આર્થરાઈટિસ અને ડાયાબિટીસ જેવા રોગોની સારવારની શોધ કરનારા 3 વિજ્ઞાનીને નોબેલ, મેડિકલ ક્ષેત્રની અત્યંત મહત્ત્વની શોધ

Nobel In Medicine: 2025નો નોબેલ પુરસ્કાર ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિન (તબીબીશાસ્ત્ર) માટે અમેરિકાના મેરી ઇ. બ્રંકૉ, ફ્રેડ રામ્સડેલ અને જાપાનના શિમોન સકાગુચીને જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. આ પુરસ્કાર તેમને 'પેરીફેરલ ઇમ્યુન ટૉલરન્સ' (શરીરના બાહ્ય ભાગોમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિની ક્ષમતા) અંગેની ક્રાંતિકારી શોધ માટે આપવામાં આવ્યો છે. સ્ટૉકહોમની કારોલિન્સ્કા ઇન્સ્ટિટ્યૂટે જાહેર કર્યું કે આ શોધ ઑટોઇમ્યુન રોગો (જેમ કે સંધિવા, ટાઇપ-1 ડાયાબિટીસ અને લ્યુપસ)ની સારવારનો નવો માર્ગ ખોલશે.

ઇમ્યુન ટૉલરન્સ શું છે? શરીરની સંરક્ષણ પ્રણાલીનું રહસ્ય

આપણી ઇમ્યુન સિસ્ટમ (રોગપ્રતિકારક શક્તિ) વાયરસ અને બૅક્ટેરિયા સામે રક્ષણ આપે છે, પરંતુ જ્યારે તે ભૂલથી પોતાના જ અંગો પર હુમલો કરે, ત્યારે તેને ઑટોઇમ્યુન બીમારી કહેવાય છે.

વૈજ્ઞાનિકોની આ નવી શોધ દર્શાવે છે કે, 'સેન્ટ્રલ ટૉલરન્સ' ઉપરાંત, શરીરના બાહ્ય ભાગો (પેરીફેરલ) માં પણ એક નિયંત્રણ તંત્ર કામ કરે છે. 1990ના દાયકામાં શરૂ થયેલી આ શોધમાં 'રેગ્યુલેટરી ટી સેલ્સ' (Tregs) નામક કોષોની ઓળખ થઈ, જે ઇમ્યુન સિસ્ટમને નિયંત્રિત કરીને (બ્રેક લગાવીને) અંગોને સુરક્ષિત રાખે છે. આ Tregsની નબળાઈથી જ અંગો પર હુમલો થાય છે. આ શોધ ઑટોઇમ્યુન રોગો, કેન્સર, ટ્રાન્સપ્લાન્ટ અને એલર્જીની સારવારમાં મદદરૂપ થશે.

શિમોન સકાગુચી (જાપાન)

શિમોન સકાગુચીને રેગ્યુલેટરી ટી સેલ્સની શોધ માટે ઓળખવામાં આવે છે. 1995માં, તેમણે દર્શાવ્યું કે CD4+ CD25+ કોષો ઇમ્યુન સિસ્ટમને દબાવે છે. આ કોષો શરીરને પોતાના જ પેશીઓ (ટીશ્યુ) સામે લડતા અટકાવે છે. સકાગુચીની શોધથી જાણવા મળ્યું કે Tregs ઇમ્યુન ટૉલરન્સ જાળવી રાખવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. તેમના કાર્યએ ઑટોઇમ્યુન રોગોની સમજ બદલી નાખી. આજે Tregsને એન્જિનિયર કરીને દવાઓ બનાવવામાં આવી રહી છે.

મેરી ઇ. બ્રંકૉ અને ફ્રેડ રામ્સડેલ (અમેરિકા)

મેરી બ્રંકૉ અને ફ્રેડ રામ્સડેલે FOXP3 (ફૉક્સપી3) જીનની શોધ કરી, જે Tregs કોષોનું 'માસ્ટર સ્વિચ' છે. 2001માં, તેમણે શોધી કાઢ્યું કે FOXP3 માં મ્યુટેશન (જનીન પરિવર્તન) થવાથી IPEX સિન્ડ્રોમ થાય છે – એક દુર્લભ બીમારી જેમાં બાળકની ઇમ્યુન સિસ્ટમ પોતાના જ શરીર પર હુમલો કરે છે. તેનાથી બાળરોગ, ડાયાબિટીસ અને આંતરડાની સમસ્યાઓ થાય છે. તેમના કાર્યએ સાબિત કર્યું કે FOXP3 Tregs કોષોને સક્રિય રાખે છે. આ શોધ પેરીફેરલ ઇમ્યુન ટૉલરન્સને સમજવામાં એક સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થઈ.

આ ત્રણેયે સાથે મળીને દર્શાવ્યું કે સેન્ટ્રલ ટૉલરન્સ ઉપરાંત પેરીફેરલ ટૉલરન્સ પણ જરૂરી છે. તેમની શોધો હવે દવાઓમાં ઉપયોગમાં લેવાઈ રહી છે, જેમ કે ઑટોઇમ્યુન બીમારીઓ માટે Tregs થેરાપી.

આ પણ વાંચો: ઉમરાહ અંગે સાઉદી સરકારનો મોટો નિર્ણય, ભારતીયોને મળશે સૌથી વધુ ફાયદો

નવી દવાઓનો યુગ

આ પુરસ્કાર ઑટોઇમ્યુન બીમારીઓ સામે ઝઝૂમી રહેલા કરોડો લોકો માટે આશાનું કિરણ છે. દુનિયાભરમાં 50 મિલિયનથી વધુ લોકો આ બીમારીઓથી પ્રભાવિત છે. Tregs થેરાપીથી ટ્રાન્સપ્લાન્ટ રિજેક્શન (અંગ પ્રત્યારોપણનો અસ્વીકાર) ઓછો થશે. કેન્સરમાં Tregs ને નિયંત્રિત કરીને ઇમ્યુન સિસ્ટમને મજબૂત કરી શકાય છે.

નોબેલ સમિતિએ કહ્યું કે આ શોધ ઇમ્યુન સિસ્ટમને નિયંત્રિત રાખવાનો માર્ગ બતાવે છે. પુરસ્કારની રકમ 11 મિલિયન સ્વીડિશ ક્રોના (લગભગ 8.5 કરોડ રૂપિયા) છે, જે ત્રણેય વિજેતાઓમાં વહેંચવામાં આવશે. ડિસેમ્બરમાં સ્ટૉકહોમમાં સમારોહ યોજાશે.