવિધા લાવે છે, તેમ તેમ અસામાજિક તત્વો તેનો ઉપયોગ લૂંટ માટે હથિયાર તરીકે વધુને વધુ કરી રહ્યા છે. દેશમાં ઇન્ટરનેટ સેવાઓના વિસ્તરણ અને મોબાઇલ ફોનની સંખ્યામાં અભૂતપૂર્વ વધારા સાથે, સાયબર ક્રાઇમમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. થોડી ભૂલથી, લાખો લોકો સાયબર છેતરપિંડીમાં પોતાની જીવનભરની બચત ગુમાવે છે. આવા કપટપૂર્ણ કોલ્સની સત્યતા ચકાસવા માટે હેલ્પલાઇન સુવિધાઓનો પણ વિસ્તાર કરવાની જરૂર છે.
ગુનેગારોનું નેટવર્ક એટલું વિશાળ અને રહસ્યમય છે કે અમલીકરણ એજન્સીઓ તેમના સુધી પહોંચે ત્યાં સુધીમાં પૈસા વિદેશમાં ટ્રાન્સફર થઈ જાય છે. આ કટોકટીનું એક પાસું અજાણ્યા નંબરો પરથી ફોન કોલ્સ છે, જેના દ્વારા ગુનેગારો લોકોને ગેરમાર્ગે દોરે છે અને તેમની જીવનભરની બચત લૂંટી લે છે. ખરેખર, સંચાર ક્રાંતિએ ઘણી સેવાઓ ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ કરાવી છે, પરંતુ જૂની પેઢી આ સુવિધા સાથે અનુકૂલન સાધવામાં સંઘર્ષ કરી રહી છે. આ પડકારનો સામનો કરવા માટે, ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગ ગ્રાહકોને એક સુવિધા આપી રહ્યો છે જે તેમને કોલ કરનારને ઓળખવાની મંજૂરી આપે છે. ફોન પર કોલ કરનારનું નામ પ્રદર્શિત થશે. ત્યારબાદ વ્યક્તિઓ તેમની સુવિધા મુજબ ફોન કોલ્સ પ્રાપ્ત કરવાનું પસંદ કરી શકે છે. ટેલિકોમ રેગ્યુલેટર TRAI ની મંજુરી બાદ, આ દિશામાં કામ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. કોલરની માહિતી એકત્રિત કરવા માટે હજુ પણ ઘણી એપ્લિકેશનો અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ ફક્ત થોડા લોકો જ તેનો ઉપયોગ કરે છે. જો કે, એપ્સ દ્વારા આપવામાં આવતી માહિતી સચોટ છે કે નહીં તે નિશ્ચિતપણે કહી શકાય નહીં.
આવી સ્થિતિમાં, જો ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગના પ્રયાસો સફળ થાય છે, તો તે લાખો ગ્રાહકોને સુરક્ષા પૂરી પાડશે. શરૂઆતમાં, આ સુવિધાની ઉપલબ્ધિ ડિમાન્ડ પર આધારિત હતી, પરંતુ પાછળથી તેને દરેક મોબાઇલ વપરાશકર્તા માટે ઉપલબ્ધ કરાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો. આ સુવિધા આવતા વર્ષે માર્ચ સુધીમાં દેશભરમાં ઉપલબ્ધ થશે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ સુવિધા, અમુક અંશે, મોબાઇલ ફોન દ્વારા છેતરપિંડી કરનારા ગુનેગારોને કાબુમાં રાખશે. મોબાઇલ વપરાશકર્તા જાગૃતિ આ સંદર્ભમાં મદદરૂપ થશે. સ્ક્રીન પર અજાણ્યો નંબર અને નામ જોવાથી મોબાઇલ વપરાશકર્તાઓ ફોન કોલ્સ પ્રાપ્ત કરવાનું ટાળી શકે છે. આ સાથે, દેશમાં ડિજિટલ સાક્ષરતા તરફ વ્યાપક પહેલ કરવાની જરૂર છે. વિવિધ માહિતી માધ્યમો દ્વારા લોકોને જાગૃત અને સતર્ક કરવાની જરૂર છે. શહેરોથી લઈને ગ્રામ્ય પરિષદો સુધી, જનજાગૃતિ ઝુંબેશ શરૂ કરવી જોઈએ, જેથી લોકોને જાણ કરી શકાય કે બેંકો, CBI, કોર્ટ અથવા અન્ય અમલીકરણ એજન્સીઓ ક્યારેય તેમના બેંક ખાતાઓ અથવા અન્ય બાબતો વિશે માહિતી જાણવા માટે ફોન કરતી નથી.
