દિલ્હી પ્રદૂષણનો 'ખલનાયક' છે PM2.5, બાળકોના ફેફસાંને 40% સુધી નુકસાન પહોંચાડી રહ્યું છે : સ્ટડીમાં ખુલાસો

Delhi Pollution: દિલ્હીની શિયાળાની ઋતુમાં વધતા પ્રદૂષણ વચ્ચે, એક નવી વૈજ્ઞાનિક સ્ટડીએ લોકોની, ખાસ કરીને માતા-પિતાની ચિંતામાં વધારો કર્યો છે. આ અભ્યાસ મુજબ, દિલ્હીની હવામાં મુખ્યત્વે જોવા મળતા અત્યંત સૂક્ષ્મ કણ PM2.5 બાળકોના સ્વાસ્થ્ય માટે સૌથી મોટા દુશ્મન સાબિત થઈ રહ્યા છે. બાળકો દ્વારા શ્વાસમાં લેવાયેલા PM2.5નો 40% જેટલો હિસ્સો તેમના ફેફસાંના સૌથી ઊંડા ભાગ ('ડીપ લંગ્સ') સુધી પહોંચી જાય છે, જ્યાં તે લાંબા સમય સુધી જમા રહીને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે.

શું કહે છે સ્ટડી? 

સેન્ટર ફોર રિસર્ચ ઓન એનર્જી એન્ડ ક્લીન એર (CREA)ના વિશ્લેષક ડૉ. મનોજ કુમારે તેમના એક 'પીઅર-રિવ્યૂ' અભ્યાસનો હવાલો આપતા જણાવ્યું કે, 8થી 9 વર્ષના બાળકોમાં શ્વાસ દ્વારા લેવાયેલા PM2.5નો 40% હિસ્સો ફેફસાંના સૌથી ઊંડા ક્ષેત્ર (પલ્મોનરી રિજન)માં જમા થાય છે. આટલું જ નહીં, નાના શિશુઓમાં પણ PM2.5નો 30% હિસ્સો ફેફસાંના ઊંડાણમાં પહોંચે છે, જ્યારે તેની સરખામણીમાં PM10 (જાડા કણો)નો માત્ર 1% હિસ્સો જ ત્યાં પહોંચી શકે છે. મોટાભાગના PM10 કણો નાક અથવા ગળામાં જ ફસાઈ જાય છે.

બાળકો માટે કેમ છે વધુ જોખમ? 

ડૉ. મનોજ કુમારના જણાવ્યા અનુસાર, બાળકોના ફેફસાં હજુ વિકાસશીલ અવસ્થામાં હોય છે, તેમની શ્વાસનળીઓ સાંકડી હોય છે અને તેઓ પુખ્ત વયના લોકો કરતાં વધુ ઝડપથી શ્વાસ લે છે. આ કારણોસર, PM2.5ના કણો તેમના ફેફસાંમાં ઊંડે સુધી ઉતરીને લાંબા સમય સુધી જમા રહે છે, જેનાથી ભવિષ્યમાં સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત ગંભીર જોખમો વધી જાય છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું, "જો આપણે બાળકોના સ્વાસ્થ્ય અને તેમના ફેફસાંના વિકાસની રક્ષા કરવા માંગતા હોઈએ, તો PM2.5ના સંપર્કને ઘટાડવો એ સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ."

નીતિગત સ્તરે ક્યાં છે ચૂક? 

આંકડા દર્શાવે છે કે દિલ્હીમાં શિયાળાની હવામાં પ્રદૂષણનું મુખ્ય કારણ PM10 (ધૂળના રજકણો) નહીં, પરંતુ PM2.5 છે. 18 ઓક્ટોબરથી 16 નવેમ્બર સુધીના 30 દિવસોમાંથી, તમામ 30 દિવસ PM2.5 જ મુખ્ય પ્રદૂષક રહ્યું છે. આનો અર્થ એ છે કે દિલ્હીનું વાયુ સંકટ ધૂળથી નહીં, પરંતુ દહનના સ્ત્રોતો - જેવા કે વાહનોમાંથી નીકળતો ધુમાડો, ઉદ્યોગો, પાવર પ્લાન્ટ અને કચરો બાળવાથી - પેદા થઈ રહ્યું છે. તેમ છતાં, સરકારની નીતિઓ હજુ પણ મોટાભાગે ધૂળના નિયંત્રણ (dust-control) પર જ કેન્દ્રિત છે.