દિવસે ગરમી અને રાતે ઠંડીની આ મિશ્ર મોસમમાં હવામાનની પરિવર્તકતા પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી રહી છે. આ સમયે દેશનું અર્થતંત્ર પાનખરના સપાટામાં આવી ગયું છે. વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીઓએ ભારતના વિકાસદરનો અંદાજ સતત ઘટાડતા રહેવાનો ક્રમ ચાલુ રાખ્યો છે. જોકે વાસ્તવિકતા એ પણ છે કે શિયાળુ પાક બજારમાં આવ્યા પછી પ્રારંભિક તેજીને કારણે ઉત્પાદકોમાં નવી પૂછપરછ નીકળી છે અને કેટલાંક કારખાનાઓ અથવા તો મોટા ઉત્પાદકોનાં મહત્ યુનિટો ચાલુ થઈ ગયાં છે. ઉત્પાદન અને વેચાણનું ચક્ર પુન: ગતિશીલ બની રહ્યું છે. ટેરિફથી જે પનોતી બેઠી હતી એની હવે કળ વળી છે.

પંજાબ વિધાનસભાની ચૂંટણી માત્ર દસ મહિનાના અંતરે છે. ત્યારે આમ આદમી પાર્ટી નવા આંતરિક વિચ્છેદનથી પીડાવા લાગી છે. તેજસ્વી પ્રતિભા રાજકારણમાં ઘણીવાર નડે છે. રાઘવ ચઢ્ઢાની રજૂઆતની પ્રભાવક શૈલી, સ્વતંત્ર ઈનોવેટિવ વિઝન અને નેતૃત્વ ક્ષમતાની સંભાવનાઓ તથા સંસદમાં એમના વધતા જતા મિત્રોને કારણે તેઓ પોતે પક્ષના મોભી અરવિંદ કેજરીવાલની આંખમાં કાચના કણની જેમ ખટકવા લાગ્યા હતા. ભાજપની જેમ હવે બધા પક્ષોને મૂર્ખ આજ્ઞાાંકિતો અને ઠોઠ યસમેનો જ વ્હાલા લાગે છે. આ એવા લોકો છે જેઓ પક્ષની વિચારધારાને ખતમ કરીને પક્ષને જ કાળની ગહન ગર્તામાં વિલીન કરી દે છે.

અખાતી યુદ્ધના પડછાયા બહુ લાંબા છે એનો દુનિયાના અનેક દેશોને તબક્કાવાર અનુભવ થવા લાગ્યો છે. ઓટોમોબાઈલ ઉદ્યોગમાં નવેસરથી મંદીના કડાકા બોલી ગયા છે. દેશના કેટલાક જાણીતા વાહન ઉત્પાદકોએ પોતાના ઉત્પાદનમાં ૩૩ ટકાથી વધુ કાપ મૂક્યો છે. એને કારણે ઓટો ઉદ્યોગ સંબંધિત અન્ય અનેક લઘુ ઉદ્યોગો પર ગંભીર અસર થઇ છે. બજાર જો સુધરશે નહિ તો કેટલાક લઘુ અને મધ્યમ કદના ઉદ્યોગોને તાળાં લાગવાની સંભાવના છે, કારણ કે ઓટોમોબાઇલ ઉદ્યોગોએ સપ્તાહમાં એક રજા વધારી દીધી છે. આ જ પરિસ્થિતિ દેશના અને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં ઓછાવત્તા અંશે તો ઘણા લાંબા સમયથી છે.

હવે આતંકવાદીઓ દુનિયાના તમામ ક્રાન્તિકારી પ્રદેશો પર પોતાની હકૂમત જમાવવા નીકળ્યા છે, કારણ કે જે પ્રદેશની પ્રજા તેના જ દેશની વિરુદ્ધમાં વિચારતી હોય એને પોતાની કરી લેવાનું કામ આતંકવાદી કમાન્ડરોને આસાન લાગે છે. કાશ્મીરમાં છેલ્લાં ત્રણ-ચાર વરસથી એ જ થઇ રહ્યું છે. માત્ર ત્રણ હજાર રૂપિયાની લાલચમાં પહેલગામના બે કાશ્મીરી દેશદ્રોહીઓએ ત્રણ આતંકવાદીઓને પનાહ આપી એમાંથી સર્જાયેલા હુમલામાં ૨૬ ભારતીય નિર્દોષ નાગરિકોની જિંદગી હણાઈ ગઈ. દુશ્મનોને બદલે દેશની ભીતરના દુશ્મનો ભારતને બહુ નડે છે. પાકિસ્તાનના બલુચિસ્તાન પ્રાન્તમાં ક્રાન્તિ ચાલી રહી છે અને ત્યાં પણ હવે ઇરાક અને સિરિયાથી આતંકવાદીઓ આવવા લાગ્યા છે. એનો બીજો અર્થ એ પણ છે કે પોતાના જ દેશની સરકાર સામે પ્રાંતવાદ દાખવીને લડાયક બનેલી વિશ્વની કોઈપણ પ્રજાને કે નાના સમુદાયને હવે તૈયાર આતંકવાદીઓનું હરતું ફરતું સૈન્ય ઉપલબ્ધ થવા લાગશે.

સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓ નજીક આવી રહી છે. આ વખતે ટિકિટોની ફાળવણીમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીનો પ્રતિષ્ઠાનો ધ્વજ અરધી કાઠીએ આવી ગયો છે. તે આ પ્રચારથી કંઈ ઉપર ચડે એમ નથી. કાર્યકરોના મનમાં બહુ સંતાપ છે. કોઈને ટિકિટ ન આપવી તે પક્ષના મનની વાત છે અને પક્ષનો અધિકાર પણ છે, પરંતુ ટિકિટ ફાળવી દીધા પછી મેન્ડેટ આપ્યા પછી સ્ટેજ પર બેઠેલા ઉમેદવારને ઊભા કરીને બીજાને ટિકિટ આપવાના જે કાવાદાવા આ વખતે જોવા મળ્યા એવું અગાઉ ક્યારેય થયું નથી. આવા ધંધાથી ભાજપ એક હલકા પક્ષની વ્યાખ્યામાં સરી પડયો.

ભારતીય હવામાનમાં આ વખતે ધરમૂળથી પરિવર્તન જોવાનો અવસર છે. આ વખતના આકરા તાપ છતાં લોકજીવનમાં જળ કે પ્રકૃતિ તરફના અભિગમમાં કોઈ ખાસ ફેરફાર જોવા મળતો નથી. એક તરફ ગ્રામવિસ્તારોમાં પાણીની કટોકટી છે તો બીજી તરફ બેફામ પાણી વહાવી દેનારો વર્ગ પણ છે. બિહાર, ઓરિસ્સા અને બુંદેલખંડમાં પીવાના પાણીની જે કારમી તંગી છે એનાથી દેશ અજાણ છે. હમણાં બે દિવસ પહેલા કેન-બેતવા નદી જોડાણની વિરુદ્ધમાં હજારો આદિવાસીઓ બુંદેલખંડમાં આખો દિવસ નદીના વહેતા પાણીમાં ઊભા રહ્યા. ક્યારેક એના છુટક ફોટોગ્રાફ મીડિયામાં ચમકે છે ને પછી શમી જાય છે પરંતુ એનો વિષાદ તો વધતો જ જાય છે.

રહી રહીને મણિપુરમાં વિવિધ જૂથો વચ્ચે કોઈ પણ નવા-જુના બહાને અથડામણો ચાલુ જ રહે છે. ઘણા સમયથી શાંત અંગારા હમણા ફરી ભડકી ઉઠયા છે. પરિસ્થિતિને થાળે પડવામાં હજુ ઘણી વાર લાગે એવું છે. મણિપુરની આ વખતની નવી હિંસા રાખ નીચેના અંગારાઓમાંથી પુન: પ્રજ્વલિત થયેલી હિંસા છે. રાજ્ય પોલીસ ઐને કાબૂ કરી શકે એમ નથી, એટલે ત્યાં સૈન્યની કુમક મોકલવામાં આવી છે. ત્રણ વરસ પહેલાં જ્યારે મણિપુર ભડકે બળતું હતું, ત્યારે તેમાંથી દસ હજાર લોકોને હિંસાગ્રસ્ત વિસ્તારમાંથી સલામત સ્થળે ખસેડવા પડયા હતા.

ઈરાને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીને ખોલી અને ટ્રમ્પના બકવાસ સાંભળીને ફરી બંધ કરી. એ ફરી પણ ખુલશે ને ફરી બંધ પણ થશે. ટ્રમ્પ યુદ્ધને લંબાવીને ઈરાનના હાથે દુનિયાના વાણિજ્ય વ્યવહારને ખોરંભે પાડવા ચાહે છે. કિલ્લાના દરવાજા તોડવા માટે આક્રમણકારી રાજાઓ ઊંટને આડા રાખતા અને પછી હાથીઓ એના પર ધસી જતાં એ રીતે ટ્રમ્પે પાકિસ્તાનને અઢારેય અંગે વાંકા ઊંટરૂપે પાકિસ્તાનને મંત્રણામાં આડું રાખ્યું છે. પાકિસ્તાનમાં બૌદ્ધિક દુષ્કાળ પહેલા પડયો પછી એના ફળરૂપે આર્થિક દુષ્કાળ પછી શરૂ થયો. વ્યક્તિગત અને રાષ્ટ્રગત જિંદગીમાં આ ક્રમ સમાન રીતે લાગુ પડે છે.

નીતિશ કુમારે પોતાનું સાચવી રાખેલું રજવાડું છોડીને દિલ્હી દરવાજાના પગથિયે બેસવાનું કઈ મોહમાયાથી પસંદ કર્યું છે એ રહસ્ય અદ્યાપિ તો ભાજપના દ્વિમુખી હાઈકમાન્ડની મુઠ્ઠીમાં બંધ છે. પણ એક ચોક્કસ અને વિશદ રાજકીય રોડમેપ વિના આ બાંકે બિહારી વતન છોડે એવા નથી. આપણે ગુજરાતીમાં પ્રાચીન ઉક્તિ છે કે લાલો લાભ વગર લોટે નહિ. સમ્રાટ ચૌધરીની મુખ્યમંત્રી પદે નિમણૂક એક બહુસ્તરીય ઘટના છે. તે માત્ર એક પરિવર્તન નથી, પરંતુ ભાજપની બદલાતી રણનીતિ, બિહારના રાજકારણમાં એક નવા તબક્કા અને સતત સંઘર્ષનો સંકેત છે જેમાં જાતિ, વિકાસ, નેતૃત્વ અને વિચારધારા બધા એકબીજા સાથે જોડાયેલાં છે. સમ્રાટ ચૌધરીનો સત્તામાં ઉદય ફક્ત એક વ્યક્તિનો સત્તા પર ઉદય નથી, પરંતુ અનેક સ્તરે રાજકીય ગણતરીઓનું પરિણામ છે.

વેકેશનમાં ગીર પ્રદેશ પ્રવાસીઓથી છલકાઈ રહ્યો છે. પ્રકૃતિ વન્ય સંપદા અને વન્ય જીવસૃષ્ટિ સ્વરૂપે પુરબહારમાં ખીલે છે. ગુજરાતની ઓળખ બની ગયેલા જંગલ તરીકે ગીરની પ્રતિષ્ઠા છે. સિંહના વિખ્યાત અભયારણ્ય એવા ગીરમાં આજકાલ જંગલનો કાયદો પ્રવર્તી રહ્યો છે. જંગલના કાયદાનો અર્થ છે કે અહીં કોઈ કાયદો જ નથી. એક જમાનો હતો જ્યારે અહીંના નેસડાઓના માલધારીઓ સમગ્ર ગીર પંથકના સ્વામી હતા.

અમેરિકા-ઇઝરાયલ-ઈરાન સંઘર્ષ હવે લશ્કરી લક્ષ્યોથી આગળ વધીને ઊર્જા અને માળખાગત સુવિધાઓ પર હુમલાઓ સુધી વિસ્તરી ગયો છે. પુલો, રિફાઇનરીઓ અને ગેસ સુવિધાઓને નિશાન બનાવવાથી વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા પર અસર પડી છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કટોકટીએ તેલના ભાવમાં વધારો થવાનું અને વૈશ્વિક ફુગાવા અને મંદીનું જોખમ વધાર્યું છે, જ્યારે શાંતિ પ્રયાસો માત્ર ટ્રમ્પની ચાલાકી પ્રમાણેના ચાલુ છે. જગતને બેવકૂફ બનાવીને દુ:ખી કરવામાં ટ્રમ્પ કુશળ છે. તેમને પાગલ કહેનારાઓ વિશે અભ્યાસ કરવાની જરૂર ઊભી થઈ છે, કારણ કે આ શખ્સ પાગલ તો નથી. જે રીતે તેઓ ઈરાનને ઉશ્કેરવામાં સફળ નીવડયા છે તે જ રીતે તેઓ એ દેશનું નિકંદન કાઢવામાં પણ કંઈ બાકી નહિ રાખે.

ઈન્દોર અને જયપુર જેવી દૂષિત જળની બૂમાબૂમ હવે દેશના બીજા અનેક નગરોમાંથી ઉઠી છે. આપણા જળ વ્યવસ્થાપનની હાલત ખુલ્લી પડી ગઈ છે. ગ્રીષ્મ ઋતુની ધીમેથી શરૂઆત થઈ છે. માવઠાના વાદળો હાલ તો વિખેરાયા છે. હજુ રાત્રિઓ શીતળ છે પરંતુ દિવસે મધ્યાહને એનું મૂળ રૂપ ધારણ કરી લીધું છે. સમગ્ર દેશમાં અને તેમાંય વિશેષ ઉત્તરપ્રદેશમાં પીવાના પાણીની ચિંતા પ્રલયની જેમ ફેલાઈ રહી છે.

થોડા પુલો તૂટી ગયાં છે અને હવેના વરસાદમાં બાકીના કેટલાક પુલો તૂટશે એ નક્કી છે. એ માટે પુલની સ્થિતિ જોવી જરૂરી નથી. સરકારી બાંધકામમાં કટકી ખાનારાં લોકોની જલસાખોરી જોઈને તમે ભ્રષ્ટાચારનો અંદાજ એમ ને એમ લગાવી શકો. ધારાસભ્યો, સંસદસભ્યો અને તાલુકા-જિલ્લા પંચાયતના ખેલાડીઓ એમ બધા માટે નાણાંની જુદી જુદી ઢગલી કોન્ટ્રાક્ટરો ફાળવે છે જે પેલા ચૂંટાયેલા ભિક્ષુકો આવીને લઈ જાય છે. ઈ.સ.

સામસામી શરતોના પહાડી બોજ અને વિશ્વાસની કટોકટીને કારણે ખાડી યુદ્ધમાં શાંતિનું પંખી હવે બહુ દૂર ઉડી ગયું છે. ઈરાનની જિદ અને ટ્રમ્પનો અહંકાર ઘટવાને બદલે વધતા દેખાય છે. એક તરફ ચોમાસુ નજીક આવતું જાય છે ને યુદ્ધ લંબાવાની સંભાવના ફરી સળવળી છે. પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા ભૂરાજકીય તણાવથી ફરી એકવાર સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે વૈશ્વિક કટોકટીઓ આખરે સામાન્ય લોકો અને સ્થાનિક અર્થતંત્રોના જીવન પર અસર કરે છે. તાજેતરના ઘટનાક્રમોથી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અસ્થિર થઈ ગઈ છે, જે ઉર્જા પુરવઠા માટે વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ધમનીઓમાંની એક છે. આ દરિયાઈ માર્ગ વિશ્વના લગભગ એક ચતુર્થાંશ ક્રૂડ તેલ અને મોટી માત્રામાં લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (ન્ઁય્)નું વહન કરે છે.

બદલતા સમય સાથે સમાજમાં વધતા આક્રમક વર્તનના કારણે અપરાધોની સંખ્યા પણ ઝડપથી વધી રહી છે. ભારતીય માનવ સભ્યતા આડે પાટે ચડી ગઈ હોય એવું લાગે છે. ગઈકાલ સુધી જે ઘટનાઓ નવલકથાઓ અને ફિલ્મોમાં દેખાતી હતી તે હવે આસપાસમાં બનવા લાગી છે. બધી વયના અપરાધીઓમાં કિશોરોમાં અપરાધોમાં વધતી સંડોવણી ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની છે. છેલ્લા કેટલાક સમયમાં દેશમાં કિશોર અપરાધોથી જોડાયેલી અનેક એવી ઘટનાઓ સામે આવી છે, જેણે સમગ્ર દેશને ચિંતામાં મૂકી દીધો છે. આ પરિસ્થિતિ કિશોર અપરાધોનાં સામાજિક કારણો પર ગંભીરતાથી વિચાર કરવાની જરૂરિયાતને પ્રગટ કરે છે.

દેશ ડિજિટલ ક્રાંતિમાં પ્રવેશી ગયો હોવાનું માનવામાં આવે છે, અને આધુનિક ટેકનોલોજી નાણાંકીય વ્યવહારોથી લઈને અન્ય ક્ષેત્રો સુધી તમામ ક્ષેત્રોમાં વરદાન સાબિત થઈ શકે છે. જોકે, આપણે એવું માની લેવું જોઈએ કે દેશના પરંપરાગત ખેડૂતો ડિજિટલ સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આરામદાયક સ્થિતિ હજુ અનુભવતા નથી. આધુનિક ડિજિટલ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ નવી પેઢીની માનસિકતા સાથે સુસંગત છે, પરંતુ જૂની પેઢી તેનો ઉપયોગ કરવામાં અસ્વસ્થતા અનુભવે છે. ક્વચિત લઘુતાગ્રંથિ પણ ફીલ કરે છે. ખેડૂતોના કલ્યાણ માટે રચાયેલા માર્કેટ પોર્ટલ પર પણ આ જ વાત લાગુ પડે છે. સ્પષ્ટપણે, માર્કેટ પોર્ટલ ખેડૂતો માટે ઉપયોગમાં સરળ હોવા જોઈએ.

યુદ્ધ હાલ તુરંત તો ચીનના પ્રયાસોથી અટકી ગયું છે. શાહબાઝ શરીફનું ટ્વીટર એકાઉન્ટ અને એનો એડિટ હિસ્ટ્રી એની ગવાહી આપે છે કે આ સીઝ ફાયરમાં પાકિસ્તાનની કોઈ ભૂમિકા નથી. છતાં આ યુદ્ધમાં શાંતિના એક પક્ષકાર અને શત્રુ દેશ તરીકે અમેરિકા છે જેના વડા ખુદ ઉરાંગ ઉટાંગ હોવાથી આ યુદ્ધવિરામ ગમે ત્યારે તકલાદી સાબિત થવાનું છે. આ જે અખાતી યુદ્ધ છે તે ખરેખર તો સમયરેખા પર યુક્રેન યુદ્ધનું અનુગામી છે. ને વેનેઝુએલા પરના અમેરિકા પરના હુમલાના અનુગામી આક્રમણ તરીકે ચીનનો તાઈવાન પરનો હુમલો આકાર લેશે. અખાતી યુદ્ધ એ રીતે યુક્રેનના પડછાયામાં આગળ વધ્યું હતું, પણ અમેરિકાનો એ પ્રાપ્ત બોધપાઠ છે કે જે રીતે રશિયાએ યુક્રેનમાં રમખાણ મચાવ્યું એવું તેઓ ઈરાનમાં કરી શક્યા નહિ, કારણ કે ઈરાન એક અપૂર્વ શક્તિમત્તા સાથેનો દેશ છે.

સુદાનમાં ગઈકાલે હોસ્પિટલ પર થયેલા એક ડ્રોન હુમલામાં દસ દરદીઓના મોત થયા છે. માર્ચના અંતમાં એની મુખ્ય સરકારી હોસ્પિટલમાં સિત્તેરથી વધુ નાગરિકોના મોત આવા જ એક હુમલામાં થયા હતા. આખાતી યુદ્ધના કોલાહલમાં સુદાનનો સાદ સાંભળનાર કોઈ નથી. સુદાન સાથે ભારતનો સંબંધ આઝાદી પહેલાંનો છે. કેટલાય ગુજરાતીઓની પેઢીઓ સુદાનમાં વસે છે. ઘણાં ભારતીયો સુદાનમાં સ્થિર થયા છે.

છેલ્લા ઘણા સમયથી વાતાવરણનું અર્થઘટન કરવામાં ભારતીય વૈજ્ઞાાનિકો અને હવામાન શાસ્ત્રીઓ પણ ગોથાં ખાઈ રહ્યા છે. એક તરફથી જે માવઠાઓની આગાહી થાય છે એ બહુ ટૂંકા ગાળાની હોય છે, પરંતુ એક એક ડગલું ચાલતા લગભગ આખો ઉનાળો હાથમાંથી સરી ગયો છે. ચૈત્ર અને વૈશાખ - આ બે મહિના તો ગ્રીષ્મના અસલ મહિનાઓ છે, પરંતુ આ મહિનાઓમાં જ ગરમી નથી પડી. આ બે મહિના મુખ્ય મહિનાઓ છે અને આ સમયગાળામાં જ આકાશ વારંવાર વાદળછાયું રહ્યું છે. એને કારણે વનસ્પતિઓ અને એને આધીન જીવ સૃષ્ટિમાં ન દેખાય એવા અનેક ફેરફારો થયા છે. સામાન્ય રીતે આકરો તડકો જીવસૃષ્ટિમાં નવા ઉત્પન્ન થયેલા સંખ્યાબંધ વાયરસ અને અમીબા કક્ષાના એકકોષીય કે દ્વિ-કોષીય જીવોનો વિનાશ કરે છે, પરંતુ તડકા-છાંયાની રમતને કારણે અનેક પ્રકારની ઉપદ્રવી સૂક્ષ્મ જીવસૃષ્ટિ ટકી ગઈ છે, જે આગામી ચોમાસામાં અધિક સંખ્યામાં દ્વિગુણિત થઈને વાતાવરણને વધુ રોગદાયક બનાવશે.

થોડાક જ દિવસોના અંતરે પહેલા ઈન્દોરમાં અને પછી જયપુરમાં એક પછી એક સરખી બે ઘટના બની જેમાં પીવાના પાણીના નળની લાઈનમાં ગટરની લાઈન મિક્સ થઈ ગઈ જેને કારણે બને શહેરોમાં સંખ્યાબંધ લોકો બિમાર પડી ગયા અને એમાંના કેટલાકની હાલત ગંભીર થઈ ગઈ. ભારતમાં જળ સંસાધનોનું અસમાન વિતરણ અને ઝડપથી ઘટી રહેલા ભૂગર્ભજળ સ્તર ગંભીર કટોકટીનો સંકેત આપે છે. વધતો વપરાશ, પ્રદૂષણ અને નબળું સંચાલન પરિસ્થિતિને વધુ ખરાબ કરી રહ્યું છે. જયપુર અને ઈન્દોર સ્થાનિક સંસ્થાઓના મિસ-મેનેજમેન્ટનો ભોગ બન્યા છે. સમયસર સંરક્ષણ, રિચાર્જ અને અસરકારક નીતિગત હસ્તક્ષેપો વિના, પાણીની અછત આગામી વર્ષોમાં માનવ જીવન અને વિકાસ બંને માટે એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર બની શકે છે. જે હાલત આજે પેટ્રોલિયમ પેદાશ માટે દુનિયાની થઈ છે તે જ દશા કૃષિ પેદાશો માટે પણ થઈ શકે છે.