ખનિજો પરના ચીનના વર્ચસ્વને તોડવું એ એક પડકાર સમાન બાબત

- મહત્વપૂર્ણ ખનિજો અર્થતંત્રના લગભગ દરેક ક્ષેત્રે ઉત્પાદન, સેવાઓ અને કૃષિ પર અસર કરશે

એરક્રાફ્ટ, ડ્રોન, કમ્પ્યુટર ચિપ્સ, ઇલેક્ટ્રિક મોટર્સ, બેટરી, સર્વેલન્સ સાધનો અને મોબાઇલ ફોન - આ બધી વસ્તુઓ આપણે જેને મહત્વપૂર્ણ ખનિજો કહીએ છીએ તેના પર આધાર રાખે છે. કમનસીબે, ભારતમાં મર્યાદિત મહત્વપૂર્ણ ખનિજો છે અને તેની ઉત્પાદન પ્રક્રિયા માટે કુશળતાનો અભાવ છે. આ નબળાઈઓ ઉત્પાદન મહત્વાકાંક્ષાઓને પ્રાપ્ત કરવામાં મોટો અવરોધ ઉભો કરે છે.

આ એક નાનો પડકાર નથી, કારણ કે તે અર્થતંત્રના લગભગ દરેક ભાગ ઉત્પાદન, સેવાઓ અને કૃષિને પણ અસર કરશે. ઉદાહરણ તરીકે અર્થતંત્રના વધુ વીજળીકરણ તરફના પગલાને લો, જ્યાં વીજળી ધીમે ધીમે પરંપરાગત અશ્મિભૂત ઇંધણ આધારિત ઊર્જાને બદલી રહી છે. આ માટે મોટા પ્રમાણમાં વપરાશ અને ગતિશીલતા બંને માટે વધુ વીજળી સંગ્રહની જરૂર છે. તેથી, પછી ભલે તે ઓટોમોટિવ ક્ષેત્ર હોય કે ડ્રોન, રોબોટ્સ, શિપિંગ અને વિમાન, અથવા મોટા પાયે ઊર્જા સંગ્રહ, બેટરી અને મોટર્સ દરેક ક્ષેત્રમાં અર્થતંત્રનો આવશ્યક ભાગ બનશે. વર્તમાન વલણને જોતાં, લિથિયમ, કોબાલ્ટ, નિકલ, મેંગેનીઝ જેવા ખનિજો ધીમે ધીમે સામાન્ય માણસ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની જશે.

તેવી જ રીતે, કોમ્પ્યુટરાઇઝેશન હોય કે ડિજિટલાઇઝેશન તરફ આગળ વધવું, સર્વેલન્સ અને મોનિટરિંગ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ક્રાંતિ અને ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગનો વધતો જતો ટ્રેન્ડ, આ બધા કાર્યો વિવિધ ઇલેક્ટ્રોનિક ઉત્પાદનો પર આધાર રાખે છે. તેમના વધતા મહત્વ અને ચીન દ્વારા તેમની નિકાસને નિયંત્રિત કરવાના વલણને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારત આ ક્ષેત્રોમાં તેની ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આ માટે, ઇમેજ સેન્સર અને ઓપ્ટિકલ ઉપકરણો માટે ગેલિયમ, જર્મેનિયમ અને ઇન્ડિયમથી લઈને ચિપ્સ માટે ટેન્ટેલમ અને નિઓબિયમ અને ચુંબક માટે યુરોપિયમ, યટ્રીયમ અને ટબયમ જેવા દુર્લભ ખનિજોની સતત જરૂર પડશે.

આપણે સંરક્ષણ જરૂરિયાતોને પણ ધ્યાનમાં રાખવી પડશે. સરકારી નીતિમાં ચોક્કસ ફેરફારને કારણે, દેશમાં લશ્કરી-ઔદ્યોગિક દ્રશ્ય ટૂંકા ગાળામાં ઉભરી આવ્યું છે. આનાથી આગામી સમયમાં મિસાઇલ, તોપો, વિમાન, સબમરીન વગેરેનું ઉત્પાદન ચોક્કસપણે વધશે. અવકાશ સાધનો અને મિસાઇલોના વધતા ઉપયોગને કારણે, બેરિલિયમ અને દુર્લભ ખનિજો સહિત અન્ય ખનિજો મોટા પાયે ઉત્પાદન માટે જરૂરી છે.

પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે ખનિજોની વધતી જતી જરૂરિયાત અને ઉપયોગના ઝડપથી બદલાતા સંજોગોમાં સરકાર શું કરી રહી છે. હકીકતમાં, આ દિશામાં ઘણું બધું કરવામાં આવ્યું છે. ભારતને કયા મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની જરૂર છે, તે ઓળખવામાં આવ્યા છે, ખનિજ સંસાધનો માટે સંયુક્ત સાહસ 'કાબિલ' દ્વારા વૈશ્વિક સ્તરે કરારો કરવામાં આવી રહ્યા છે, આ ક્ષેત્રમાં પ્રક્રિયા ક્ષમતા વધારવા માટે પ્રોત્સાહન યોજનાઓ રજૂ કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, મહત્વપૂર્ણ ખનિજ બ્લોક્સમાં ખાનગી ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. એવું પણ અનુભવાય છે કે અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયા સહિતના સામાન્ય હિતો ધરાવતા દેશો સાથે મહત્વપૂર્ણ ખનિજો શેર કરવાના પ્રયાસો સફળ થઈ રહ્યા છે.

સરકાર દેશમાં એક મજબૂત મહત્વપૂર્ણ ખનિજો લેન્ડસ્કેપ વિકસાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. જો કે, ખાણકામ હોય કે પ્રક્રિયા, સરકારની વર્તમાન અવરોધ વ્યૂહરચના રોકાણ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ બનાવવા માટે અપૂરતી છે. હવે, કારણ કે ઉત્પાદનની સાથે અર્થતંત્રનું ભવિષ્ય મહત્વપૂર્ણ ખનિજોના ખાણકામ અને પ્રક્રિયા પર આધારિત છે, તેથી આપણે તેને દોષ આપી શકીએ નહીં.

અહીં મોટી સમસ્યા મહત્વપૂર્ણ ખનિજો મૂલ્ય શૃંખલા બનાવવાનો સમય છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ખનિજ ઓળખવામાં અને પછી ખાણકામની સમગ્ર પ્રક્રિયા શરૂ થવામાં લગભગ દોઢ દાયકો લાગે છે. પ્રક્રિયા વિશે વાત કરીએ તો, મંજૂરી મેળવવાથી લઈને ઉત્પાદન માટે જરૂરી સામગ્રી મેળવવા અને યુનિટ સ્થાપવા સુધી ૫ થી ૧૦ વર્ષ લાગે છે, જ્યારે કોઈપણ યુનિટ લગભગ ત્રણ વર્ષમાં ઉત્પાદન શરૂ કરે છે. આમ આ મોરચે ધણું બધું કરવાનું બાકી છે, તેથી તાત્કાલિક પગલાં ભરવા જરૂરી છે.