સરકારે જાહેર કરાયેલા આંકડા દર્શાવે છે કે ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક આધારિત ફુગાવાનો દર મે મહિનામાં ૨.૮ ટકાથી ઘટીને જૂનમાં ૨.૧ ટકા થયો છે. ફુગાવાના દરમાં આ ઘટાડો મુખ્યત્વે ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવમાં ઘટાડાને કારણે થયો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા ગ્રાહક ખાદ્ય ભાવ સૂચકાંકમાં ૧.૦૬ ટકાનો ઘટાડો થયો હતો. આ ઘટાડો મુખ્યત્વે શાકભાજીના ભાવમાં ઘટાડો થવાને કારણે હતો, જેમાં ૧૯ ટકાનો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. સારા ચોમાસાની આગાહીને ધ્યાનમાં રાખીને, આગામી દિવસોમાં પણ ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવ નિયંત્રણમાં રહેવાની અપેક્ષા છે. જો કે, એ પણ નોંધનીય છે કે ખાદ્ય ક્ષેત્રમાં ભાવ ઘટાડામાં કોઈ એકરૂપતા નથી. ઉદાહરણ તરીકે, તેલના ભાવમાં ૧૭ ટકાનો વધારો જોવા મળ્યો હતો અને નીતિ સ્તરે આ પર ધ્યાન આપવાની જરૂર પડી શકે છે. જો કે, આગામી મહિનાઓમાં એકંદર ફુગાવાનો દર આરામદાયક સ્તરે રહેવાની અપેક્ષા છે.
જોકે, ફુગાવાનો દર અપેક્ષા કરતા ઓછો હોવા છતાં, ભારતીય રિઝર્વ બેંકની નાણાકીય નીતિ સમિતિ ઓગસ્ટમાં આગામી બેઠકમાં ફરીથી પોલિસી રેપો રેટમાં ઘટાડો નહીં કરે અને તેના ઘણા કારણો છે. પ્રથમ, અનુકૂળ ફુગાવાના પરિણામોની અપેક્ષાને કારણે, નાણાકીય નીતિ સમિતિએ જૂનની બેઠકમાં જ પોલિસી રેપો રેટમાં ૫૦ બેસિસ પોઇન્ટનો ઘટાડો કર્યો હતો. વર્તમાન ચક્રમાં, તેણે અત્યાર સુધી પોલિસી રેટમાં ૧૦૦ બેસિસ પોઇન્ટનો ઘટાડો કર્યો છે અને તે ઇચ્છે છે કે તેની અસર સિસ્ટમમાં દેખાય.
બીજું, રિઝર્વ બેંકે સિસ્ટમમાં રોકડની સ્થિતિ સુધારવા માટે ઘણા પગલાં લીધાં છે. પરિણામે, રોકડ સરપ્લસની સ્થિતિનું નિર્માણ થયું છે અને ભારિત સરેરાશ કોલ રેટ એટલે કે નાણાકીય નીતિનો કાર્યકારી લક્ષ્ય) રેપો રેટથી નીચે રહે છે. જ્યારે રોકડ અનામત ગુણોત્તર એટલે કે સીઆરઆરમાં ઘટાડાની અસર દેખાય છે, ત્યારે બેંકિંગ સિસ્ટમમાં વધુ રોકડ જોવા મળી શકે છે. રિઝર્વ બેંકે જૂનમાં સીઆરઆરમાં ૧૦૦ બેસિસ પોઇન્ટનો ઘટાડો કર્યો હતો, જે ચાર તબક્કામાં લાગુ કરવાનો છે. વધારાની તરલતા અને ઉછભઇ પોલિસી રેટ કરતા નીચે રહેવાને કારણે, નાણાકીય નીતિ સમિતિ તાત્કાલિક અનુકૂળ દરો વધારવા માંગશે નહીં.
ત્રીજું, નાણાકીય નીતિ ભવિષ્યલક્ષી હોવી જોઈએ અને ગયા મહિનાના ફુગાવાના આંકડાઓથી પ્રભાવિત ન હોવી જોઈએ. એ નોંધવું યોગ્ય છે કે નાણાકીય નીતિ સમિતિએ ચાલુ નાણાકીય વર્ષના ચોથા ક્વાર્ટરમાં ૪.૪ ટકા ફુગાવાનો અંદાજ લગાવ્યો હતો, જે ૪ ટકાના લક્ષ્યથી ઉપર છે. વધુમાં, ઓગસ્ટ અને તે પછીની તેની બેઠકોમાં, નાણાકીય નીતિ સમિતિ ૨૦૨૬-૨૭ માટે ફુગાવાના અંદાજો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. આમ, જ્યાં સુધી આગામી વર્ષના ફુગાવાના અંદાજો ૪ ટકાના લક્ષ્યથી ઘણા નીચે ન હોય, ત્યાં સુધી નાણાકીય નીતિ સમિતિ પોલિસી દરોમાં ઘટાડો કરવાનું સમજદારીભર્યું ન ગણી શકે.
રિઝર્વ બેંકના અર્થશાસ્ત્રીઓના સંશોધન મુજબ, વાસ્તવિક પોલિસી દર, જે ન તો વિસ્તરી રહ્યો છે કે ન તો સંકોચાઈ રહ્યો છે, ૨૦૨૩-૨૪ના ચોથા ક્વાર્ટરમાં ૧.૪ અને ૧.૯ ટકાની વચ્ચે હતો. આવી સ્થિતિમાં, જો આગામી સમયમાં ફુગાવાનો દર ૪ ટકાના લક્ષ્યાંકની નજીક રહે છે, તો નાણાકીય નીતિ સમિતિ કદાચ રેપો રેટને વર્તમાન સ્તરે એટલે કે ૫.૫ ટકા પર રાખશે.
જ્યારે ફુગાવાનો અંદાજ લક્ષ્યાંકિત દરથી ઘણો નીચે આવશે ત્યારે દર ઘટાડાની શક્યતા ઊભી થશે. જ્યાં સુધી વૃદ્ધિને ટેકો આપવાની વાત છે, વર્તમાન પરિસ્થિતિઓમાં, નાણાકીય નીતિ સમિતિ અને રિઝર્વ બેંકે તેમની ભૂમિકા ભજવી છે. હવે સરકારે ટકાઉ સુધારાઓ સાથે ખાનગી ક્ષેત્રને રોકાણ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવું પડશે.
