- ભારતની જાસુસી સંસ્થા 'રો' ની સ્થાપના કાવ સાહેબે કરી હતી : તેમણે ૨૫૦ જાસુસોની ટીમ બનાવી જેઓ 'કાવબોય્સ' તરીકે ઓળખાતા
- વિવિધા-ભવેન કચ્છી
- કાવને સી.આઈ.એ અને મોસાદ જોડે પણ વિશ્વસનીય સંબંધ હતાં
ભા રતની સરહદો પર જ્યારે દુશ્મન તરાપ મારે છે, ત્યારે આપણને સૈનિકો યાદ આવે છે, પણ એ સરહદની પેલે પાર દુશ્મનના ઘરમાં ઘૂસીને તેના મનસૂબા તોડી પાડનાર 'અદ્રશ્ય યોદ્ધાઓ' વિશે આપણે ભાગ્યે જ જાણીએ છીએ. આપણે અસલી 'ધુરંધર'ને યાદ કરવાની જરૂર છે જેનું નામ સાંભળીને પાકિસ્તાન અને ચીનના ગુપ્તચર વિભાગોના કપાળે પરસેવો વળી જતો, છતાં તે માણસ પોતાના જ પાડોશીઓ માટે માત્ર એક 'નમ્ર કાશ્મીરી પંડિત' હતો. આ વાત છે ભારતના સૌથી મોટા સ્પાયમાસ્ટર અને 'રૉ' (R&AW) ના સ્થાપક રમેશ્વર નાથ કાવની.
૧૯૬૮ : 'રૉ'નું સર્જન
૧૯૬૨માં ચીન સામેની હાર અને ૧૯૬૫માં પાકિસ્તાન સાથેના યુદ્ધે ભારતને એક કડવો પાઠ ભણાવ્યો હતો : આપણી પાસે વિદેશી ધરતી પર ગુપ્ત માહિતી મેળવવાની કોઈ વ્યવસ્થિત સંસ્થા નહોતી. ૧૯૬૮માં વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીએ આ જવાબદારી કાવને સોંપી. કાવે ઈન્ટેલિજન્સ બ્યુરો માંથી માત્ર ૨૫૦ પસંદગીના અધિકારીઓ લીધા અને નવી સંસ્થા ઊભી કરી.
આ અધિકારીઓ એટલે 'કાવબોય્ઝ'. કાવે આ અધિકારીઓમાં એક એવી સંસ્કૃતિ કેળવી હતી જે આજે પણ 'રૉ'- 'રિસર્ચ એન્ડ એનાલીસીસ વિંગ'ની ઓળખ છે - ઓછું બોલવું, દેખાયા વગર કામ કરવું અને રાષ્ટ્રહિતને સૌથી ઉપર રાખવું. અજીત ડોભાલ પુસ્તકમાં નોંધે છે કે કાવ પાસે એવી અદભૂત ક્ષમતા હતી કે તેઓ દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે બેઠેલા માણસને રાષ્ટ્રના હિતમાં કામ કરવા માટે મનાવી લેતા
એક મૌન વ્યક્તિત્વ
૧૦ મે, ૧૯૧૮ના રોજ વારાણસીમાં જન્મેલા રામજી (કાવનું લાડકું નામ) એક અત્યંત શિષ્ટ કાશ્મીરી પંડિત પરિવારમાંથી આવતા હતા. તેમના પિતા શિવ નાથ કાવનું અવસાન થયું ત્યારે કાવ માત્ર પાંચ વર્ષના હતા. તેમનો ઉછેર તેમના કાકા દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. લખનઉ અને અલ્હાબાદ યુનિવસટીમાં અંગ્રેજી સાહિત્યનો અભ્યાસ કરનાર કાવની ગણતરી યુનિવર્સિટીના સૌથી તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓમાં થતી. ૧૯૪૦માં તેઓ ઇમ્પિરિયલ પોલીસમાં જોડાયા અને ત્યાંથી તેમની સફર શરૂ થઈ.
કાવની કાર્યપદ્ધતિ
કાવની કાર્યપદ્ધતિ વિશે માલોય ક્રિષ્ના ધર લખે છે કે, 'કાવ સાહેબ ક્યારેય બૂમો પાડતા નહીં. જો કોઈ અધિકારી ભૂલ કરે, તો તેઓ માત્ર તેને પોતાની કેબિનમાં બોલાવતા અને અત્યંત નમ્રતાથી કહેતા - 'શું તમે આનાથી વધુ સારું કરી શક્યા હોત?' આ નમ્રતા જ તેમની સૌથી મોટી તાકાત હતી. તેમણે તૈયાર કરેલી અધિકારીઓની ટીમ 'કાવબોય્ઝ' (Kaoboys) તરીકે ઓળખાતી. આ અધિકારીઓ માટે કાવ એક પિતા સમાન હતા. તેઓ તેમના પરિવારની મુશ્કેલીઓ પણ પોતાની સમજીને ઉકેલતા, જેથી અધિકારી માત્ર દેશના મિશન પર ધ્યાન આપી શકે.
કાવે એક એવી પેઢી તૈયાર કરી હતી જેને દુનિયા 'કાવબોય્ઝ' કહેતી. આ અધિકારીઓને ભીડમાં ભળી જવાની, વિદેશી દૂતાવાસોમાં જઈને વાતો કઢાવવાની અને દુશ્મનના મગજમાં શું ચાલે છે તે વાંચવાની તાલીમ કાવ પોતે આપતા. કાવ હંમેશા કહેતા, 'એક જાસૂસ એવો હોવો જોઈએ જેની હાજરી કોઈને વર્તાય નહીં, પણ જેની ગેરહાજરીથી આખું રાષ્ટ્ર જોખમમાં આવી જાય.
રૉના અધિકારીઓને વિદેશી દૂતાવાસોની પાર્ટીઓમાં કેવી રીતે ભળવું, દારૂ પીધા વગર ગ્લાસ પકડીને કેવી રીતે વાતો કઢાવવી અને દુશ્મનના એજન્ટને કેવી રીતે ઓળખવો તેની ખાસ તાલીમ કાવ પોતે આપતા.
પાકિસ્તાનમાં જાસૂસી
૧૯૭૧ના યુદ્ધમાં ભારતની જીત પાછળ કાવની સર્જિકલ જાસૂસી જવાબદાર હતી. તેમણે પાકિસ્તાની સેનાના સંચાર તંત્ર (Communication) ને હાઈજેક કરી લીધું હતું. પાકિસ્તાનના જનરલો પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં શું આદેશ આપી રહ્યા છે, તેની ખબર ભારતીય સેનાને પાકિસ્તાની સેના સુધી આદેશ પહોંચે તે પહેલાં પડી જતી.
માલોય ક્રિષ્ના ધર તેમના પુસ્તક ‘Open Secrets' માં નોંધે છે કે રૉના એજન્ટો પાકિસ્તાનના પરમાણુ મથક કહૂટાની એટલી નજીક પહોંચી ગયા હતા કે તેઓ ત્યાંના વૈજ્ઞાનિકોના વાળના નમૂના પણ ચોરી લાવ્યા હતા! આ નમૂનાઓના રેડિયોએક્ટિવ ટેસ્ટથી ભારતને ખાતરી થઈ ગઈ હતી કે પાકિસ્તાન પરમાણુ બોમ્બ બનાવી રહ્યું છે. આ કાવના 'કાવબોય્ઝ'નો જ કરિશ્મો હતો.કાવની કાર્યપદ્ધતિ એવી હતી કે તેઓ પાકિસ્તાનના અંદરના અસંતુષ્ટ જૂથો સાથે સંબંધો બનાવતા. આ એજન્ટો પાકિસ્તાની સેનાની છાવણીઓમાં જઈને સચોટ માહિતી લાવતા હતા.
શેખ મુજીબુર અને કાવ
બાંગ્લાદેશના સ્થાપક શેખ મુજીબુર રહેમાન કાવના અંગત મિત્ર જેવા હતા. ૧૯૭૫માં જ્યારે બાંગ્લાદેશમાં બળવાની આશંકા હતી, ત્યારે કાવ પોતે ઢાકા ગયા હતા. તેમણે મુજીબને જઈને કહ્યું, 'શેખ સાહેબ, તમારી સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં છીંડા છે. તમારા જ કેટલાક લશ્કરી અધિકારીઓ તમારા જીવના દુશ્મન છે.' ત્યારે મુજીબે હસીને કાવના ખભા પર હાથ મૂક્યો અને કહ્યું, 'રામજી, આ મારા પોતાના જ સંતાનો છે. તેઓ મને નુકસાન નહીં પહોંચાડે.' કાવે નિસાસો નાખીને કહ્યું હતું, 'ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે સૌથી નજીકના લોકો જ સૌથી મોટો ઘા કરે છે.' અફસોસ કે થોડા જ અઠવાડિયામાં મુજીબની હત્યા થઈ અને કાવની ભવિષ્યવાણી સાચી પડી.
સિક્કિમનું જોડાણ
૧૯૭૦ના દાયકામાં સિક્કિમ એક સ્વતંત્ર રજવાડું હતું, પરંતુ ત્યાંના રાજા (ચોગ્યાલ) પાલડેન થોન્ડુપ નામગ્યાલની અમેરિકન પત્ની હોપ કૂક અને ચીન સાથેના તેમના વધતા સંબંધો ભારત માટે ખતરો બની રહ્યા હતા. ચીન સિક્કિમના રસ્તે ભારતના 'ચિકન નેક' (સિલીગુડી કોરિડોર) પર કબજો કરવા માંગતું હતું.
કાવે અહીં 'પોલિટિકલ એન્જિનિયરિંગ'નો સહારો લીધો. તેમણે સિક્કિમમાં ભારતીય તરફી નેતાઓ, ખાસ કરીને કાઝી લહેન્દુપ દોરજીને સમર્થન આપ્યું. કાવે ૨૭ મહિના સુધી ચાલેલા ઓપરેશનમાં ત્યાંની જનતાને સમજાવ્યું કે રાજાશાહી કરતાં ભારતની લોકશાહી તેમના માટે વધુ સુરક્ષિત છે. ૧૯૭૫માં જ્યારે સિક્કિમની વિધાનસભાએ ભારત સાથે જોડાવાનો ઠરાવ પસાર કર્યો, ત્યારે તે કાવની જાસૂસી સૂઝબૂઝની સૌથી મોટી જીત હતી. એક પણ ગોળી ચલાવ્યા વગર એક આખા રાજ્યને ભારતનો હિસ્સો બનાવવો એ વિશ્વના જાસૂસી ઈતિહાસમાં વિરલ ઘટના છે.
ફાલ્કનની તાકાત
તે જ રીતે, કાવ અમેરિકા જોડે પણ વિશ્વસનીય અને આદરણીય સબંધો ધરાવતા હતાં. આર.એન. કાવ માત્ર ગ્રાઉન્ડ જાસૂસીમાં જ નહીં, પણ ટેકનોલોજીમાં પણ માનતા હતા. ૧૯૬૨ના યુદ્ધ પછી ચીનની હિલચાલ પર નજર રાખવા માટે ભારતે અમેરિકા પાસેથી મદદ માંગી હતી. કાવે અમેરિકાની CIA સાથે મળીને ARC (Aviation Research Center)ની સ્થાપના કરી.
આ અંતર્ગત ભારતે અમેરિકા પાસેથી 'ફાલ્કન' (U-2 અને અન્ય સર્વેલન્સ વિમાનો)ની મદદ મેળવી. આ વિમાનો હિમાલયની પેલે પાર ચીનના મિસાઈલ પરીક્ષણો અને સૈન્ય જમાવટની હાઈ-રિઝોલ્યુશન તસવીરો ખેંચતા હતા. કાવે ઓડિશાના ચારબટિયા ખાતે એક અત્યંત ગુપ્ત એરબેઝ બનાવડાવ્યું હતું, જે આજે પણ ભારતની સુરક્ષા માટે અત્યંત મહત્વનું છે.
વિદેશમાં જાસૂસી
આર.એન. કાવે માત્ર ટેબલ પર બેસીને આદેશો નહોતા આપ્યા, તેમણે પોતે અનેક દેશોમાં જઈને ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું ?
ચીન : 'કાશ્મીર પ્રિન્સેસ' કેસની તપાસ માટે તેઓ પેકિંગ (બેજિંગ) ગયા હતા અને ચીની નેતાઓને ભારતના પક્ષમાં કર્યા હતા.?
ઘાના (આફ્રિકા) : ૧૯૫૦ના દાયકામાં ઘાનાના રાષ્ટ્રપતિ ક્વામે નક્માએ ભારત પાસે મદદ માંગી ત્યારે નેહરુએ કાવને ત્યાં મોકલ્યા હતા. કાવે જઈને ઘાનાની સુરક્ષા અને જાસૂસી સંસ્થાનો પાયો નાખ્યો હતો.
બાંગ્લાદેશ : યુદ્ધ પહેલા અને પછી તેઓ અનેકવાર ઢાકા ગયા હતા. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલથ કાવે સી. આઈ. એ. અને મોસાદ સાથે સીધા સંપર્કો સ્થાપિત કર્યા હતા, જે તે સમયે બિન-જોડાણવાદી ભારત માટે ખૂબ જ મોટું સાહસ હતું.
મોરારજી દેસાઈ સાથેનો ગજગ્રાહ
૧૯૭૭માં જ્યારે કેન્દ્રમાં સત્તા પરિવર્તન થયું અને મોરારજી દેસાઈ વડાપ્રધાન બન્યા, ત્યારે આર.એન. કાવ અને 'રૉ' માટે મુશ્કેલ સમય શરૂ થયો. મોરારજીભાઈને 'રૉ' પ્રત્યે ભારે અવિશ્વાસ હતો. તેમને લાગતું હતું કે ઇન્દિરા ગાંધીએ આ સંસ્થાનો ઉપયોગ વિપક્ષી નેતાઓની જાસૂસી કરવા માટે કર્યો છે.
એક વિશિષ્ટ કિસ્સો એવો છે કે જ્યારે મોરારજી દેસાઈએ વડાપ્રધાન બન્યા પછી કાવને બોલાવ્યા. દેસાઈએ અત્યંત કડક શબ્દોમાં કહ્યું, 'મારે આ સંસ્થા (રૉ) નું બજેટ ૫૦% કાપી નાખવું છે, કારણ કે તમે લોકો માત્ર રાજકીય જાસૂસી કરો છો.' ત્યારે કાવે અત્યંત શાંતિથી પણ મક્કમતાથી જવાબ આપ્યો હતો : 'સાહેબ, જો તમે આ સંસ્થાની પાંખો કાપી નાખશો, તો રાષ્ટ્રના કાન અને આંખ બંધ થઈ જશે. અમે જે કરીએ છીએ તે દેશની સુરક્ષા માટે છે, કોઈ વ્યક્તિ માટે નહીં.' જોકે, મોરારજી દેસાઈએ તેમની વાત ન માની. પરિણામે, કાવે પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપવું વધુ યોગ્ય સમજ્યું. સૌથી મોટો ફટકો ત્યારે પડયો જ્યારે મોરારજી દેસાઈએ ભૂલથી પાકિસ્તાની રાષ્ટ્રપતિ ઝિયા-ઉલ-હક સાથે ફોન પર વાત કરતા કહી દીધું કે, 'અમને ખબર છે કે તમે કહૂટામાં શું કરી રહ્યા છો.' આ એક વાક્યને કારણે પાકિસ્તાનમાં રહેલા ભારતના અનેક જાસૂસો પકડાઈ ગયા કે શહીદ થયા હતાં જેનો ઉલ્લેખ ભારતીય જાસુસીના ઇતિહાસ આધારિત પુસ્તકોમાં પણ છે. જો કે આના કોઈ દસ્તાવેજી પુરાવા નથી કેમ કે જાસુસની દુનિયામાં જાસુસ પકડાઈ જાય પછી મોટાભાગે જે તે દેશ તેનો સ્વીકાર નથી કરતો હોતો. કાવ સાહેબ માટે આ સૌથી મોટું દુ:ખ હતું.
અંતિમ વર્ષો
૧૯૭૭માં મોરારજી દેસાઈની સરકાર આવી ત્યારે કાવે ગૌરવપૂર્વક રાજીનામું આપ્યું હતું. જોકે, ૧૯૮૦માં ઈન્દિરા ગાંધી પરત આવ્યા ત્યારે તેમણે કાવને ફરી બોલાવ્યા. કાવે તેમના જીવનના છેલ્લા વર્ષો અત્યંત સાદગીથી અને ગુપ્તતામાં વિતાવ્યા. તેઓ એટલી હદે પ્રસિદ્ધિથી દૂર રહેતા કે તેમના મૃત્યુ સુધી દુનિયા પાસે તેમનો એકાદ બે ફોટોગ્રાફ માંડ હતાં.
માનવ સંવેદના
કાવ માત્ર એક પથ્થર દિલ જાસૂસ નહોતા. તેઓ અંગ્રેજી સાહિત્ય અને કળાના શોખીન હતા. તેમના ઘરમાં પુસ્તકોનો વિશાળ સંગ્રહ હતો અને તેઓ ઘણીવાર કવિતાઓ વાંચતા. તેઓ કાશ્મીરી પંડિત હોવાને નાતે ધર્મમાં આસ્થા ધરાવતા, પણ તેમની દેશભક્તિ કોઈ પણ ધર્મથી ઉપર હતી.
૨૦ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૨ના રોજ જ્યારે આ મહાન સ્પાયમાસ્ટરનું અવસાન થયું, ત્યારે ભારતે તેનો એક અદ્રશ્ય રક્ષક ગુમાવ્યો. અત્યારના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજીત ડોભાલ તેમને પોતાના આદર્શ માને છે. ડોભાલના મતે, 'કાવ સાહેબ એવા શિલ્પી હતા જેમણે ભારતીય જાસૂસી તંત્રનો એવો પાયો નાખ્યો જે આજે પણ અડીખમ છે.' ડોભાલે એમ પણ કહ્યું છે કે 'તેમના મૃત્યુ પછી પણ તેમના વિશે બહુ ઓછી વિગતો બહાર આવી છે પણ કાવ એવા માણસ હતા જે સાત સમુદ્ર પાર બેઠેલા માણસની આંખમાં આંખ પરોવીને તેના મનના રહસ્યો જાણી શકતા.'
આર.એન. કાવનું જીવન આપણને શીખવે છે કે સાચી શક્તિ પ્રદર્શનમાં નથી, પણ સંયમમાં છે. કાવની આ ગાથા માત્ર એક જાસૂસની વાર્તા નથી, પણ એક એવા ભારતીયની વાત છે જેણે મૌન રહીને મા ભારતીના ચરણે પોતાનું સર્વસ્વ અર્પણ કરી દીધું. આજે જ્યારે આપણે સુરક્ષિત રીતે શ્વાસ લઈએ છીએ, ત્યારે આપણે રમેશ્વર નાથ કાવ જેવા 'અદ્રશ્ય સૈનિકો'ના ઋણી છીએ.
