- પ્રસંગપટ
- ભારતની માગના આધારે આ ક્ષેત્રનું ભાવિ ઘડાશે
- ભારતની ઝડપી આથક વૃદ્ધિ, વસ્તી વધારો અને વધતા જતા ઔદ્યોગિકીકરણને કારણે ઊર્જાની માગ અવિરતપણે વધી
કોલસો, જેણે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિનો પાયો નાખ્યો, તે આજે એક જટિલ દ્વિધાનો સામનો કરી રહ્યો છે. એક તરફ, અમેરિકા અને યુરોપ જેવા વિકસિત પ્રદેશો તેનો ઉપયોગ તબક્કાવાર દૂર કરી રહ્યા છે, ત્યારે બીજી તરફ, વૈશ્વિક સ્તરે કોલસાનો વપરાશ નોંધપાત્ર રીતે ઘટવા તૈયાર નથી. તાજેતરના આંકડા મુજબ, વૈશ્વિક કોલસાની માગ ૨૦૨૪માં લગભગ ૮.૮ અબજ ટનની નવી સર્વોચ્ચ સપાટીએ પહોંચી છે, જે દર્શાવે છે કે આ ઇંધણનું ભવિષ્ય માત્ર વૈશ્વિક ઘટાડાની વાત પૂરતું સીમિત નથી. એશિયાનાં ઉભરતાં અર્થતંત્રો, ખાસ કરીને ભારતની માગના આધારે આ ક્ષેત્રનું ભાવિ ઘડાઈ રહ્યું છે.
વર્તમાન વૈશ્વિક કોલસા બજારમાં માગની ગતિ ધીમી પડી છે, પરંતુ તેનું પ્રમાણ ઘણું ઊંચું છે. ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સીનો અંદાજ છે કે વૈશ્વિક કોલસાની માગ ૨૦૨૭ સુધીમાં લગભગ ૮.૮૭ અબજ ટન આસપાસ સ્થિર (ઁનચાીચે) રહેશે. એટલે કે, નજીકના ભવિષ્યમાં તેમાં મોટો ઘટાડો થવાની સંભાવના નથી, પરંતુ તેના આક્રમક વિકાસનો યુગ ચોક્કસપણે સમાપ્ત થઈ રહ્યો છે.
વકસિત દેશોમાં કોલસાની માગ ઘટી રહી છે, જ્યારે વિકાસશીલ દેશોમાં તે વધી રહી છે. ૨૦૨૪માં યુરોપિયન યુનિયન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કોલસાની માગ અનુક્રમે ૧૨ ટકા અને પાંચ ટકા જેટલી ઘટવાનો અંદાજ છે. આ ઘટાડો સૌર, પવન ઊર્જા અને સસ્તા કુદરતી ગેસના વધતા ઉપયોગને કારણે થયો છે.
આ ઘટાડાને એશિયાના બે દિગ્ગજ દેશો ચીન અને ભારત દ્વારા સંપૂર્ણપણે સરભર કરવામાં આવ્યો છે. ૨૦૨૪માં વિશ્વના કોલસાના કુલ વપરાશમાં આ બંને દેશોનો હિસ્સો લગભગ ૭૦ ટકા હતો. જોકે, ચીન પણ સૌર અને પવન ઊર્જાના જંગી વિસ્તરણને કારણે ૨૦૨૫ સુધીમાં કોલસાની માગને ટોચ પર લાવી શકે છે, જેના પછી ભારત વૈશ્વિક કોલસાના વપરાશમાં વૃદ્ધિ કરનારું સૌથી મોટું એન્જિન બનવા માટે તૈયાર છે.
માગને પહોંચી વળવા માટે વૈશ્વિક કોલસાનું ઉત્પાદન પણ ઉચ્ચ સ્તરે રહ્યું છે, જે ૨૦૨૫માં નવો રેકોર્ડ બનાવવાની સંભાવના છે, જેનું મુખ્ય કારણ ચીન અને ભારતમાં વધતું ઉત્પાદન છે. જોકે, વૈશ્વિક વેપારનું ચિત્ર બદલાઈ રહ્યું છે. ઊર્જા સુરક્ષા વધારવા માટે મુખ્ય આયાતકારો (જેમ કે ચીન) સ્થાનિક ઉત્પાદન પર વધુ ઘ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા હોવાથી, ૨૦૨૫ અને ૨૦૨૬માં કોલસાના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ઘટાડો થવાની ધારણા છે. આનાથી ઇન્ડોનેશિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા મોટા નિકાસકારો પર આથક દબાણ વધશે.
ભારતની ઝડપી આથક વૃદ્ધિ, વસ્તી વધારો અને વધતા જતા ઔદ્યોગિકીકરણને કારણે ઊર્જાની માગ અવિરતપણે વધી રહી છે. આટલી વિશાળ માગને તાત્કાલિક પહોંચી વળવા માટે, ભારતના ઊર્જા ક્ષેત્ર માટે કોલસો એક અપવાદરૂપ અનિવાર્યતા બની રહે છે.
કોલસો આજે પણ ભારતમાં વીજ ઉત્પાદનનો આધારસ્તંભ છે, જે દેશની કુલ વીજળીના ૭૫ ટકાથી વધુ હિસ્સો પૂરો પાડે છે. વીજળી ઉપરાંત, સ્ટીલ, સિમેન્ટ અને અન્ય ઉદ્યોગોમાં પણ કોલસાનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. વપરાશના આંકડા મુજબ, ભારતે ૨૦૨૪માં લગભગ ૧.૩ અબજ ટન કોલસાનો વપરાશ કર્યો, જે દર્શાવે છે કે ભારતનો કુલ કોલસા વપરાશ હવે યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકાના સંયુક્ત વપરાશ કરતાં પણ વધારે થઈ ગયો છે.
સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઓથોરિટી (ભઈછ)ના અંદાજ મુજબ, ભારતની પીક વીજ માગ ૨૦૩૨ સુધીમાં ૪૫૮ગીગાવોટ (ય્ઉ)સુધી પહોંચી શકે છે. જોકે ભારત પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જામાં જબરદસ્ત રોકાણ કરી રહ્યું છે, તેમ છતાં આટલી ઝડપથી વધતી માગને માત્ર સ્વચ્છ ઊર્જા દ્વારા પહોંચી વળવું શક્ય નથી. તેથી, આગામી વર્ષોમાં વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ કોલસાના વપરાશમાં વધારો ભારતમાં જ જોવા મળશે.
વિશાળ સ્થાનિક ભંડારો અને વિશ્વમાં ત્રીજા સૌથી મોટા કોલસા ઉત્પાદક હોવા છતાં, ભારત કોલસાની નોંધપાત્ર આયાત કરે છે. આના બે મુખ્ય કારણો છેઃ
ભારતમાં મળતો કોલસો ઘણીવાર ઓછી ગુણવત્તાવાળો (ઊંચી રાખનો હિસ્સો) હોય છે. સ્ટીલ જેવા ઉદ્યોગો માટે જરૂરી ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા કોકિંગ કોલસાની આયાત ઓસ્ટ્રેલિયા, ઇન્ડોનેશિયા અને દક્ષિણ આફ્રિકાથી કરવી પડે છે.
સ્થાનિક ખાણોમાંથી કોલસાનું પરિવહન કરવું ક્યારેક મુશ્કેલ અને મોંઘું હોય છે.
