mobile_app
For Real Time Updates and Better ExperienceDownload the app Now!
Download the app Now!app_store_icongoogle_play_icon

સાગર આધારિત વિદ્યાઓથી ભારતીય યુનિવર્સિટીઓ હજુય કેમ આઘી ભાગે છે?

Updated: May 7th, 2024

સાગર આધારિત વિદ્યાઓથી ભારતીય યુનિવર્સિટીઓ હજુય કેમ આઘી ભાગે છે? 1 - image


- અલ્પવિરામ

- તે આશ્ચર્યજનક છે કે ચંદ્ર અથવા મંગળની સપાટી માટે જેટલી સંશોધન યાત્રા માણસજાતે કરી છે એટલી સમુદ્રની શોધ થઈ નથી. ભારતનો દરિયાઈ વિસ્તાર તેના જમીન વિસ્તાર જેટલો છે અને આપણા 80 ટકા સંસાધનો સમુદ્રમાં છે

ભારતની જળ અર્થવ્યવસ્થાની વ્યૂહરચના, આપણે જમીનની નીચેના મજબૂત વિકાસ માટે કેટલા જાગૃત છીએ તેના પર નિર્ભર છે. આ એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂગર્ભ વિસ્તાર છે જેને અવગણવામાં આવે છે. મહાસાગરોમાં મોટી આર્થિક ક્ષમતા છે જેનો પૂરો લાભ હજુ સુધી લેવામાં આવ્યો નથી. આર્થિક ધોરણે, આની કિંમત લાખો કરોડ ડોલર હોઈ શકે છે, પરંતુ તેમ છતાં, આપણે તેના ઘણા ભાગો વિશે જાણતા નથી. માત્ર ૯૪ ટકા જીવન મહાસાગરમાં જ નથી, પરંતુ મહાસાગરો ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના સંચાલનમાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. દરિયામાં રહેલી સંભાવનાઓ પર ઓછામાં ઓછું કામ થાય છે. દેશમાં મરીન અભ્યાસક્રમો મર્યાદિત છે. આપણી યુનિવર્સિટિીઓમાં બધા ભવન હોય છે પણ સાગર ભવન નથી. સાગર આધારિત વિદ્યાઓથી યુનિવર્સિટીઓ કેમ આઘી ભાગે છે?

પૃથ્વીની સૌથી લાંબી પર્વતમાળા, મિડ-ઓશન રિજ, જે લગભગ ૬૫,૦૦૦ કિલોમીટર લાંબી છે, તે પણ સમુદ્રની નીચે છે. સમુદ્રની નીચે ત્રીસ લાખ જહાજનાં ભંગાણ પડેલાં છે, જેમાં પ્રત્યેકની વાર્તા કહેવાની છે. તે આશ્ચર્યજનક છે કે ચંદ્ર અથવા મંગળની સપાટી માટે જેટલી સંશોધન યાત્રા માણસજાતે કરી છે એટલી સમુદ્રની શોધ થઈ નથી. ભારતનો દરિયાઈ વિસ્તાર તેના જમીન વિસ્તાર જેટલો છે અને આપણા ૮૦ ટકા સંસાધનો સમુદ્રમાં છે, પરંતુ દેશના કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (જીડીપી)માં તેનું યોગદાન માત્ર ચાર ટકા છે.

ભારત વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, એવામાં જળચર અથવા દરિયાઈ અર્થતંત્રમાં ઘણી તકો છુપાયેલી છે. ભારત મત્સ્યઉદ્યોગ, જળચર પર્યટન, શિપિંગ, દરિયાકાંઠાની ઉર્જા અને ખનીજ વગેરેની મદદથી લાખો નોકરીઓ અને લાખો કરોડ રૂપિયાની આવક પેદા કરી શકે છે. દરિયાઈ માછીમારીની બાબતમાં ચીન પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો કાફલો છે અને ભારતે તેની બરાબરી કરવી પડશે. જ્યારે ઊંડા સમુદ્રનાં ખનિજોની વાત આવે છે ત્યારે અમર્યાદિત શક્યતાઓ છે, જેમાં પોલિમેટાલિક નોડયુલ્સ અને દુર્લભ ખનિજોનો સમાવેશ થાય છે. વધુ સારી ટેક્નોલોજી સાથે, તેનું સતત ખાણકામ પણ નજીકના ભવિષ્યમાં સરળ બનશે. જે દેશ ઝડપથી દરિયાઈ વિસ્તારો પર અંકુશ મેળવે છે તે દેશ લાંબા ગાળે સંસાધનો અને પ્રદેશ પર નિયંત્રણ રાખશે.

દરિયાઈ અર્થતંત્રની વ્યૂહરચના બહેતર અંડરવોટર ડોમેન અવેરનેસ (UDA) બનાવવા પર આધારિત છે, જેને પણ મોટાભાગે અવગણવામાં આવે છે. શીત યુદ્ધ દરમિયાન આ વિસ્તારે સૌપ્રથમ ધ્યાન ખેંચ્યું હતું અને યુએસ નેવીએ રશિયન સબમરીન પર નજર રાખવા માટે એટલાન્ટિક મહાસાગરમાં SOSUS જેવા દરિયાઈ સપાટીના હાઈડ્રોફોન નેટવર્કની સ્થાપના કરી હતી. જોકે, તકનીકી પ્રગતિ સાથે, UDAનું આર્થિક મહત્વ પણ વધ્યું છે. હવે પાણીની નીચે અને અવકાશમાં હાજર સેન્સરની મદદથી પાણીની અંદરની માહિતી મેળવવામાં આવે છે. સ્પેસ-આધારિત સેન્સર ફિશિંગ બોટને મૂલ્યવાન માછલીઓને ઓળખવામાં અને વધુ પડતા માછલીવાળા વિસ્તારોમાં નેવિગેટ કરવામાં મદદ મળે છે.

ભારતે પાણીની અંદર કામ કરતી સ્વદેશી સેન્સર ટેક્નોલોજી વિકસાવવાને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ કારણ કે આ ટેક્નોલોજીઓ આયાત કરો તો ખૂબ ખર્ચાળ છે અને તેથી તેનો આર્થિક ઉપયોગ અવ્યવહારુ બની જાય છે. આ ઉપરાંત, શીતયુદ્ધના યુગ દરમિયાન, સાધનો પ્રશાંત અને એટલાન્ટિક મહાસાગરના નીચા તાપમાનવાળા વિસ્તારોમાં અસરકારક રહે છે, પરંતુ હિંદ મહાસાગર જેવા પ્રમાણમાં ગરમ વિસ્તારોમાં તેમની કામગીરી નબળી પડી છે. અહીં તેના આંકડા ૬૦ ટકા સુધી ખોટા સાબિત થાય છે.

ઓગસ્ટ ૨૦૨૨માં નેવીના સ્પ્રિન્ટ પ્રોગ્રામ હેઠળ ૭૫  IDEX સાથે ભારતે સારી શરૂઆત કરી. પરિણામે, દેશમાં પ્રથમ વખત, પાણીની અંદર કામ કરતી સ્વદેશી તકનીકના નમૂનાઓ બનાવવામાં આવ્યા. પાણીની અંદરની વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવા માટે ઘરેલું ચિપ ડેવલપમેન્ટ ક્ષમતા જરૂરી છે. એક ડિઝાઇન-આધારિત પ્રોત્સાહક યોજના દ્વારા આવી સિસ્ટમો માટે સેન્સર ડેવલપમેન્ટ અને ચિપ મેન્યુફેક્ચરિંગ માટે ભંડોળ પૂરું પાડી શકાય છે. ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઈટી મંત્રાલય સરકાર પાસેથી બાંયધરીકૃત પ્રાપ્તિ સાથે IDEX જેવી સિસ્ટમ પર વિચાર કરી શકે છે.

આવી સિસ્ટમોને મોટી માત્રામાં ડેટાના સંગ્રહ અને વિશ્લેષણની જરૂર છે. તેમાં ઘણી બધી માહિતી હોય છે, ઉદાહરણ તરીકે, સમુદ્રમાં સ્થિત ભૌગોલિક સુવિધાઓ, ત્યાં બનતી ઘટનાઓ વગેરે. આ સિવાય નેવિગેશન, કોમ્યુનિકેશન, પર્યાવરણીય પરિબળો જેવા કે તાપમાન, ક્ષારતા, પાણીની ગુણવત્તા અને રાસાયણિક ઘટકો, દરિયાઈ પ્રવાહ, સંકેતો અને પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. કેન્દ્રીય મંત્રાલયો, સંગઠનો, દરિયાકાંઠાના રાજ્યો અલગ-અલગ ડેટા એકત્રિત કરે છે જેના વડે અલગથી ડેટા તૈયાર થાય છે.

UPI અને આધારની તર્જ પર એક ઓપન API આધારિત ફ્રેમવર્ક ડેટા શેરિંગ માટે એક માધ્યમ બની શકે છે. આમાં, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને વિવિધ સંસ્થાઓ દ્વારા એપ્લિકેશન ડેવલપમેન્ટ મદદરૂપ થઈ શકે છે અને આ ક્ષેત્રમાં આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય છે. જેમ પીએમ ગતિ શક્તિની પાર્થિવ આર્થિક વિકાસ માટે શરૂઆત કરવામાં આવી છે, તે જ રીતે પીએમ ગતિ શક્તિની દરિયાની અંદરની આર્થિક શક્યતાઓ માટે પણ શરૂઆત કરી શકાય છે. આ પહેલ ઉપલબ્ધ ડેટાના આધારે એક વ્યાપક ચિત્ર રજૂ કરશે અને શક્તિઓ અને નબળાઈઓને ઓળખશે અને વિવિધ એજન્સીઓ માટે કેન્દ્રિય સંકલન પ્લેટફોર્મ તરીકે કાર્ય કરશે.

પીએમ ગતિ શક્તિને આર્થિક UDA માટે GIS આધારિત પ્લેટફોર્મ સાથે કસ્ટમાઇઝ કરી શકાય છે. તાપમાન, ખારાશ, ઘનતા વગેરે હંમેશા બદલાતા હોવાથી, આ પ્લેટફોર્મનું સમય પાસું નિર્ણાયક રહેશે. સુંદરવન અને સિરક્રીક જેવા વિસ્તારોમાં પાણીના વિવિધ વિસ્તારો માટે ચોક્કસ દરિયાઈ આયોજન કરવું પડશે. આર્થિક UDA માટે PM ગતિ શક્તિ અપનાવીને, ભારત સ્માર્ટ સિટીઝની તર્જ પર 'સ્માર્ટ મરીન ઝોન્સ' વિકસાવી શકે છે. આ ટેક્નોલોજી સમૃદ્ધ દરિયાઈ આયોજન કરવામાં મદદ કરશે અને દરિયાઈ સંસાધનોનું સુરક્ષિત અને યોગ્ય ખાણકામ સક્ષમ કરશે. આ સમયગાળા દરમિયાન પાણીની અંદરના પ્રદૂષણ અને આર્થિક સંસાધનોનું નિયમન પણ શક્ય બનશે. આ માટે, સાગર એટલે કે આ ક્ષેત્રમાં તમામ માટે સુરક્ષા અને વૃદ્ધિને એક નવા સ્તરે લઈ જવી પડશે અને આ ભારતને હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં અગ્રેસર બનાવશે.

આર્થિક UDA માટે ગતિ શક્તિ યોજના અને માનવ સંસાધન આયોજન માટે માર્ગદર્શનનું કાર્ય પણ કરશે. નીતિ નિર્માતાઓ, સેના અને પોલીસ વચ્ચે જાગૃતિ વધારવાની જરૂર છે. દરિયાઈ સંશોધન કેન્દ્ર આ વિસ્તારમાં સંસાધન કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. પ્રાદેશિક ક્ષમતા નિર્માણ કેન્દ્રો તેની ભૂમિકાને વિસ્તૃત કરીને અને તેની સાથે રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ શરૂ કરીને સ્થાપિત કરી શકાય છે. દરિયાઈ સંશોધન કેન્દ્ર નવીનતાના હબ તરીકે પણ કામ કરી શકે છે અને UDA કેન્દ્રિત સ્ટાર્ટઅપ્સના વિકાસમાં મદદ કરી શકે છે. જ્યાં UDAને સુરક્ષા સમસ્યા તરીકે જોવામાં આવે છે, ત્યાં તે આથક ઉત્પ્રેરક બનવાની ક્ષમતા પણ ધરાવે છે. 

Gujarat