- મોટાભાગના દેશો તેમની સુરક્ષા માટે અમેરિકા પર મોટાપાયે નિર્ભર હોવાથી ઝડપથી વેપાર કરારો થયા છે
ભારત અને અમેરિકા બંનેએ અન્ય દેશો સાથે ઝડપથી કરારો કર્યા છે, પરંતુ તેઓ એકબીજા સાથે દ્વિપક્ષીય વેપાર કરાર પર કેમ હસ્તાક્ષર કરી શક્યા નથી. ભારતે છેલ્લા ચાર વર્ષમાં આઠ વેપાર કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ કરારો મોરેશિયસ, સંયુક્ત આરબ અમીરાત, ઓસ્ટ્રેલિયા, ન્યુઝીલેન્ડ, ઓમાન, યુરોપિયન ફ્રી ટ્રેડ એસોસિએશન, યુકે અને ઈન્ડો-પેસિફિક ઈકોનોમિક ફ્રેમવર્ક (IPEF) ના સભ્યો સાથે કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં યુએસનો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકાએ છેલ્લા છ મહિનામાં જાપાન, યુરોપિયન યુનિયન, યુકે, દક્ષિણ કોરિયા, થાઈલેન્ડ, વિયેતનામ અને મલેશિયા સાથે પણ કરારો કર્યા છે. તો, ભારત-અમેરિકા કરારમાં આટલો સમય કેમ લાગી રહ્યો છે?
તેની પાછળ બે મુખ્ય કારણો છે, જેમાં પ્રથમ, મોટાભાગના દેશો જેમણે અમેરિકા સાથે ઝડપથી વેપાર કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે તેઓ તેમની સુરક્ષા માટે અમેરિકા પર મોટાપાયે નિર્ભર છે. ભારત પાસે આવી કોઈ જવાબદારી નથી. બીજું, અમેરિકા -ભારત વેપાર કરાર વેપારથી આગળ વધી વ્યૂહાત્મક અને નીતિગત ક્ષેત્રો સુધી વિસ્તરે છે. આ બે પરિબળો આ વાટાઘાટોને જટિલ બનાવે છે અને સમજાવે છે કે કરાર ઘણા લોકોની અપેક્ષા કરતાં વધુ સમય કેમ લઈ રહ્યો છે.
જે દેશોએ અમેરિકા સાથે ઝડપથી વેપાર કરાર કર્યા છે તેમની એક સમાનતા છે. તેઓ બધા પોતાની સુરક્ષા માટે અમેરિકા પર આધાર રાખે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા અમેરિકાના ઔપચારિક સંધિ ભાગીદાર છે અને તેમની પાસે મોટી યુએસ લશ્કરી હાજરી છે. અમેરિકા સાથેના તેમના વેપાર સંબંધો સુરક્ષા નિર્ભરતા સાથે જોડાયેલા છે. યુરોપમાં પણ આવી જ પરિસ્થિતિ જોવા મળે છે. બ્રિટન નાટો દ્વારા અમેરિકાનો સૌથી નજીકનો વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર રહ્યો છે. યુરોપિયન યુનિયનનો મોટો ભાગ, ખાસ કરીને રશિયાના યુક્રેન પર આક્રમણ પછી, અમેરિકાના લશ્કરી સમર્થન પર ભારે નિર્ભર છે. આવા કિસ્સાઓમાં, વેપાર વાટાઘાટો વ્યૂહાત્મક વિચારણાઓ દ્વારા આકાર પામે છે. તેથી, અમેરિકાની માંગણીઓ સામે ઝૂકવું એ એક પ્રકારની મજબૂરી છે. દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં પણ પરિસ્થિતિ સમાન છે. ફિલિપાઇન્સ સંયુક્ત સંરક્ષણ સંધિ દ્વારા બંધાયેલ છે. તાજેતરના વર્ષોમાં અમેરિકાની લશ્કરી હાજરીમાં વધારો થયો છે. થાઇલેન્ડ અમેરિકાની સુરક્ષા સ્થાપત્ય સાથે જોડાયેલો બીજો ભાગીદાર છે. આ દેશો માટે, વેપાર કરારો સુરક્ષા પરસ્પર નિર્ભરતામાં મૂળ ધરાવતા વ્યાપક ભૂરાજકીય વાટાઘાટોનો ભાગ છે.
બીજી બાજુ, ભારત તેની સુરક્ષા માટે અમેરિકા પર નિર્ભર નથી અને લશ્કરી દબાણ દ્વારા તેના પર દબાણ કરી શકાતું નથી. આ વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા મૂળભૂત રીતે વેપાર વાટાઘાટોના સ્વરૂપને બદલી નાખે છે. ચીન પણ અમેરિકાની સુરક્ષા પર નિર્ભર નથી અને તેની પાસે વ્યૂહાત્મક ફાયદા છે, ખાસ કરીને દુર્લભ ખનિજોના કિસ્સામાં, જે યુએસ સંરક્ષણ અને હાઇ-ટેક ઉદ્યોગો માટે મહત્વપૂર્ણ છે. પરિણામે, યુએસ-ચીન વેપાર કરારો, ગમે તેટલા તંગ હોય, ક્યારેય એકતરફી નથી. શક્તિનું સંતુલન વાટાઘાટોને દબાણ કરે છે, પાલન નહીં.
ભારત- અમેરિકા વેપાર કરાર માટે વાટાઘાટો ફેબુ્રઆરી ૨૦૨૫ માં શરૂ થઈ હતી, પરંતુ તે અટકી ગઈ છે કારણ કે વાટાઘાટો ફક્ત વેપાર સુધી મર્યાદિત નથી. યુએસ ભારત પર તેની મુખ્ય સ્થાનિક નીતિઓને યુએસ હિતો સાથે સંરેખિત કરવા દબાણ કરી રહ્યું છે. આ નિયમન અને ટેકનોલોજીથી લઈને ઊર્જા અને ભૂરાજનીતિ સુધીનો સમાવેશ થાય છે.
અમેરિકા ઇચ્છે છે કે ભારત વધુ અમેરિકન તેલ અને સંરક્ષણ સાધનો ખરીદે, ડેટા અને ડિજિટલ નિયમોમાં છૂટછાટ આપે અને બ્રિક્સ ભાગીદારો, ખાસ કરીને રશિયા અને ચીનથી પોતાને દૂર રાખે, જેમને યુએસ ડોલરના વર્ચસ્વને પડકારતું માને છે. અમેરિકા સરહદ પાર ડેટા પ્રવાહ, ડિજિટલ સેવાઓ પરના કર નાબૂદ કરવા અને મર્યાદિત બજારને બદલે ઇન્વેન્ટરી-આધારિત મોડેલો ચલાવવાની મંજૂરી આપવા માટે પણ દબાણ કરી રહ્યું છે. અમેરિકાએ સેટેલાઇટ-આધારિત ઇન્ટરનેટ સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે સ્ટારલિંકના ભારતમાં પ્રવેશ માટે દબાણ કર્યું છે.
ભારતે પહેલાથી જ ઘણી છૂટછાટો આપી છે. કરાર સુરક્ષિત કરવા માટે તેણે વધુ છૂટછાટો આપવાનું ટાળવું જોઈએ, કારણ કે તેમને સ્વીકારવાથી નવી માંગણીઓ ઉભી થશે. જોકે, ભારતે રશિયન ક્રૂડ ઓઇલ પર સ્પષ્ટ નિર્ણય લેવો જોઈએ. એવી કોઈ ગેરંટી નથી કે રશિયન તેલની આયાત ઘટાડવાથી યુએસ દબાણ સમાપ્ત થશે. વેપાર કરાર ફક્ત ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ છે જો તે વાજબી અને પારસ્પરિક હોય. જો કિંમત વ્યૂહાત્મક અવલંબન અથવા નીતિગત સ્વતંત્રતા ગુમાવવાની હોય, તો રાહ જોવી એ વધુ સમજદારીભર્યો વિકલ્પ છે.
