- અલ્પવિરામ
- રામ મંદિરના નિર્માણ પછી એવું માનવામાં આવતું હતું કે મંદિર-મસ્જિદનો મુદ્દો સમાપ્ત થઈ જશે, પરંતુ દર થોડા દિવસે એક નવી જગ્યા વિવાદનો વિષય બની રહી છે
સંસદનું બજેટ સત્ર સારા અને ખરાબ એમ બંને કારણોસર નોંધપાત્ર રહ્યું. વકફ (સુધારા) બિલ ૨૦૨૫ પસાર કરવા માટે બંને ગૃહો મધ્યરાત્રિ પછી પણ મોડે સુધી ચાલુ રહ્યાં. ચર્ચાઓમાં વકફ મિલકતોના સંચાલન પર નોંધપાત્ર મતભેદો બહાર આવ્યા, પરંતુ તે મૈત્રીપૂર્ણ વાતાવરણમાં હાથ ધરવામાં આવ્યા. બંને ગૃહોના અધ્યક્ષો આ સત્ર સાર્થક નીવડવા બદલ ખુશ હતા અને શાસક ભાજપ તેના ગઠબંધન ભાગીદારોને, ખાસ કરીને વકફ કાયદા સુધારા પર, પોતાની પડખે ઊભા રહીને સંતુષ્ટ હતા.
મધ્યરાત્રિ ચર્ચા પછી, સંસદે મણિપુરમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવાને પણ મંજૂરી આપી. વિપક્ષ ઉત્સાહિત હતો કે તેને પોતાના વિચારો રજૂ કરવાની તક મળી. આ સત્ર દરમિયાન તેમણે પોતાના મતદારોને એક રાખ્યા, અને પસંદગીના મુદ્દાઓ પર કેટલાક અસ્થિર પક્ષોને આકર્ષિત કર્યા. ભાજપ માત્ર કાયદાકીય કાર્યસૂચિને આગળ વધારવામાં સફળ રહ્યો ન હતો, પરંતુ તેના રાજકીય આધારને ખુશ કરવા માટે તાળીઓ અને વાગવિલાસનો પણ ઉપયોગ કર્યો હતો. સંસદના ફ્લોરની બહાર, બંને ગૃહોની વ્યાપાર સલાહકાર સમિતિઓની બેઠકોમાં ઉગ્ર બોલાચાલી જોવા મળી અને એક તબક્કે રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ જગદીપ ધનખડને ખુદને બહાર નીકળી જવું પડયું. લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીને બોલવાની પૂરતી તક ન આપવાના મુદ્દે કોંગ્રેસ અને લોકસભા સ્પીકર ઓમ બિરલા વચ્ચેની મડાગાંઠ હજુ સુધી ઉકેલાઈ નથી.
વકફ બિલ પર મતોના વિભાજનથી બિજુ જનતા દળ (BJD) તેમજ સંભવિત ગઠબંધન ભાગીદારો ભાજપ અને AIADMK વચ્ચેના મતભેદો ખુલ્લા પડી ગયા. બીજેડી દ્વારા વ્હિપ જારી ન કરવાના નિર્ણયથી પાર્ટીમાં ઘણા લોકો નારાજ થયા છે, ખાસ કરીને બીજેડી વડા નવીન પટનાયકના વક્ફ બિલ સામે સ્પષ્ટ વલણને ધ્યાનમાં રાખીને. ૨૦૨૩માં AIADMK-BJP ના તૂટવાનું એક કારણ પ્રાદેશિક પક્ષને તેના લઘુમતી મત ગુમાવવાનો ડર હતો. વક્ફ બિલ વિરુદ્ધ મતદાન કરીને, AIADMK એ ભાજપના એજન્ડા સામેના પોતાના વાંધા પર ભાર મૂક્યો. YSRCP, AIADMK અને BJD એ ભાજપથી અંતર જાળવવામાં ઉત્સુકતા દર્શાવી.
વકફ સુધારા બિલ પર શાસક પક્ષ અને વિપક્ષ વચ્ચે સર્વસંમતિની કોઈને અપેક્ષા નથી, પરંતુ ગતિરોધ ઓછો કરવા માટે પ્રયાસો કરવા જોઈએ. આ બિલ મોટી વસ્તીને અસર કરશે. જો તેમની ચિંતાઓને દૂર કરવામાં નહીં આવે તો બિલનો હેતુ અધૂરો રહેશે. ગયા વર્ષે ઓગસ્ટમાં, સરકારે લોકસભામાં વકફ સુધારા સંબંધિત એક નવું બિલ રજૂ કર્યું હતું. પછી વિપક્ષના વિરોધને કારણે તેને સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ પાસે મોકલવામાં આવ્યું. સમિતિએ આ વર્ષે ફેબુ્રઆરીમાં પોતાનો અહેવાલ રજૂ કર્યો હતો, જેને કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે મંજૂરી આપી હતી. સરકાર કહે છે કે તેણે વિપક્ષનું પણ સાંભળ્યું છે, જ્યારે વિપક્ષનો આરોપ છે કે તેના દ્વારા સૂચવેલા ફેરફારો સ્વીકારવામાં આવ્યા નથી.
વકફ અંગેનો વિવાદ નવો નથી અને તેની કામગીરીમાં સુધારો કરવાની જરૂર છે. તે જ સમયે, તે વિશાળ મિલકતનો માલિક પણ છે. સરકારી અહેવાલો દર્શાવે છે કે હાલમાં વક્ફ બોર્ડ પાસે દેશભરમાં ૮.૭ લાખ મિલકતો છે. ભારતીય સેના અને રેલવે પછી, વક્ફ બોર્ડ પાસે સૌથી વધુ જમીન છે. સુધારા બિલ તેમના સંચાલનને સરળ બનાવશે. સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલમાં બિન-મુસ્લિમ સભ્યો રાખવાની જોગવાઈ સામે વાંધો હોઈ શકે છે, પરંતુ મહિલા સભ્યો અંગેનો હોબાળો સમજની બહાર છે. આનાથી મુસ્લિમ મહિલાઓને પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાની અને પોતાના અધિકારો મેળવવાની તક મળશે. તેવી જ રીતે, બોહરા અને આગાખાનીઓ માટે અલગ બોર્ડ બનાવીને અત્યાર સુધી તેમના દ્વારા થતો ભેદભાવ દૂર કરી શકાય છે.
વિરોધ પક્ષની સાથે, લોકોના એક વર્ગને ડર છે કે જો આ બિલ કાયદો બનશે, તો તેના દ્વારા સરકાર ધાર્મિક બાબતોમાં દખલ કરશે. જોકે, વકફ સુધારા બિલ રજૂ કરતી વખતે, કેન્દ્રીય લઘુમતી મંત્રી કિરેન રિજિજુએ કહ્યું કે વકફ બોર્ડ કોઈપણ ધાર્મિક સંસ્થાના સંચાલનમાં દખલ કરશે નહીં. આ પ્રકારની વાત સરકાર દ્વારા અગાઉ પણ કહેવામાં આવી છે. આમ છતાં, જો ગતિરોધ ચાલુ રહે છે, તો તે વાતચીત અને વિશ્વાસના અભાવને કારણે છે.
વકફ બિલ વાસ્તવમાં ધર્મ કરતાં મિલકતનો મુદ્દો વધુ છે. એ પણ સાચું છે કે વકફ મિલકતોના ગેરવહીવટના અહેવાલો આવ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં, સુધારાની જરૂરિયાતને નકારી શકાય નહીં. પરંતુ એ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે સુધારા સંવાદ અને સર્વસંમતિ દ્વારા થાય અને સંઘર્ષનું વાતાવરણ ન બને.
(૨)
આરએસએસના મહાસચિવ દત્તાત્રેય હોસાબલેનું નિવેદન કે જો સ્વયંસેવકો મથુરા અને કાશી સંબંધિત આંદોલનોમાં ભાગ લેશે તો સંગઠનને કોઈ વાંધો નહીં હોય, તે સંઘના અગાઉના વલણની વિરુદ્ધ છે. જોકે, હોસાબલેએ સામાજિક વિખવાદ ટાળવાનું આહ્વાન કર્યું અને એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે સંઘ આવા કોઈપણ આંદોલનનો ભાગ બનશે નહીં. પરંતુ, તેમના શબ્દો વિરોધાભાસથી ભરેલા લાગે છે અને સામાજિક સુમેળ બનાવવામાં મદદ કરશે નહીં.
હોસાબલેએ ૧૯૮૪નો ઉલ્લેખ કર્યો જ્યારે વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ (VHP) અને સંતોએ ત્રણ મંદિરોનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. હવે જ્યારે તેઓ કહી રહ્યા છે કે સંઘ કાશી, મથુરા મંદિરોનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં વાંધો નહીં ઉઠાવે, તો સ્વાભાવિક રીતે તેનો અર્થ એ થશે કે તેમણે પોતાના સ્વયંસેવકોને પરવાનગી આપી દીધી છે. આ ઇજીજી વડા મોહન ભાગવતના વલણથી તદ્દન અલગ છે, જેમાં તેમણે કહ્યું હતું કે દરેક મસ્જિદ નીચે શિવલિંગ શોધવું યોગ્ય નથી, અને એ પણ કે હવે કોઈ આંદોલન થશે નહીં.
મૂંઝવણમાં વધારો કરતા, ભાગવતે ગયા વર્ષે ડિસેમ્બરમાં પણ મસ્જિદો પરના વિવાદનો અંત લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. પછી તેમણે કહ્યું હતું કે, 'રામ મંદિરના નિર્માણ પછી, કેટલાક લોકોને લાગે છે કે તેઓ નવી જગ્યાએ સમાન મુદ્દાઓ ઉઠાવીને હિન્દુઓના નેતા બની શકે છે.' આ સ્વીકાર્ય નથી. જ્યારે સંઘના વડાએ સ્પષ્ટ રેખા દોરી હતી, ત્યારે હોસાબલેનું નિવેદન મૂંઝવણમાં વધારો કરશે. સંઘના કાર્યકરોએ શું સમજવું જોઈએ, તેમણે ભાગવતની લાઇનનું પાલન કરવું જોઈએ કે હોસાબલેની?
રામ મંદિર નિર્માણ પછી, એવું માનવામાં આવતું હતું કે મંદિર-મસ્જિદનો મુદ્દો સમાપ્ત થઈ જશે, પરંતુ દર થોડા દિવસે એક નવી જગ્યા વિવાદનો વિષય બની રહી છે અને આ બધું થઈ રહ્યું છે. પૂજા સ્થાનો અધિનિયમ, ૧૯૯૧ હોવા છતાં. આનું કારણ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા ૨૦૨૨ માં કાયદામાં આપવામાં આવેલા વધારાના અર્થઘટન છે. ત્યારે સર્વોચ્ચ અદાલતે કહ્યું હતું કે કોઈપણ પૂજા સ્થળની ધાર્મિક પ્રકૃતિ બદલી શકાતી નથી, પરંતુ કાયદો તેના ધાર્મિક સ્વભાવની તપાસ કરવાથી રોકતો નથી.
