- ઊભી બજારે - દિલીપ શાહ
- રીપ્લાન્ટિંગ એટલે કે ફરી રોપણી લાંબી અને ખર્ચાળ પ્રક્રિયા હોવાને કારણે ઘણા બાગ તેમાં મોડું કરે છે
ભારતનો ચા ઉદ્યોગ લગભગ બે સદી જૂનો છે અને દેશનાં સામાજિક જીવન, રોજગાર અને નિકાસ આ ઉદ્યોગની આવકમાં મહત્ત્વનો હિસ્સો ધરાવે છે. આસામ, દાજલિંગ, દૂઅર્સ અને નીલગિરી જેવા પ્રદેશોમાં ચા માત્ર પાક નથી, પરંતુ પરંપરા અને જીવનશૈલીનો ભાગ છે. છતાં, આજના સમયમાં આ ઉદ્યોગ અનેક પ્રકારના પરિવર્તનોના તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે, જ્યાં વધતા ખર્ચ, જૂના છોડ, હવામાનના બદલતા માહોલ અને બજારમાં વધતી સ્પર્ધા જેવાં પરિબળો મોટો પડકાર બની રહ્યાં છે.
છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં ચાના ઉત્પાદન પર દબાણ વઘ્યું છે. ૨૦૨૪માં દેશનું કુલ ઉત્પાદન અંદાજે ૧,૨૮૪ મિલિયન કિલો આસપાસ નોંધાયું હતું, જે અગાઉની તુલનામાં લગભગ ૭.૮ ટકા જેટલો ઘટાડો દર્શાવે છે. આસામ જેવા ઉત્પાદનના મુખ્ય વિસ્તારોમાં અનિયમિત વરસાદ, વધુ લાંબા સમય સુધી ચાલેલી ગરમી અને જૂના છોડને કારણે પાકમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. આસામમાં ઉત્પાદન ૬૮૮ મિલિયન કિલોથી ઘટીને લગભગ ૬૫૦ મિલિયન કિલો સુધી પહોંચ્યું છે. જૂના છોડો ૪૦થી ૫૦ વર્ષનું ઉત્પાદક આયુષ્ય પાર કરી ચૂક્યા છે. પરિણામે, પાનની ગુણવત્તા અને ઉપજ બંનેમાં ઘટાડો થાય છે. રીપ્લાન્ટિંગ એટલે કે ફરી રોપણી લાંબી અને ખર્ચાળ પ્રક્રિયા હોવાને કારણે ઘણા બાગ તેમાં મોડું કરે છે. સરકાર તરફથી પ્રોત્સાહક સ્કીમ હોવા છતાં, ઉદ્યોગના આગેવાનો માને છે કે વર્તમાન યોજનાઓ પૂરતી નથી અને મોટા પ્રમાણમાં પુનઃરોપણ માટે વધારે નીતિ આધાર અને નાણાકીય સહાય જરૂરી છે.
ભારતમાં ચાનું સેવન માત્ર પીણું નથી પરંતુ દૈનિક જીવનનો અભિન્ન ભાગ છે. છેલ્લા દાયકામાં ઘરેલુ વપરાશમાં ૨૩ ટકા વધારો થયો અને તે લગભગ ૧.૨ મિલિયન ટન સુધી પહોંચી ગયું, જ્યારે ઉત્પાદન માત્ર ૬.૩ ટકા વઘ્યું. એટલે કે ભારતની વધી રહેલી વસ્તી અને વધતી આવક સાથે ચાની માગમાં તેજ વૃદ્ધિ જોવા મળી રહી છે. યુવાનોમાં ફ્લેવર ચા, ગ્રીન ટી અને હર્બલ ટી જેવી કેટેગરીઓનો વપરાશ વઘ્યો છે. શહેરોમાં કેફે સંસ્કૃતિના ઉદયે પણ પ્રીમિયમ અને સ્પેશિયલિટી ચા માટે નવું બજાર તૈયાર કર્યું છે. જો કે, વધતી ઘરેલુ માગને કારણે નિકાસ માટે ઉપલબ્ધ ચાની માત્રામાં ઘટાડો થાય છે, અને આ નિકાસ આવક પર પ્રભાવ પાડે છે.
ભારત હજુ પણ વિશ્વના અગ્રણી ચા નિકાસકારોમાં છે અને ૨૦૨૪માં દેશે લગભગ ૨૫૪થી ૨૫૬ મિલિયન કિલો ચાની નિકાસ કરી હતી, જે વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. નિકાસ ભાવ પણ સુધર્યા છે, જેના કારણે ઉત્પાદકોને વધુ આવક મળી છે. પરંતુ સાથે જ એક ચિંતાજનક પ્રક્રિયા જોવા મળે છે, એ છે ચીની આયાતમાં વધારો. ૨૦૨૪માં ભારતે લગભગ ૪૫,૦૦૦ ટન ચા આયાત કરી, જે અગાઉની તુલનામાં લગભગ બમણું પ્રમાણ છે. ખાસ કરીને કેન્યા અને અન્ય આફ્રિકન દેશોમાંથી આયાત થતી સસ્તી ચાને લીધે સ્પર્ધા વધી છે અને કેટલાક ઉત્પાદકો તેને સ્થાનિક ચા સાથે મિક્સ કરી ફરી નિકાસ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, જે ભારતીય ચાની ગુણવત્તા છબીને અસર કરી શકે છે.
ઉત્પાદન ખર્ચમાં સતત વધારો ચા ઉદ્યોગ માટે મહત્ત્વનો પડકાર છે. ઉદ્યોગના અગ્રણીએ તાજેતરમાં જણાવ્યું કે ખર્ચ દર વર્ષે ૮થી ૯ ટકા વધે છે. મજૂરીના દરોમાં વધારો, ખાતરની કિંમતોમાં ઉછાળો, કૃષિ રાસાયણિક દવાઓ, પ્લાન્ટેશન મેનેજમેન્ટ અને ગુણવત્તા પ્રમાણપત્રો મેળવવા સંબંધિત ખર્ચ ઉદ્યોગને વધુ ભાર આપે છે. હવામાનમાં થતા ફેરફારો, અનિયમિત વરસાદ અને ગરમીના તીવ્ર પડકારો ઉત્પાદન પર પ્રતિકૂળ અસર પાડે છે, જેના કારણે પ્રતિ કિલો સરેરાશ ખર્ચ વધી જાય છે અને નફાકારકતા ઘટે છે.
ભારત મુખ્યત્વે સીટીસી એટલે કે ક્રશ-ટિયર-કર્લ ચા નિકાસ કરે છે, જે ઈજિપ્ત, યુકે અને પાકિસ્તાન જેવી બજારોમાં લોકપ્રિય છે. દાજલિંગ અને આસામ ઑર્થોડોક્સ ચા ઈરાન, રશિયા અને મઘ્યપૂર્વમાં માગ ધરાવે છે. નિકાસમાં શિપિંગ, ગુણવત્તા પ્રમાણન, આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર ભાવમાં ઉતારચઢાવ અને આયાતી સ્પર્ધા જેવા વેપારી પાસાઓ અસર કરે છે.
