- અલ્પવિરામ
- જેટલું ધ્યાન સરકારે રામ મંદિરમાં આપ્યું એટલું જ ધ્યાન સમાનતાના ધોરણે દેશનાં તમામ ધર્મસ્થાનો તરફ પણ આપવું જોઈએ
ઉત્તરાખંડના ઉત્તરકાશી જિલ્લાના ધારાલીમાં બનેલી ભીષણ દુર્ઘટનાએ દેશને ખૂબ જ આઘાત પહોંચાડયો છે. પ્રલયકારી જળપ્રવાહથી ધસી આવતાં માટી, પથ્થરો અને કાટમાળથી ઘરો, હોટલો, બગીચાઓ અને ખેતરોનો નાશ થયો તેનાથી સામાન્ય લોકો ડરી ગયા છે. પર્વતની ભૌગોલિક જટિલતાઓ અને બચાવ સંસાધનો મોકલવામાં વિલંબને કારણે રાહત કાર્યમાં અવરોધ ઊભો થયો છે. આ દુર્ઘટના સાથે જોડાયેલું બીજું પાસું એ છે કે વ્યવસ્થાને અવગણીને કરવામાં આવેલાં બાંધકામો અને ખીરગંગા નદીનો અડોઅડનો કાંઠાળ વિસ્તાર પણ પૂરની ઝપેટમાં આવી ગયો. પ્રશ્ન એ છે કે કયાં કારણો હતાં કે આટલી ઝડપી ગતિએ આવેલા પૂરથી લોકોને ભાગવાની તક પણ ન મળી. જોકે મૃત્યુ પામેલા લોકોની વાસ્તવિક સંખ્યા હજુ પણ જાહેર થઈ નથી, પરંતુ પૂરની ભયાનકતા જોઈને અનુમાન લગાવવું મુશ્કેલ નથી કે જાનમાલનું મોટું નુકસાન થયું હશે. વાસ્તવિક પ્રશ્ન એ છે કે આ દુર્ઘટના કેવી રીતે થઈ. આજકાલ, આવા અકસ્માતો માટે સામાન્ય સમજ એ છે કે વાદળ ફાટવાના કારણે અકસ્માત થયો હતો.
પરંતુ વૈજ્ઞાાનિકો ધારલીમાં થયેલી આ દુર્ઘટનાના કારણ તરીકે વાદળ ફાટવાને સ્વીકારવા તૈયાર નથી, કારણ કે હવામાન વિભાગના મતે, ૪-૫ ઓગસ્ટના રોજ તે વિસ્તારમાં ફક્ત ૮થી ૧૦ મિલીમીટર વરસાદ પડયો હતો. વૈજ્ઞાાનિક ધોરણો અનુસાર, જ્યારે તે વિસ્તારમાં ૧૦૦ મિલીમીટરથી વધુ વરસાદ પડે છે ત્યારે વાદળ ફાટવાની ઘટના બને છે. વાસ્તવમાં, ધારાલી ગામની પાછળ દોઢ-બે કિલોમીટર લાંબુ અને ગાઢ જંગલ છે. બંને બાજુ ઊંચા અને ઢાળવાળા પર્વતો છે. જે ખીરગંગામાં અચાનક પૂર આવ્યું છે તે નદી આ ગાઢ જંગલોમાંથી પસાર થાય છે. વૈજ્ઞાાનિકો એવી દલીલ પર વિચાર કરી રહ્યા છે કે ગાઢ જંગલ વિસ્તારમાં ક્યાંક ભૂસ્ખલનને કારણે પાણીનો પ્રવાહ બંધ થઈ ગયો હશે, ત્યારબાદ કામચલાઉ તળાવ તૂટવાથી આ આપત્તિ આવી હશે. વાસ્તવમાં, આ પૂરથી પ્રભાવિત વિસ્તાર સ્વાભાવિક રીતે જ નદીના મેદાની વિસ્તારમાં આવેલો છે. તેની ઉપરના વિસ્તારમાં બર્ફીલા પર્વતો છે. એ હકીકત છે કે ધારાલી અને તેની આસપાસ ખૂબ જ સાંકડી ખીણો અને ઊંચા પર્વતો છે. વૈજ્ઞાાનિકોનો મત છે કે વાદળ ફાટયાં પછી પાણીનો પ્રવાહ એટલો ઝડપી નથી હોતો. શરૂઆતમાં તેની ગતિ ધીમી હોય છે, પરંતુ સમય જતાં તે વધે છે. આ કારણોસર, વૈજ્ઞાાનિકો કહી રહ્યા છે કે તોફાની પાણી અને કાટમાળ આવવાનું કારણ કામચલાઉ તળાવ તૂટવાનું છે. ભૂસ્ખલન અથવા ગ્લેશિયર તૂટવાને કારણે, તળાવનું પાણી પૂરમાં ફેરવાઈ ગયું. આ આશંકા પર વિશ્વાસ કરવાનું એક કારણ એ છે કે આપત્તિના દિવસે જે પાણી નીચે આવ્યું હતું તે કાળા રંગનું હતું. કાટમાળ પણ ભૂખરા રંગનો હતો.
દલીલ એ છે કે આવા કાળા પાણી અને ભૂખરા કાટમાળ પહેલાં એકઠા થયેલાં સ્થળના તૂટયા પછી જ આવે છે. સન ૨૦૨૧માં ચમોલી જિલ્લામાં ઋષિગંગા અકસ્માત દરમિયાન પણ આવી જ પરિસ્થિતિ જોવા મળી હતી જ્યારે કામચલાઉ તળાવ તૂટયા પછી સંચિત કાટમાળ વહેતો થયો હતો. હકીકતમાં, વૈજ્ઞાાનિકો અગાઉ પણ આશંકા વ્યક્ત કરી રહ્યા હતા કે ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે વધતા તાપમાનને કારણે હિમનદીઓ ઝડપથી પીગળી રહી છે. સમય જતાં ભૂસ્ખલન અથવા વાદળ ફાટયા પછી પીગળેલા બરફના પાણીથી બનેલા તળાવો તૂટે છે અને પૂર ઢાળવાળા ઢોળાવ પર ઉતરીને વિનાશનું કારણ બને છે. સરકાર જોકે વૈજ્ઞાાનિકોને સાંબળવા તૈયાર નથી.
જેટલું ધ્યાન સરકારે રામમંદિરમાં આપ્યું એટલું જ ધ્યાન સમાનતાના ધોરણે દેશનાં તમામ ધર્મસ્થાનો તરફ પણ આપવું જોઈએ.
સન ૨૦૧૩માં કેદાર ખીણમાં આવેલી આફત પણ ચોરાબારી તળાવ તૂટવાથી આવેલા પૂરને કારણે થઈ હતી. બીજી વિડંબના એ છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને વધતા તાપમાનને કારણે, છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં ઊંચા પર્વતોમાં વરસાદનું સ્વરૂપ બદલાઈ ગયું છે. સામાન્ય રીતે, ત્રણથી ચાર હજાર મીટરની ઊંચાઈએ બરફ પડતો હતો, વરસાદ નહીં, પરંતુ હવે સતત વરસાદને કારણે હિમનદીઓ તૂટવા લાગી છે. જ્યારે કામચલાઉ તળાવ પર વરસાદ પડે છે, ત્યારે તળાવનું પાણી પર્વતોના ઢાળ પર ઝડપથી વહે છે. જ્યારે કાટમાળ, પથ્થરો અને માટી તેની સાથે ભળી જાય છે, ત્યારે તેનો પ્રવાહ જીવલેણ બની જાય છે. જોકે, વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ સેટેલાઇટ ઇમેજથી જ સ્પષ્ટ થતી હોય છે.
ઉત્તરાખંડના ઉત્તરકાશીમાં આવેલી આપત્તિ કુદરત તરફથી બીજી એક ગંભીર ચેતવણી છે. તે જણાવે છે કે પર્યાવરણ અને વિકાસ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની કેટલી જરૂર છે. દેશનાં પર્વતીય રાજ્યો, ખાસ કરીને ઉત્તરાખંડ માટે આવી નીતિની જરૂર છે, જે પર્વતો અને માનવીઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવી રાખે. ધારાલીના અસરગ્રસ્ત વિસ્તારમાંથી આવતા વીડિયો હૃદયદ્રાવક છે. હાલમાં ચારધામ યાત્રાની મોસમ ચાલી રહી છે અને આ ગામ ગંગોત્રીના માર્ગ પર આવે છે. શ્રદ્ધાળુઓ માટે આ એક મહત્ત્વપૂર્ણ સ્ટોપ છે. આવી સ્થિતિમાં, મોટા પાયે જાનમાલનું નુકસાન એક રાષ્ટ્રીય આપત્તિ છે.
ઉત્તરાખંડ તાજેતરનાં વર્ષોમાં આવી કુદરતી આફતોના કેન્દ્રમાં રહ્યું છે. ૨૦૨૧માં, ચમોલી જિલ્લામાં, નંદા દેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન નજીક એક હિમનદી તૂટી પડી. તેના કારણે, ધૌલીગંગા નદીમાં અચાનક પૂર આવ્યું અને તપોવન વિષ્ણુગઢ જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટમાં કામ કરતા ઘણા કામદારોએ જીવ ગુમાવ્યા. તેવી જ રીતે, ૨૦૨૩ની શરૂઆતમાં, અન્ય એક ધાર્મિક પર્યટન સ્થળ જોશીમઠમાં ભૂસ્ખલનથી મોટી વસ્તીને વિસ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. સન ૨૦૧૩માં કેદાર ખીણમાં થયેલા ભયંકર વિનાશથી લઈને અત્યાર સુધી, આવી ઘણી નાની અને મોટી કુદરતી આફતો આવી છે. પ્રશ્ન અહીં અટકે છે કે પર્વતો સાથે છેડછાડ ક્યારે બંધ થશે?
એવો આરોપ છે કે ઉત્તરાખંડમાં ચાલી રહેલા અસંખ્ય વીજ પ્રોજેક્ટ્સે પર્વતોને ખોખલા કરી દીધા છે. જો તમે આમાં વધતી વસ્તી, લાખો પ્રવાસીઓનો બોજ, અનિયંત્રિત બાંધકામ અને ઘટતી હરિયાળીને ઉમેરો કરો છો, તો પરિસ્થિતિ વિસ્ફોટક બની જાય છે.
વાદળ ફાટવું એ એક કુદરતી ઘટના છે, જેના પર માણસોનું કોઈ નિયંત્રણ નથી. પરંતુ, એ પણ એક હકીકત છે કે પાણીનાં આઉટલેટ્સ, ગટર અને નાળાઓના મુખ પર મોટા કોંક્રિટ માળખાં ઊભાં કરવામાં આવ્યાં છે. ઘણી જગ્યાએ, માણસો એવા રસ્તાઓ પર સ્થાયી થયા છે જેમાંથી પાણી વહેવાનું હતું. આ જાણી જોઈને આપત્તિને આમંત્રણ આપવા જેવું છે. ઉત્તરાખંડ વિશેની આ ચર્ચા લગભગ પાંચ દાયકા જૂની છે.
કયા ભોગે વિકાસ થવો જોઈએ એની વાત કોઈ નહીં કરે. સન ૧૯૭૬માં, તત્કાલીન ગઢવાલ કમિશનર એમસી મિશ્રાની અધ્યક્ષતામાં રચાયેલી એક સમિતિએ જોશીમઠને બચાવવા માટે તાત્કાલિક પગલાં લેવાની ભલામણ કરી હતી - આમાં સંવેદનશીલ ક્ષેત્રમાં નવા બાંધકામ પર પ્રતિબંધ મૂકવો અને હરિયાળી વધારવી મુખ્ય હતા. આજે, ૪૯ વર્ષ પછી, તે અમલ કર્યા વગરનો અહેવાલ સમગ્ર પર્વત માટે સુસંગત બની ગયો છે.
