ભારતીય અર્થતંત્રનું ચાર-સ્તરીય માળખું ગ્રામીણ અર્થતંત્ર પર મદાર સૌનો સાથ, સૌનો વિકાસ એ માત્ર સૂત્રોચ્ચાર...

- વિપ્ર ગોયલ : (લેખક ઇકોનોમીક્સ અને કોમ્પ્યુટર ટેકનોલોજીના નિષ્ણાત છે)

- ગ્રામીણ સ્તરની ખરીદશક્તિ ને ઓળખીને તેને મજબૂત નહીં કરીએ, ત્યાં સુધી ૨૦૪૭ સુધીમાં વિકસિત ભારતનું સપનું એક અધૂરી, અને કદાચ અશક્ય મહત્વાકાંક્ષા જ બની રહેશે

- સાચી આર્થિક સમૃદ્ધિ ક્યારેય મહાનગરોની ટોચ પરથી નીચે તરફ નહીં પહોંચે; તેણે સશક્ત બનેલા ગ્રામીણ ભારતમાંથી મજબૂતાઈથી અને સતત ઉપર તરફ વહેવું પડશે

- એક ભારતીય ગ્રામીણ પરિવારનો સરેરાશ માસિક ખર્ચ, રૂપિયા ૪,૦૦૦ થી ૫,૦૦૦ ની આસપાસ રહે છે, જ્યારે ચીનનો ગ્રામીણ પરિવાર દર મહિને તેના ઘરેલું અર્થતંત્રમાં ૨૦,૦૦૦ થી વધુનું યોગદાન આપે છે

- કૃષિ આધાર એકદમ પાયામાં છે જે આપણા દેશની કરોડરજ્જુ છે, તેમાં દેશના ૬ લાખ ગામડાઓમાં વસતા ૧૦ કરોડ ગ્રામીણ પરિવારો આવે છે. આ વર્ગ પોતાના અસ્તિત્વ અને આજીવિકા માટે સંપૂર્ણપણે ખેતી અને પશુપાલન પર નિર્ભર છે

ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાની દિશા અને દશાને સાચા અર્થમાં સમજવા માટે, માત્ર આકર્ષક મેક્રો-ઇકોનોમિક આંકડાઓ અને વિકાસદરના દાવાઓથી આગળ વધીને આપણી ૧૫૦ કરોડની વસ્તીના માળખાગત તાણાવાણાને સમજવોપડશે. આપણા દેશની વાસ્તવિકતા મહાનગરોની ઊંચી ઈમારતોના બોર્ડ રૂમમાં નહીં, પરંતુ અર્થતંત્રના એ માળખામાં છુપાયેલી છે જે મુખ્યત્વે ચાર સ્પષ્ટ સ્તરોમાં વહેંચાયેલું છે. જ્યાં સુધી આપણે આ વસ્તી વિષયક પિરામિડના સૌથી નીચેના સ્તરની ખરીદ શક્તિ (ઁેબિરચજૈહય ઁર્ુીિ) ને ઓળખીને તેને મજબૂત નહીં કરીએ, ત્યાં સુધી ૨૦૪૭ સુધીમાં 'વિકસિત ભારત'નું સપનું એક અધૂરી, અને કદાચ અશક્ય મહત્વાકાંક્ષા જ બની રહેશે.

ભારતીય અર્થતંત્રનું ચાર-સ્તરીય માળખું

ભારતના આર્થિક સ્તરીકરણનું ઝીણવટભર્યું વિશ્લેષણ એકબીજા સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલી, છતાં અત્યંત અસમાન વ્યવસ્થાને છતી કરે છે.

- પ્રથમ સ્તર (કૃષિ આધાર) ઃ પિરામિડના એકદમ પાયામાં - જે આપણા દેશની કરોડરજ્જુ છે - તેમાં દેશના ૬ લાખ ગામડાઓમાં વસતા ૧૦ કરોડ ગ્રામીણ પરિવારો આવે છે. આ વર્ગ પોતાના અસ્તિત્વ અને આજીવિકા માટે સંપૂર્ણપણે ખેતી અને પશુપાલન પર નિર્ભર છે.

- દ્વિતીય સ્તર (સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગો) ઃ આ સ્તરની બરાબર ઉપર ૭ કરોડ સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગો (માઇક્રો એન્ટરપ્રાઇઝ) આવે છે, જે ગામડાઓ, તાલુકા મથકો અને નાના શહેરોમાં ફેલાયેલા છે. આ રોજિંદા ભારતનું અસંગઠિત અને ધમધમતું અર્થતંત્ર છે. તેમાં મહોલ્લાની કરિયાણાની દુકાનો, ઘરમાં ચાલતા અથાણાં-પાપડ અને ડેરી ઉત્પાદનના ગૃહ ઉદ્યોગો, ઑટો-રિક્ષા અને ઈ-રિક્ષા ચાલકો, હાઇવે પરના ઢાબા અને ચાની લારીઓ, તેમજ સ્થાનિક સુથાર, રિપેરિંગ કામ કરનારા અને વાસણના નાના વિક્રેતાઓનો સમાવેશ થાય છે.

- તૃતીય સ્તર (સ્જીસ્ઈ એન્જિન) ઃ ત્રીજું સ્તર આપણા ઔદ્યોગિક માળખાને જોડતી કડી સમાન છે, જે ૭ લાખ નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (સ્જીસ્ઈ) દ્વારા સંચાલિત છે. આ વિભાગમાં દેશના મહત્વના પ્રાદેશિક હબ સામેલ છે - રાજકોટના નમકીન ઉત્પાદકો અને ભાવનગરના ડુંગળી-લસણના વેપારીઓથી લઈને સુરત, ભીલવાડા અને વારાણસીના કાપડના વ્યાપારીઓ સુધી. આ ઉપરાંત, પુણે, ગુરુગ્રામ અને ચેન્નઈના ઑટો-પાર્ટ્સ હબ, જથ્થાબંધ વેપારીઓ (હોલ સેલર્સ), કેમિકલ ઉત્પાદકો અને લોજિસ્ટિક્સ કંપનીઓ પણ આ જ શ્રેણીમાં આવે છે.

- ચતુર્થ સ્તર (કોર્પોરેટ જગત) ઃ સૌથી ટોચ પર ૭,૦૦૦ મોટા કોર્પોરેટ ઉદ્યોગો બિરાજમાન છે. મુંબઈ, ચેન્નઈ, કોલકાતા અને દિલ્હી જેવા મહાનગરોમાંકેન્દ્રિત આ ઔદ્યોગિક સમૂહો મોટા પાયે કામ કરે છે. તેઓ દેશ માટે લોખંડ- સ્ટીલ, મોટરગાડીઓ અને બાઈક્સ, દવાઓ (ફાર્માસ્યુટિકલ્સ), મોટા પાયે ખસ્ભય્ ઉત્પાદનો અને બ્રાન્ડેડ કાપડનું નિર્માણ કરે છે.

વપરાશ અને ખર્ચની ખાઈ : ચીન સાથેની વાસ્તવિક તુલના

આ ચાર-સ્તરીય પિરામિડની સૌથી મોટી કરુણતા એક સ્પષ્ટ આર્થિક વિરોધાભાસ છે ઃ જે વર્ગ વસ્તીની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટો છે, તેની જ ખરીદશક્તિ સૌથી નબળી છે. જ્યારે આપણે આપણા ગ્રામીણ બજારોની તુલના ચીન જેવા પાડોશી દેશ સાથે કરીએ છીએ, ત્યારે આવક અને વપરાશની અસમાનતા માત્ર ચિંતાજનક જ નહીં, પણ ભયજનક લાગે છે.

આજે, ભારતમાં પિરામિડના સૌથી નીચેના સ્તરે રહેલા પરિવારની વાષક આવક માત્ર રૂા. ૬૦,૦૦૦ થી રૂા. ૭૦,૦૦૦ છે - જે માંડ મહિને રૂા. ૫,૦૦૦ થી રૂા. ૬,૦૦૦ જેટલી થાય છે. તેનાથી તદ્દન વિપરીત, ચીનના સરેરાશ ગ્રામીણ પરિવારની વાર્ષિક આવક રૂા. ૨,૦૦,૦૦૦ થી રૂા. ૩,૦૦,૦૦૦ની વચ્ચે છે. આવકની આ પ્રચંડ અછત સીધી રીતે ખર્ચની ખાઈમાં પરિણમે છે. એક ભારતીય ગ્રામીણ પરિવારનો સરેરાશ માસિક ખર્ચ રૂા. ૪,૦૦૦ થી રૂા. ૫,૦૦૦ ની આસપાસ રહે છે, જ્યારે ચીનનો ગ્રામીણ પરિવાર દર મહિને તેના ઘરેલું અર્થતંત્રમાં રૂા. ૨૦,૦૦૦ થી વધુનું યોગદાન આપે છે.

આ સંપત્તિની અસમાનતાના સીધા પુરાવા સાધનોની માલિકીમાં જોવા મળે છે. ચીનમાં લગભગ ૪૦% ગ્રામીણ ઘરોમાં ફોર-વ્હીલર (કાર) છે, જ્યારે ભારતમાં આ આંકડો નિરાશાજનક રીતે માત્ર ૫% છે. તેવી જ રીતે, ચીનના ૭૫% પરિવારો પાસે ટુ-વ્હીલર છે, જ્યારે ભારતમાં માત્ર ત્રીજા ભાગના ઘરોમાં ટુ-વ્હીલર જોવા મળે છે. પરિણામે, ઊંચી આવકને કારણે ચીનનું લાકડા અને ફર્નિચરનું બજાર ભારત કરતા ત્રણ ગણું (૩ટ) મોટું છે; કાપડનું બજાર પાંચ ગણું (૫ટ) મોટું છે; અને રસોડાનાં ઉપકરણો તથા વાસણોનું બજાર આપણા કરતા બેથી ત્રણ ગણું મોટું છે.

આંકડાકીય દ્રષ્ટિએ કહીએ તો, ભારતની વર્તમાન માથાદીઠ આવક અને વપરાશનું સ્તર એ દર્શાવે છે કે ચીન આજથી ૧૦ થી ૧૫ વર્ષ પહેલાં એટલે કે ૨૦૦૫ની આસપાસ જ્યાં હતું, આપણે આજે ત્યાં ઊભા છીએ.

ઘરેલું માંગનો અભાવ : સુરતની લાલબત્તી

ગ્રામીણ આવકમાં આવેલી સ્થિરતા એ માત્ર ગામડાં પૂરતી સીમિત સમસ્યા નથી; તે ઘરેલું માંગમાં એક ભયંકર ઘટાડામાં પરિવર્તિત થાય છે જે તેની ઉપરના તમામ સ્તરોને પકડી રાખે છે અને લકવાગ્રસ્ત કરે છે. આજે ૭ લાખ સ્જીસ્ઈ અને ૭,૦૦૦ મોટા કોર્પોરેટ ઘરાનાઓ એક જ ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.

સ્થાનિક બજારમાં માંગનો અભાવ

કારણ કે બહુમતી વસ્તી પાસે ખરીદવાની ક્ષમતા જ નથી, તેથી મોટી ફેક્ટરીઓ તેમની કુલ ક્ષમતાના માત્ર ૭૦% પર જ કામ કરી રહી છે. ઘરેલું માંગ સુસ્ત હોવાથી, મોટા કોર્પોરેટ ઘરાનાઓ પોતાની મૂડી રોકતા ખચકાય છે. તેઓ ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા કે નવા વ્યવસાયોમાં રોકાણ કરવા તૈયાર નથી કારણ કે ગ્રાહક વર્ગ પાસે નવા ઉત્પાદનો ખરીદવા માટે નાણાં જ નથી.

સુરતના કાપડ ઉદ્યોગમાં તાજેતરમાં આવેલી મંદી આ સિસ્ટમેટિક નબળાઈની એક લાલબત્તી સમાન છે. ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો અને બજારમાં માંગના સદંતર અભાવ વચ્ચે ફસાયેલા મિલ માલિકોને બજારના ભાવો જાળવી રાખવા અને માર્કેટને તૂટતું બચાવવા માટે અઠવાડિયામાં બે દિવસ ફેક્ટરીઓ બંધ રાખવાની ફરજ પડી હતી. તેની શૃંખલાબદ્ધ અસરો વિનાશક હતી ઃ હજારો શ્રમિકોએ તેમની રોજગારી ગુમાવી, જેણે પ્રદેશની મેક્રો-ઇકોનોમિક સ્થિરતા પર સીધો ફટકો માર્યો.

કલ્પના કરો કે ઃ જો આપણા ગ્રામીણ પરિવારો પાસે મજબૂત ખરીદશક્તિ હોત, તો ઘરેલું માંગમાં થયેલો વધારો આ ઉત્પાદનને સરળતાથી પચાવી શક્યો હોત. ફેક્ટરીઓ ધમધમતી રહી હોત, ભાવો જળવાઈ રહ્યા હોત, હજારો નોકરીઓ બચી ગઈ હોત અને રાષ્ટ્રીય ય્ઘઁ માં એક નક્કર ઉછાળો જોવા મળ્યો હોત.

નિષ્કર્ષ :  'ટ્રિકલ-અપ' અર્થશાસ્ત્ર જ ૨૦૪૭નો એકમાત્ર માર્ગ છે

આગળ વધવા માટેનું આર્થિક ગણિત એકદમ સીધું અને સ્પષ્ટ છે. ૭ કરોડ સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગો, ૭ લાખ સ્જીસ્ઈ અને ૭,૦૦૦ કોર્પોરેટ દિગ્ગજોની સમૃદ્ધિ એ ગ્રામીણ ભારતમાં વસતી ૭૦-૮૦% વસ્તીની હાથ પરની આવક (ઘૈર્જૅજચમની ૈંહર્બસી) સાથે અટૂટ રીતે જોડાયેલી છે અને તેના સીધા પ્રમાણમાં છે.

જો આપણે ખરેખર 'વિકસિત ભારત ૨૦૪૭'ના લક્ષ્યાંક પ્રત્યે ગંભીર હોઈએ - જેમાં ૧.૬ અબજની વસ્તી માટે ઇં૧૪,૦૦૦ ની માથાદીઠ આવકનું વિઝન છે - તો આપણા રાષ્ટ્રીય ય્ઘઁ માં વાર્ષિક ૧૨% ના દરે સતત વૃદ્ધિ થવી જોઈએ. હાલમાં, પાયાના સ્તરે સમાન આવક-વૃદ્ધિના માપદંડ પર નજર કરીએ તો, આપણે માત્ર ૨%ની ગોકળગાય ગતિએ સરકી રહ્યા છીએ.

'સૌનો સાથ, સૌનો વિકાસ' ની રાજકીય ટેકટિક હવે માત્ર સૂત્રોચ્ચારથી ઉપર ઊઠીને તાકીદની અને સક્રિય આર્થિક નીતિમાં રૂપાંતરિત થવી જોઈએ. ભારતના ભવિષ્યના વિકાસનું એન્જિન માત્ર શહેરી વપરાશ અથવા કોર્પોરેટ  ટેક્સમાં કાપ દ્વારા ચલાવી શકાશે નહીંે; તેને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પ્રજ્વલિત કરવું જ પડશે. સાચી આર્થિક સમૃદ્ધિ ક્યારેય મહાનગરોની ટોચ પરથી નીચે તરફ (્િૈબંની-ર્ગુહ) નહીં ઝરેે; તેણે સશક્ત બનેલા ગ્રામીણ ભારતમાંથી મજબૂતાઈથી અને સતત ઉપર તરફ (્િૈબંની-ેૅ) વહેવું પડશે. રાષ્ટ્રીય વિકાસના આ પૈડાએ તેની ગતિની શરૂઆત ગામડાંઓમાંથી જ કરવી પડશે.