પુસ્તકનો અનુવાદ અને હોમિયોપેથીનું કનેક્શન!

- સેલિબ્રેશન-ચિંતન બુચ

- લાંબા સમયથી ચાલતા રોગો  માટે પણ હોમિયોપેથી અસરકારક માનવામાં આવે છે

- 10 એપ્રિલ

- હોમિયોપેથી દિવસ

હો મિયોપેથીના પિતા તરીકે Samuel Hahnemann  (સેમ્યુઅલ હાનેમેન) ને માનવામાં આવે છે।

તેઓ જર્મનીના ડોક્ટર હતા અને તેમણે હોમિયોપેથીની પદ્ધતિની શરૂઆત ૧૮મી સદીમાં કરી હતી. તેમણે “like cures like” (જેવું રોગ તેવું ઈલાજ) નો સિદ્ધાંત આપ્યો, જે હોમિયોપેથીનો આધાર છે.

હોમિયોપેથીના પિતા તરીકે Samuel Hahnemann (સેમ્યુઅલ હાનેમેન) વિશ્વભરમાં જાણીતા છે. તેમણે ૧૮મી સદીના અંતમાં અને ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાં હોમિયોપેથી નામની વૈકલ્પિક ચિકિત્સા પદ્ધતિનો વિકાસ કર્યો હતો. આજે પણ ઘણા લોકો આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે અને વિશ્વના અનેક દેશોમાં હોમિયોપેથી પ્રચલિત છે.

સેમ્યુઅલ હાનેમેનનો જન્મ ૧૦ એપ્રિલ, ૧૭૫૫ના રોજ જર્મનીમાં થયો હતો. તેઓ મૂળે એલોપેથીક ડોક્ટર હતા, પરંતુ તે સમયની સારવાર પદ્ધતિઓથી તેઓ સંતોષ પામતા નહોતા. તે સમયના એલોપેથીમાં ભારે ડોઝની દવાઓ અને કઠોર સારવાર પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થતો, જે ઘણીવાર દર્દીઓને ફાયદા કરતાં નુકસાન વધુ કરતી. આથી, હાનેમેન નવી અને સુરક્ષિત સારવાર પદ્ધતિ શોધવા માટે પ્રયત્નશીલ બન્યા.

હોમિયોપેથીનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત “like cures like છે, જેને ગુજરાતી ભાષામાં 'જેવું રોગ, તેવું ઈલાજ' તરીકે સમજાવી શકાય. આ સિદ્ધાંત અનુસાર, જે પદાર્થ કોઈ સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં કોઈ લક્ષણો પેદા કરે છે, તે જ પદાર્થ ખૂબ નાની માત્રામાં તે જ લક્ષણો ધરાવતા દર્દીને સાજો કરી શકે છે. હાનેમેને આ વિચારનો પ્રયોગ કરીને નવી સારવાર પદ્ધતિ વિકસાવી.

હોમિયોપેથીમાં દવાઓ ખૂબ જ નાની માત્રામાં આપવામાં આવે છે, જેને 'પોટેન્ટાઈઝેશન' કહેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં દવાઓને વારંવાર પાતળી (dilute) કરવામાં આવે છે અને ખાસ રીતે ઝાંઝવવામાં આવે છે. હાનેમેનનું માનવું હતું કે આ પ્રક્રિયા દવાની 'ઊર્જા' વધારતી હોય છે અને તે શરીરની સ્વાભાવિક રક્ષણાત્મક શક્તિને પ્રોત્સાહિત કરે છે.

હોમિયોપેથીમાં સારવાર વ્યક્તિગત હોય છે. એટલે કે, દરેક દર્દીને તેના લક્ષણો, સ્વભાવ, જીવનશૈલી અને માનસિક સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને દવા આપવામાં આવે છે. એક જ રોગ માટે અલગ-અલગ દર્દીઓને અલગ દવાઓ આપવામાં આવી શકે છે. આ કારણસર હોમિયોપેથીને 'હોલિસ્ટિક' સારવાર પદ્ધતિ માનવામાં આવે છે.

હોમિયોપેથીના લાભોમાં તેની સલામતી અને ઓછી આડઅસરનો સમાવેશ થાય છે. કારણ કે દવાઓ ખૂબ નાની માત્રામાં હોય છે, તે સામાન્ય રીતે શરીરને નુકસાન કરતી નથી. આથી, બાળકો, વૃદ્ધો અને ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ માટે પણ આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઉપરાંત, લાંબા સમયથી ચાલતા રોગો (chronic diseases) માટે પણ હોમિયોપેથી અસરકારક માનવામાં આવે છે.

તેથી પણ, હોમિયોપેથી અંગે વિવાદો પણ છે. ઘણા વૈજ્ઞાનિકો અને ડોક્ટરોનું માનવું છે કે હોમિયોપેથીની અસર માટે પૂરતા વૈજ્ઞાનિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી. તેઓ કહે છે કે હોમિયોપેથીની દવાઓમાં સક્રિય પદાર્થનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય છે, જેના કારણે તેની અસર પ્લેસેબો (placebo effect) જેવી હોઈ શકે છે. છતાં, ઘણા લોકો તેમના અનુભવના આધારે આ પદ્ધતિમાં વિશ્વાસ રાખે છે.

આજે હોમિયોપેથી વિશ્વના અનેક દેશોમાં સ્વીકારવામાં આવી છે, જેમાં ભારત પણ સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં હોમિયોપેથીને સત્તાવાર માન્યતા પ્રાપ્ત છે અને અહીં અનેક હોમિયોપેથી કોલેજો અને હોસ્પિટલો કાર્યરત છે. ભારત સરકાર પણ આ પદ્ધતિને પ્રોત્સાહન આપે છે અને આયુષ મંત્રાલય દ્વારા તેનું સંચાલન થાય છે.

અંતમાં કહી શકાય કે સેમ્યુઅલ હાનેમેન દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી હોમિયોપેથી એક અનોખી અને વૈકલ્પિક સારવાર પદ્ધતિ છે, જે વ્યક્તિગત સારવાર પર ભાર મૂકે છે. ભલે તે અંગે વિજ્ઞાનમાં મતભેદ હોય, પરંતુ તેની લોકપ્રિયતા અને ઉપયોગ આજે પણ વિશ્વભરમાં જોવા મળે છે.

હોમિયોપેથીમાં દવા બનાવવાની પ્રક્રિયા ખૂબ વિશિષ્ટ અને અલગ પ્રકારની હોય છે, જેનો વિકાસ Samuel Hahnemann દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રક્રિયામાં મુખ્યત્વે કુદરતી પદાર્થોનો ઉપયોગ થાય છે અને દવાઓને ખાસ રીતથી તૈયાર કરવામાં આવે છે.

સૌપ્રથમ, હોમિયોપેથી દવાઓ બનાવવા માટેના મૂળ પદાર્થો o (raw materials) એકત્રિત કરવામાં આવે છે. આ પદાર્થો ત્રણ મુખ્ય સ્ત્રોતોમાંથી આવે છે વનસ્પતિ (જેમ કે છોડ, ફૂલ, મૂળ) ખનિજ (જેમ કે સોનુ, લોખંડ, ગંધક)  પ્રાણીજન્ય પદાર્થો. 

આ મૂળ પદાર્થમાંથી 'મધર ટિન્ચર' (Mother Tincture)તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ માટે પદાર્થને આલ્કોહોલ અથવા પાણીમાં ભીંજવીને તેની અસરકારક તત્વો કાઢવામાં આવે છે. આ સ્ટેપને એક્સટ્રેક્શન કહેવાય છે.

પછી આવે છે સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા - 'ડિલ્યુશન' (Dilution)  એટલે કે પાતળી કરવી. હોમિયોપેથીમાં દવાઓને વારંવાર પાતળી કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ૧ ભાગ દવા અને ૯૯ ભાગ આલ્કોહોલ અથવા પાણી ભેળવીને તેને ૧ભ પોટેન્સી કહેવાય છે. 

આ પ્રક્રિયા ઘણીવાર પુનરાવર્તિત કરવામાં આવે છે (જેમ કે  6C, 30C, 200Cવગેરે).

દરેક ડિલ્યુશન પછી 'સક્સેશન' (Succussion) કરવામાં આવે છે. તેમાં દવાની બોટલને જોરથી ઝાંઝવવામાં (shake) આવે છે. હોમિયોપેથીમાં માનવામાં આવે છે કે આ ઝાંઝવવાથી દવાની 'ઊર્જા' અથવા અસર વધે છે.

જો મૂળ પદાર્થને (solid) હોય, તો 'ટ્રિટયુરેશન' (Trituration) નામની પ્રક્રિયા થાય છે. તેમાં પદાર્થને ખાંડના પાઉડર (lactose) સાથે ઘસીને બારીક પાવડર બનાવવામાં આવે છે, ત્યારબાદ તેને પણ ડિલ્યુશન અને સક્સેશન કરવામાં આવે છે.

આ રીતે તૈયાર થયેલી દવાઓને સામાન્ય રીતે નાના સફેદ ગોળીઓ (globules) પર નાખવામાં આવે છે. આ ગોળીઓ ખાંડની બનેલી હોય છે અને તેમાં દવાનો અંશ શોષાઈ જાય છે. દર્દીને આ ગોળીઓ આપવામાં આવે છે. ક્યારેક દવા લિક્વિડ (liquid form) માં પણ આપવામાં આવે છે.

હોમિયોપેથી દવા બનાવતી વખતે ખૂબ જ સાવચેતી રાખવામાં આવે છે, કારણ કે નાની ભૂલ પણ દવાની અસર પર અસર કરી શકે છે. દરેક સ્ટેપ ચોક્કસ નિયમો અને માપદંડ મુજબ કરવામાં આવે છે.

સારાંશમાં, હોમિયોપેથી દવા બનાવવાની પ્રક્રિયામાં કુદરતી પદાર્થોથી મધર ટિન્ચર બનાવવું, તેને વારંવાર પાતળી કરવી (ડિલ્યુશન), ઝાંઝવવું (સક્સેશન) અને અંતે ગોળીઓ અથવા પ્રવાહી સ્વરૂપમાં તૈયાર કરવું આ મુખ્ય પગલાં છે. આ અનોખી પ્રક્રિયા હોમિયોપેથીને અન્ય ચિકિત્સા પદ્ધતિઓથી અલગ બનાવે છે.