- ફયુચર સાયન્સ-કે.આર.ચૌધરી
એ ક એવા ઓરડાની કલ્પના કરો જ્યાં અંધકાર એટલો ઘટ્ટ છેકે 'એક પણ પ્રકાશની કિરણ તિરાડોમાંથી પસાર થઈ શકતી નથી. તમારી આંખો આકારો શોધવા માટે સંઘર્ષ કરે છે, પરંતુ અંધકાર અભેદ્ય છે.' હવે, કલ્પના કરો કે તમે ગજવામાંથી એક જોડી કોન્ટેક્ટ લેન્સ બહાર કાઢીને પહેરો છો. જે એટલા પાતળા અને આરામદાયક છે કે 'તમે તેની હાજરી ભાગ્યે જ અનુભવો. અચાનક, ઓરડો જીવંત થઈ ઊઠે છે' પરંતુ અહીંનું દ્રશ્ય દિવસના પરિચિત રંગોમાં જોવા મળતું નથી. અહીં માત્ર તેજસ્વી વાદળી, લીલા અને લાલ રંગોના ઝગમગાટમાં જોવા મળે છે. જે નરી આંખે અદ્રશ્ય વસ્તુઓ અને સંકેતોને તમારી આંખો સામે દ્રશ્યમાન બનાવે છે. આનાથી પણ આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે 'જ્યારે તમે આંખો બંધ કરો, ત્યારે આ વિશ્વ વધુ તીક્ષ્ણ બને છે, જાણે તમારા પોપચાં બંધ કરવાની ક્રિયા, એક છુપાયેલા પરિમાણનો પડદો ખોલે છે.' આ કોઈ વિજ્ઞાન-કાલ્પનિક ફિલ્મ કે સુપરહીરોની કોમિકનું દ્રશ્ય નથી. આ વાસ્તવિકતા છે. જે 'યુનિવર્સિટી ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી ઓફ ચાઇના'ના સંશોધકોએ વિકસાવેલી છે. તેમણે એવા કોન્ટેક્ટ લેન્સ બનાવ્યા છે, જેને 'સુપર-વિઝન'નું નામ આપવામાં આવ્યું છે. આ એક એવી શક્તિ છે, જે સંપૂર્ણ અંધકારમાં અને આંખો બંધ હોવા છતાં પણ ઇન્ફ્રારેડ ુપ્રકાશને જોવાની ક્ષમતા આપે છે.
પ્રકાશથી અંધકાર તરફ
'સુપર-વિઝન' લેન્સ સંશોધકોની ટીમનું નેતૃત્વ સ્વપ્નદ્રષ્ટા પ્રોફેસર ટિયાન ઝુ કરે છે. સુપર-વિઝન માનવીય મર્યાદાઓ અને અનંત શક્યતાઓ વચ્ચેનો પુલ છે. પ્રકાશ આપણને કેવી રીતે અસર કરે છે? આ પ્રશ્નનો જવાબ શોધવા એક વિજ્ઞાનીએ પોતાનું જીવન સમર્પિત કર્યું છે. જેમનું નામ છે : ટિયાન ઝુ, એક એવું નામ, જે પ્રકાશના રહસ્યોને ઉજાગર કરવા માટેની યાત્રાનું આધુનિક પ્રતીક બની ગયું છે. ટિયાન ઝુએ 'યુનિવર્સિટી ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી ઓફ ચાઇના'માં પ્રોફેસર તરીકે પ્રકાશ અને જીવન વચ્ચેના જટિલ સંબંધોને સમજવા માટે દાયકાઓ સુધી કામ કર્યું છે. તેમની લેબોરેટરી, જે 'સ્કૂલ ઓફ લાઇફ સાયન્સ' અને 'હેફેઇ નેશનલ લેબોરેટરી ફોર ફિઝિકલ સાયન્સિસ એટ માઇક્રોસ્કેલ'માં સ્થિત છે. જ્યાં પ્રકાશના કણો અને મનુષ્યના શરીરના કોષો વચ્ચે થતાં અદ્ભુત સંવાદ ઉપર સંશોધન કાર્ય થાય છે. અહીં તેઓ પ્રકાશની શક્તિને ડીકોડ કરે છે, મનુષ્ય આંખોના રહસ્યો ખોલે છે. આ વિજ્ઞાની એવા લોકો માટે આશાનું કિરણ લાવે છે, જેઓ દ્રષ્ટિ ગુમાવી ચૂક્યા છે. ૧૯૭૭માં ચીનના જિઆંગસુ પ્રાંતના ઝુઝોઉ શહેરમાં એક નાનકડા ઘરમાં ટિયાન ઝુનો જન્મ થયો હતો. નાનપણમાં તે અજવાળામાં બેસીને વિચારતો કે આ પ્રકાશ ક્યાંથી આવે છે? ઝુની આ જિજ્ઞાસાએ તેમને 'યુનિવસટી ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી ઓફ ચાઇના' તરફ અભ્યાસ કરવા માટે આગળ વધાર્યા. જ્યાં તેમણે ૨૦૦૦માં 'સ્પેશિયલ ક્લાસ ફોર ગિફ્ટેડ યંગ' પ્રોગ્રામ હેઠળ બાયોફિઝિક્સ અને ન્યુરોસાયન્સમાં સ્નાતકની ડિગ્રી મેળવી હતી. ત્યારબાદ તેમની યાત્રા અમેરિકા તરફ વળી. ૨૦૦૦થી ૨૦૦૫ સુધી, તેમણે 'જોન્સ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ મેડિસિન'માં સેલ્યુલર અને મોલેક્યુલર ફિઝિયોલોજીમાં પીએચ.ડી. કરી. અહીં, ડૉ. કિંગ-વાઇ યાઉના માર્ગદર્શન હેઠળ, ઝુએ પ્રકાશ અને આંખોના સંબંધના રહસ્યોની શોધ શરૂ કરી. ૨૦૦૬થી ૨૦૧૧ સુધી તેમણે પોસ્ટ ડોક્ટરલ તાલીમ લીધી હતી. જ્યાંથી ૨૦૧૨માં તેઓ ચીનમાં પાછા ફર્યા છે. જેમની પાસે પ્રકાશની દુનિયાને બદલવાનું સ્વપ્ન હતું એવા તે વિજ્ઞાની છે.
અદૃશ્યની દુનિયા
સુપર વિઝન લેન્સ રોજિંદા જીવનને સૂક્ષ્મ રીતે બદલી શકે છે. રતાંધળા લોકો માટે લાલ પ્રકાશને લીલા રંગમાં રૂપાંતરિત કરવાથી ટ્રાફિક લાઇટ વાંચવા જેવા કાર્યો સરળ બની શકે છે. રંગ-કોડિંગ સુવિધા સંવર્ધિત વાસ્તવિકતા માટે દરવાજા ખોલે છે, જ્યાં જટિલ ડેટાને વાઇબ્રન્ટ રંગો તરીકે વિઝયુઅલાઇઝ કરી શકાય છે. જે નેવિગેશનથી લઈને તબીબી નિદાન સુધીનું વિશાળ વિશ્વ કવર કરે છે. યુદ્ધ સમયે જાસૂસી અને સુરક્ષા સાથે સંકળાયેલા, સુરક્ષા અધિકારીઓ નરી આંખે અદ્રશ્ય એન્ક્રિપ્ટેડ ઇન્ફ્રારેડ સંદેશાઓને ડીકોડ કરે છે. પ્રોફેસર ઝુએ સુરક્ષા, બચાવ, એન્ક્રિપ્શન અને નકલ વિરોધી એપ્લિકેશનોની અનંત શક્યતાઓ દર્શાવી છે. જ્યાં ઇન્ફ્રારેડ પેટર્નનો પ્રમાણિકતા ચકાસી શકે છે. આંખો બંધ કરીને કાર્ય કરવાની લેન્સની ક્ષમતા ખાસ કરીને ગ્રાઉન્ડ બ્રેકિંગ છે. કારણ કે ઇન્ફ્રારેડ પ્રકાશ દ્રશ્યમાન પ્રકાશની તુલનામાં વધુ સરળતાથી પસાર થાય છે. 'નેચર' અનુસાર આ લેન્સની કિંમત પ્રતિ જોડી આશરે ૨૦૦ ડોલર છે. જે હજારો ડોલરના નાઇટ વિઝન ગોગલ્સની તુલનામાં ખૂબ જ ઓછી ગણાય છે. અત્યારે વિજ્ઞાનીઓની પ્રયોગશાળામાં, ચકાસાઈ રહેલ સુપર વિઝન કોન્ટેક લેન્સનો સામાન્ય માણસ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ એકદમ સરળ નથી. આ લેન્સ હાલમાં તેજસ્વી ઇન્ફ્રારેડ સ્ત્રોતો, જેમ કે LED, પર આધાર રાખે છે. હાલમાં જે થર્મલ ઇમેજિંગ ઉપકરણોની જેમ ગરમ વસ્તુઓમાંથી ઝાંખી ઇન્ફ્રારેડ ગ્લો શોધી શકતા નથી. આ ઉપરાંત રેટિનાની નજીક ઇન્ફ્રા રેડ પ્રકાશ વિખરાઈ જતા દ્રષ્ટિપટલ ઉપર દ્રશ્ય ઝાંખું બને છે. જોકે ટીમ એકદમ શાર્પ-તીક્ષ્ણ રિઝોલ્યુશન માટે, ચશ્મા-આધારિત સંસ્કરણ વિકસાવી રહી છે. જોકે લેન્સ બાયોકોમ્પેટિબલ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરે છે, જેના કારણે કોન્ટેક લેન્સના લાંબા ગાળાના ઉપયોગથી કોર્નિયલ બળતરા થઈ શકે છે. 'FDA' અને 'EMA'જેવી નિયમનકારી સંસ્થાઓ, આ લેન્સ બજારમાં આવે તે પહેલાં તેના ઉપર સખત પરીક્ષણ થાય એવું ઈચ્છે છે. જેથી સુપર વિઝન કોન્ટેક લેન્સનો દૈનિક ઉપયોગ કરવાથી આંખોને નુકસાન નથી થતું એવું સાબિત થઈ શકે.
ઇન્ફ્રારેડનો ચમત્કાર
'યુનિવર્સિટી ઓફ સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી ઓફ ચાઇના'નાં વિજ્ઞાની ટિયાન ઝુ અને તેમની ટીમની સફળતાની સ્ટોરી અહીં શરૂ થાય છે : તેમણે લશ્કરી કામગીરીના ઉપકરણને ટક્કર મારે તેવા નવીન પ્રકારના કોન્ટેક્ટ લેન્સ વિકસાવ્યા છે. જે ક્ન્વર્ઝન નેનોપાર્ટિકલ્સથી બનેલા કોન્ટેક્ટ લેન્સ છે. આ નેનોપાર્ટિકલ્સને, તમે પ્રકાશના નાના અનુવાદકો તરીકે કલ્પના કરી શકો છો. જે ઇન્ફ્રારેડ પ્રકાશને, તમારી આંખો જોઈ શકે તેવા રંગોમાં રૂપાંતરિત કરે છે. યટરબિયમ, એર્બિયમ અને સોના જેવા તત્વો સાથે મિશ્રિત સોડિયમ ગેડોલિનિયમ ફ્લોરાઇડ જેવી સામગ્રીમાંથી બનાવેલ, આ કણો ઇન્ફ્રારેડ ફોટોનને શોષી લે છે. કોન્ટેક લેન્સમાં રહેલા નેનો પાર્ટિકલ,ઇન્ફ્રારેડ પ્રકાશને દ્રશ્યમાન પ્રકાશ તરીકે ઉત્સર્જિત કરે છે. આ શોધ મનુષ્યને એક સુપરપાવર આપવા જેવું ક્રાંતિકારી કામ છે. જે તમને સંપૂર્ણ અંધકારમાં મોર્સ કોડ જેવા ફ્લેશિંગ સંકેતોનો વરસાદ વરસાવે છે. સુપરવિઝન કોન્ટેક લેન્સ પહેરનારાઓ વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણોમાં આ સંકેતોને સરળતાથી શોધી શક્યા છે. પછી ભલે તેઓ સંપૂર્ણ અંધકારમાં હોય. આશ્ચર્યની વાત એ છેકે 'આંખો બંધ કરવાથી આ ક્ષમતા વધુ તીક્ષ્ણ બને છે, કારણ કે ઇન્ફ્રારેડ પ્રકાશ- દ્રશ્યમાન પ્રકાશ કરતાં પોપચાંમાંથી વધુ સરળતાથી પસાર થાય છે. જે દ્રશ્યમાન પ્રકાશની દખલગીરી ઘટાડે છે. કલ્પના કરો કે આંખના ક્રોસ-સેક્શનનું ચિત્ર, જેમાં ઇન્ફ્રારેડ પ્રકાશ પોપચાંમાંથી પસાર થઈને લેન્સ પર પડે છે. અદ્રશ્ય દુનિયા વાદળી કે લીલા રંગના ઝગમગાટમાં રૂપાંતરિત થઈને આંખની રેટિના એટલે કે દ્રષ્ટિ પટલને પ્રકાશિત કરે છે. આ સુવિધા ભવિષ્યમાં, રંગો વચ્ચેનો તફાવત પારખી ન શકનાર માટે આશીર્વાદ રૂપ બનશે. રતાંધળા વ્યક્તિઓને લાલ અને લીલા રંગોને અલગ પાડવામાં મદદ કરશે. પ્રોફેસર ઝુએ 'નેચર'ને કહ્યું, 'અમારો આવિષ્કાર, વિશ્વના નવા પરિમાણને જોવાની ક્ષમતા આપવા જેવું જાદુઈ કાર્ય છે.' 'સેલ' જર્નલમાં પ્રકાશિત આ અભ્યાસ સંવેદનાત્મક વૃદ્ધિમાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું દર્શાવે છે. જેનો સમાવેશ ઇન્ફ્રારેડ પ્રકાશ તરીકે કરવામાં આવે છે. જે આજની તારીખે મનુષ્ય દ્રષ્ટિ માટે એક વિશાળ પરંતુ અજાણ્યું સંસાધન છે.
સુપર વિભાજન? - ભવિષ્યની ઝલક
'સુપર-વિઝન' જો બજારમાં ઉપલબ્ધ થાય તો, તેના ઉપયોગને લઈને, નૈતિકતા વિશે મોટા પ્રશ્નો ઉભા પેદા થાય તેમ છે. આવી શોધનો સૌથી પ્રથમ ઉપયોગ લશ્કરી દળો માટે થાય છે, જેના કારણે સામાન્ય માણસ સુધી આ પ્રકારની શોધ જલ્દી પહોંચી શકતી નથી. આ પ્રકારના ઉપકરણો, મનુષ્યની પ્રાઇવસી માટે જોખમ સાબિત થઈ શકે છે. 'પ્યુ રિસર્ચ સેન્ટર'ના સર્વેક્ષણ મુજબ, આજે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરનારા ૬૫% લોકો, સ્માર્ટ ઉપકરણો સાથે ડેટા ગોપનીયતાની સમસ્યાઓથી ચિંતિત છે. આ સમસ્યા સુપરવિઝન કોન્ટેક લેન્સ માટે પણ સાચી પડે તેમ છે. જો આ પ્રકારના કોન્ટેક્ટ લેન્સ સામાન્ય માણસ માટે બજારમાં મુક્ત વેચાણમાં મૂકવામાં આવે તો, 'ઇન્ટરનેશનલ ઓર્ગેનાઇઝેશન ફોર સ્ટાન્ડર્ડાઇઝેશન' દ્વારા વિકસાવવામાં આવી રહેલા નિયમનકારી નિયમો અને માળખાને ફરી એકવાર બદલવાની જરૂર પડશે. સુપર વિઝન લેન્સ, માનવ વિકાસ અને ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિના વિશાળ તરંગમાં પણ સમાયેલા છે. 'ન્યુરાલિંક'ના મગજ પ્રત્યારોપણથી લઈને 'એપલ વિઝન પ્રો' એઆર હેડસેટ સુધી, આપણે માનવ અસ્તિત્વની વ્યાખ્યાને ફરીવાર લખવાની જરૂર ઊભી કરે છે. 'સાયન્ટિફિક રિવોલ્યુશન'માં સ્ટીવન શેપિન નોંધે છે કે ૧૭મી સદીના ટેલિસ્કોપ અને માઇક્રોસ્કોપે તારાઓ અને સૂક્ષ્મતા સુધી આપણી દ્રષ્ટિનો વિસ્તાર કર્યો. આજે આ લેન્સ ઇન્ફ્રારેડ સ્પેક્ટ્રમમાં આ સીમાઓને આગળ ધકેલે છે. જે આપણને દ્રષ્ટિ પર પુનર્વિચાર કરવાનો પડકાર આપે છે. પર્યાવરણવાદી રશેલ કાર્સને 'સાયલન્ટ સ્પ્રિંંગ'માં લખ્યું હતું, 'માનવજાતિને કુદરત પર નહીં, પરંતુ આપણી જાત પર આપણી નિપુણતા દર્શાવવા માટે પહેલા કરતાં વધુ પડકાર આપવામાં આવ્યો છે.' શું આ લેન્સ આપણને બધાને સશક્ત બનાવશે, કે જે જોઈ શકે છે! અને જે જોઈ શકતા નથી! તે બંને વચ્ચેનું અંતર વધારશે કે ઘટાડશે?
