- વિદેશી વિનિમય અનામત ભારતના જીડીપીના આશરે 17 ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે નાણાકીય વર્ષ 1991માં કટોકટી દરમિયાન માત્ર 1.3 ટકા હતું
આયાત અને બાહ્ય દેવાની ચુકવણીની જરૂરિયાતો જેવા પર્યાપ્તતા માપદંડો અનુસાર, ભારતનો વિદેશી વિનિમય અનામત ખરેખર સ્વસ્થ સ્તરનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ભૂરાજકીય અનિશ્ચિતતા અને બજારની અસ્થિરતાના સમયમાં, ૩ ઓક્ટોબર સુધીમાં, વિદેશી વિનિમય અનામત નોંધપાત્ર ૬૯૯.૯ બિલિયન ડોલર હતું. દેશની ચાલુ ખાતાની ખાધ પણ આરામદાયક સ્તરે છે, જે નાણાકીય વર્ષના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (જીડીપી)ના ૦.૨ ટકા છે. જોકે, જ્યારે મૂડી પ્રવાહ અસ્થિર હોય છે, જેમ કે આ નાણાકીય વર્ષમાં બન્યું છે, ત્યારે ચાલુ ખાતાની ખાધ પણ આવરી લેવી પડકારજનક બની શકે છે, જેનાથી ચલણ પર દબાણ આવી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પ્રથમ છ મહિનામાં, વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણ (એફપીઆઈ) એ ૩.૯ બિલિયન ડોલરનો ચોખ્ખો આઉટફ્લો નોંધાવ્યો હતો, જે ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળા દરમિયાન ૨૧.૬ બિલિયન ડોલરનો ચોખ્ખો આઉટફ્લો હતો.
આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય અને વ્યવસાયિક સમુદાયોમાં દેશની પોતાની જવાબદારીઓ પૂર્ણ કરવાની અને વેપાર અને નાણાકીય પ્રવાહ જાળવવાની ક્ષમતા તેમજ પ્રવાહિતા જોખમોને ઘટાડવા માટે વિશ્વાસ સુનિશ્ચિત કરવા માટે કાર્યક્ષમ વિદેશી વિનિમય વ્યવસ્થાપન મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતે હવે તેના વિદેશી વિનિમય અનામતના જથ્થા અને સંચાલન બંનેમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. આજે, વિદેશી વિનિમય અનામત ભારતના જીડીપીના આશરે ૧૭ ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે નાણાકીય વર્ષ ૧૯૯૧માં ચુકવણી સંતુલન કટોકટી દરમિયાન માત્ર ૧.૩ ટકા હતું.
ભારત ઘણા વર્ષોથી વિદેશી હૂંડિયામણ અનામતની દ્રષ્ટિએ ચોથા ક્રમે છે. ટોચના ત્રણ વિદેશી હૂંડિયામણ ધારક દેશો ચીન, જાપાન અને સ્વિટ્ઝર્લેન્ડની તુલનામાં નોંધપાત્ર અંતર હોવા છતાં, આ બધા દેશો ખરેખર ચાલુ ખાતાની સરપ્લસનો આનંદ માણે છે. આનાથી આ દેશોની મધ્યસ્થ બેંકોને સ્થિર પ્રકૃતિના અનામતો બનાવવામાં મદદ મળે છે. આયાત બિલ કરતાં નિકાસ કમાણીનો વધુ પડતો ઉપયોગ તેમના ચલણો પર મૂલ્ય વધારવા માટે દબાણ લાવે છે. તેથી, મધ્યસ્થ બેંકો ચલણ મૂલ્ય વધારવા અને સ્પર્ધાત્મક નિકાસ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ડોલર ખરીદવાનું ચાલુ રાખે છે.
બીજી બાજુ, ભારતની ચાલુ ખાતાની ખાધ જળવાઈ રહી છે. ભારતનો વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત મૂડી પ્રવાહ પર આધાર રાખે છે, જેનો એક ભાગ દેવા (બાહ્ય વ્યાપારી ઉધાર અને એનઆરઆઈ થાપણો)ના સ્વરૂપમાં છે જે સમય જતાં ચૂકવવા પડે છે. વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણ પ્રવાહ મદદરૂપ છે પણ પ્રમાણમાં અસ્થિર છે. વિદેશી પ્રત્યક્ષ રોકાણ (એફડીઆઈ) મૂડી પ્રવાહનું વધુ સ્થિર સ્વરૂપ છે, પરંતુ અહીં પણ, ભારત ચોખ્ખા ધોરણે કેટલાક દબાણનો અનુભવ કરી રહ્યું છે. પરિણામે, ભારતના વિદેશી વિનિમય અનામતનું નિર્માણ વધુ તકવાદી રહ્યું છે અને તેને સક્રિય સંચાલનની જરૂર છે.
ઘણા પરિબળો અનામતને અસર કરે છે. એક મૂલ્યાંકન અસર છે, જે મુખ્ય અનામત ચલણોના વિનિમય દરોમાં ફેરફાર તેમજ વિદેશી સિક્યોરિટીઝના બજાર ભાવમાં વધઘટનો ઉલ્લેખ કરે છે - જેને માર્ક-ટુ-માર્કેટ ગણતરીઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જો નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫ અને ચાલુ નાણાકીય વર્ષના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં મૂલ્યાંકન અસર ન થઈ હોત, તો કુલ વિદેશી વિનિમય અનામત ૫૨.૨ બિલિયન ડોલર ઓછું હોત. રિઝર્વ બેંકના જણાવ્યા અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫માં મૂલ્યાંકનમાં વધારો સોનાના ઊંચા ભાવ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બોન્ડ્સ પર ઓછી ઉપજની અસરને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંકે ગયા નાણાકીય વર્ષમાં તેના સોનાના ભંડારમાં ૫૮ ટનનો વધારો કરીને ચપળતા દર્શાવી હતી.
આ નાણાકીય વર્ષ માટે મૂલ્યાંકનમાં વધારો પણ મજબૂત રહેવાની ધારણા છે. ભારત પર ઊંચા ટેરિફ લાદવાના યુએસના પગલાથી પણ રૂપિયા પર નોંધપાત્ર દબાણ આવ્યું છે. વધુમાં, રિઝર્વ બેંકની ચોખ્ખી ફોરવર્ડ સંપત્તિ (ચુકવણીપાત્ર) ફેબુ્રઆરી ૨૦૨૫ ના અંતમાં ૮૮.૭૫ બિલિયન ડોલરની ઐતિહાસિક ઊંચી સપાટીથી ઘટી ગઈ છે, પરંતુ જુલાઈ સુધીમાં તે ૫૭.૯ બિલિયન ડોલર પર ઊંચી રહી છે. આ ત્રણ પરિસ્થિતિઓને સંબોધવા માટે કેન્દ્રીય બેંક માટે પૂરતા વિદેશી વિનિમય અનામત જરૂરી છે. એકંદરે, ચાલુ નાણાંકીય વર્ષમાં ભારતના વિદેશી વિનિમય અનામતની ગતિવિધિઓમાં મૂલ્યાંકન લાભો સકારાત્મક ભૂમિકા ભજવે તેવી અપેક્ષા છે.
