- જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં ટોચના હોદ્દાઓ પણ ખાનગી ક્ષેત્ર માટે ખુલ્લા મૂકાયા
ભારતીય બેન્કિંગ ક્ષેત્ર અનેક મોરચે સુધારાના માર્ગે છે. છેલ્લા દાયકાથી આ ઉદ્યોગ સતત સમાચારમાં રહ્યો છે. પ્રથમ, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા એ સંપત્તિ ગુણવત્તા સમીક્ષાઓ દ્વારા એક વિશાળ સફાઈ અભિયાન શરૂ કર્યું હતું. આનાથી બેડ લોન ઓળખાઈ અને ખાતરી થઈ કે બેંકો તેમને ઉકેલવા અને તેમની બેલેન્સ શીટને મજબૂત કરવા માટે અલગ ભંડોળ રાખે. બેન્કોને તેમની ક્રેડિટ મૂલ્યાંકન અને જોખમ વ્યવસ્થાપન ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવાની પણ ફરજ પડી હતી. ત્યારબાદ, ૧૧ જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોને પ્રોમ્પ્ટ કરેક્ટિવ એક્શન (પીસીએ) ફ્રેમવર્ક હેઠળ મૂકવામાં આવી હતી, જ્યાં સુધી તેઓ યોગ્ય ક્ષેત્રો અને જાહેર થાપણોને ધિરાણ આપવા માટે ઉધાર લેનારાઓને ઓળખવામાં કુશળતા ન વિકસાવતા હોય ત્યાં સુધી તેમને નવી લોન આપવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.
આગળનો તબક્કો એકત્રીકરણનો હતો. ૨૦૧૭માં, સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (એસબીઆઈ) એ તેની પાંચ સહયોગી બેંકો અને ભારતીય મહિલા બેંકને પોતાનામાં મર્જ કરી. ત્યારબાદ ૨૦૧૯ અને ૨૦૨૦માં જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં અનેક મર્જર થયા અને જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોની સંખ્યા ૨૭થી ઘટીને ૧૨ થઈ ગઈ. એકત્રીકરણ અભિયાનનો ભાગ ન હોય તેવી કેટલીક બેંકોને બાદ કરતાં, મોટાભાગની જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોનું કદ વધ્યું છે. તેઓ સારી રીતે મૂડીકૃત છે અને રેકોર્ડ નફો કરી રહી છે. ગયા વર્ષે, તમામ ૧૨ જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોએ નફો નોંધાવ્યો હતો. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫માં તેમનો એકીકૃત ચોખ્ખો નફો રૂ. ૧.૭૮ લાખ કરોડ હતો, જે પાછલા વર્ષ કરતા ૨૬% વધુ છે. આમાં એસબીઆઈનો હિસ્સો ઓછામાં ઓછો ૪૦% હતો.
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૮ની સરખામણીમાં આ કેટલોક નોંધપાત્ર ફેરફાર છે. તે વર્ષે, જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોની સંયુક્ત ચોખ્ખી ખોટ રૂ. ૮૫,૩૯૦ કરોડ હતી. તે સમયે, ૨૧ જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાંથી માત્ર બે જ ચોખ્ખો નફો કરી શકી હતી -ઇન્ડિયન બેંક અને વિજયા બેંક (જે એપ્રિલ ૨૦૧૯ માં દેના બેંક સાથે બેંક ઓફ બરોડામાં મર્જ થઈ હતી). સ્ટેટ બેંકે પણ તે વર્ષે ચોખ્ખી ખોટ નોંધાવી હતી.
સરકાર જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો માટે સુધારાનો નવો રાઉન્ડ શરૂ કરવા માટે તૈયાર છે. તેણે ખાનગી બેંકિંગ ઉદ્યોગના માળખામાં ફેરફાર કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં ટોચના હોદ્દાઓ પણ ખાનગી ક્ષેત્ર માટે ખુલ્લા મૂકાયા છે.
ગયા મહિને, અમીરાત શમ્ઘ બેંક (ઈશમ્ઘ) અને ઇમ્ન્ બેંકના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સે સંમતિ આપી હતી કે અમીરાત બેંક ઇમ્ન્ બેંકમાં રૂ. ૨૬,૮૫૦ કરોડનું રોકાણ કરીને બાદમાં નિયંત્રણાત્મક હિસ્સો હસ્તગત કરશે. ઈશમ્ઘ ઇમ્ન્ બેંકમાં ૬૦% હિસ્સો હસ્તગત કરશે. અગાઉ, જાપાની દિગ્ગજ સુમિટોમો મિત્સુઇ બેંકિંગ કોર્પોરેશને યસ બેંકમાં ૨૪.૨૨% હિસ્સો હસ્તગત કર્યો હતો. તાજેતરમાં, બ્લેકસ્ટોને ફેડરલ બેંકમાં ૯.૯૯% હિસ્સો ખરીદવા માટે રૂ. ૬,૧૯૭ કરોડનું રોકાણ કર્યું હતું. યુએસ ખાનગી ઇક્વિટી ફર્મ વોરબર્ગ પિંકસ એલએલસી અને અબુ ધાબી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ઓથોરિટી (છઘૈંછ) ૈંઘખભ ફર્સ્ટ બેંકમાં સરકાર અને ભારતીય જીવન વીમા નિગમ સંયુક્ત રીતે ૯૪.૭૨% હિસ્સો ધરાવે છે અને ૬૦.૭૨% વેચવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે.
ટૂંક સમયમાં, આપણને જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં સમાન વિકાસ જોવા મળશે. વિદેશી રોકાણકારોને જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં મોટો હિસ્સો રાખવાની મંજૂરી આપવાની યોજના છે. હાલ સરકાર આ બેંકોમાં મૂડી નાખી રહી છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૨ સુધીમાં, જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં રૂ. ૪૩૮,૭૮૦ કરોડનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે. આ પ્રક્રિયા ૧૯૮૦ ના દાયકાના અંતમાં શરૂ થઈ હતી. તેનાથી જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોની બેલેન્સ શીટ મજબૂત થઈ હતી. જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોએ છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૩ અને નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫ વચ્ચે સરકારને ઓછામાં ઓછા રૂ. ૫૪,૫૦૦ કરોડ ડિવિડન્ડ ચૂકવ્યા છે. આ સમયે, જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં વિદેશી શેરહોલ્ડિંગ વધારવું એ યોગ્ય પગલું છે.
હાલમાં, જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં વિદેશી શેરહોલ્ડિંગ ખૂબ ઓછું છે. તે કેનેરા બેંક (૧૧.૮૮%) માં સૌથી વધુ છે, ત્યારબાદ સ્ટેટ બેંક (૯.૫૬%), બેંક ઓફ બરોડા (૮.૭૧%) અને યુનિયન બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (૭.૮૬%) છે. બાકીની બેંકોમાં, તે ૫% કરતા ઓછું છે અને ઓછામાં ઓછી ત્રણ બેંકોમાં, તે ફક્ત થોડા બેસિસ પોઇન્ટ છે.સરકાર જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં લાયક સંસ્થાકીય પ્લેસમેન્ટ (ક્યુઆઈપી) અને અન્ય માધ્યમો દ્વારા નવી મૂડી એકત્ર કરશે. જો કે, આને સફળ બનાવવા માટે, સરકારે આ બેંકોની કામગીરીની રીત પર પુનવચાર કરવો પડશે. ટૂંકમાં બેંકોમાં વિદેશી શેરહોલ્ડિંગ મર્યાદા દૂર કરવાથી પરિસ્થિતિ બદલાશે.
