'અક્ષય' જેનો અર્થ થાય છે. કદાપી જેનો ક્ષય થતો ન હોય તે વૈશાખ માસ, સુદ ત્રીજના દિવસે અખાત્રીજ આવે છે. જ્યોતિષ શાસ્ત્રાનુસાર આ તીથિનો મહિમા એ છે કે દરેક તીથિઓની વધઘટ..ચંદ્રમા અને નક્ષત્રોની ગતી ઉપર આધારીત છે, જો ચંદ્રમાની કળા વધે તો તીથિમાં વધારો થાય અને ઘટે તો તીથિમાં ઘટાડો થાય. એટલે પંચાંગમાં ઘણીવાર બે તિથિ કે તીથિનો ક્ષય જોવા મળે છે.

- વિચાર-વીથિકા - દેવેશ મહેતા

સદાશિવ સમારંભાં

શંકરાચાર્ય મધ્યમાં ।

અસ્મદાચાર્ય પર્યન્તાં

વન્દે ગુરુ પરંપરામ્ ।।

શ્રુતિ સ્મૃતિ પુરાણાનામાલયં કરુણાલયમ્ ।

- અમૃતની અંજલિ- આચાર્ય વિજયરાજરત્નસૂરિ

- કેટલીક વ્યક્તિઓ હોય છે ફ્રીઝમાં રહેલ પાણી જેવી. ફ્રીઝના પાણીની બોટલ જોતાં જ સમજી શકાય કે આનો દેખાવ શીતળ છે. સ્પર્શ શીતળ છે અને આસ્વાદ પણ શીતળ છે. એની જેમ સૌમ્ય સ્વભાવની વ્યક્તિ દેખાવમાં શીતળ હોય, વાણીમાં શીતળ હોય અને વર્તનમાં ય શીતળ હોય. નક્કી આપણે કરવાનું છે કે આપણે ગેસ પરની તપેલી જેવા બનવું છે કે ફ્રીઝમાં રહેલ પાણીની બોટલ જેવા ?

- મહર્ષિ માનવ મનના અભ્યાસી હતા. તેમણે પત્નીની માનસિક સ્થિતિ જાણી લીધી. (વ્યભિચાર મુનિર્જ્ઞાત્વા યત્નયા:) પત્નીના માનસિક વ્યભિચારની જાણ થતાં જ તેમણે મિજાજ ગુમાવી દીધો. પુત્રોને આદેશ કર્યો. 'હે પુત્રો, તમારી માતાએ આજે પાપ કર્યું છે. આ પાપણીને હમણાં જ મારી નાખો.

- પ્રેરણાની પરબ- આચાર્ય વિજય અક્ષયરત્નસૂરિ

એક વ્યક્તિને મુંબઈથી અમદાવાદ જવું હોય તો તેની પાસે વિવિધ પ્રકારના વિકલ્પો હોય છે. એ પ્લેન દ્વારા, ટ્રેન દ્વારા અથવા કાર યા બસ (ટ્રાવેલ્સ)નો ઉપયોગ કરીને પણ અમદાવાદ જઈ શકે છે. બસ એ જ રીતે જીવનમાં શુભકાર્યોમાં સફળતા મેળવવી હોય તો એ માટેના માર્ગો પણ અનેક છે. આજથી શરૂ થતા ક્રમશ: ત્રણ લેખોમાં આ અનેક માર્ગો પૈકી સફળતાપ્રાપ્તિ માટેની એક રસપ્રદ ત્રિપદીનો આપણે વિચાર કરીએ :-

શુભમાં સફળતાને હસ્તગત કરવા માટેના પ્રસ્તુત ત્રિપદીમાર્ગનું પ્રથમપદ છે 'જાગવું છે.

- આજની કથા

લાક્ષાગૃહની કથા મહાભારતનું એ પ્રકરણ છે જે ષડયંત્ર, સતર્કતા, માહિતી અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની કળા, આ ચારેયને એક સાથે રજૂ કરે છે. આ કથા પૂછે છે કે શું તમે એ ભવનને ઓળખી શકો છો જે તમને બાળી નાખવા માટે બનાવવામાંઆવ્યું છે?

લાક્ષાગૃહ ષડયંત્ર: સતર્કતા જ જીવન-રક્ષા છે

હસ્તિનાપુરની રાજસભામાં પાંડવોની વધતી જતી પ્રતિષ્ઠા દુર્યોધન માટે અસહ્ય બની રહી હતી. યુધિષ્ઠિરની ધર્મનિષ્ઠા, ભીમનું પરાક્રમ, અર્જુનનું ધનુષકૌશલ્ય - ચારેબાજુ પાંડવોની પ્રશંસા થતી હતી, દુર્યોધનનો અહંકાર અને ઇર્ષ્યા એક ષડયંત્ર બનીને ઉભરી આવ્યા.

- શ્રી સ્વામિનારાયણ ભગવાનની પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત કરવા માટે અખાત્રીજ ચંદનના શણગારનો પ્રારંભ થશે, તો આપણે પણ ભગવાનના દિવ્ય દર્શનનો લાભ લઈએ અને શક્ય હોય તો ચંદન તૈયાર કરવાની સેવામાં પણ જોડાઈએ

આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં વૈશાખ-સુદ ત્રીજ એટલે કે, અખાત્રીજના દિવસને પવિત્ર અને લાભદાયી માનવામાં આવે છે. આ દિવસ ધાર્મિક-સામાજિક-આર્થિક રીતે બહુ જ મહત્વ ધરાવે છે. અખાત્રીજને અક્ષય તૃત્તીયા કહેવામાં આવે છે. અક્ષય શબ્દનો અર્થ એવો થાય છે કે, આ દિવસે જે કાંઈ ધાર્મિક ક્રિયાઓ કરવામાં આવે દાન-પુણ્ય, જપ-તપએ ક્યારેય નાશ પામતું નથી અને અનંતગણું ફળ આપે છે.

- મહાવીરને-કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું અને ચર્તુવિધ સંઘની સ્થાપના કરી

બારમા ચાર્તુમાસના વિહાર દરમ્યાન શ્રી મહાવીર અપાપા નગરીમાંથી જાંભિક ગામે આવ્યા. આ નગરીની બહાર ક્રુજવાલકા નદીના ઉત્તર કિનારા ઉપર શ્યામક નામના ગૃહસ્થનું ક્ષેત્ર હતું. ત્યાં વૈયાવત નામના ચૈત્યના (બગીચાના) ઇશાનખૂણામાં આવેલ એક શાલવૃક્ષની નીચે મહાવીર ગોદોહાસને (ઢીંચણ ઉંચા અને માથુ નીચે એમ ઉભડક આસને બેસી કઠોર તડકામાંજ ધ્યાનસ્થ થયાં. તે વખતે તેમને છ ટંકના નિર્જળા ઉપવાસ થયા હતા. ૧૨ વર્ષની ઉગ્ર તપસ્યા બાદ તે દિવસ વૈશાખ સુદ-૧૦ નો હતો અને ચંદ્રનો ઉત્તરફાલ્ગુની નક્ષત્ર સાથે યોગ થયો હતો.

પંચાગ પ્રમાણે વૈશાખ માસનાં શુક્લપક્ષની તૃતીયા તિથિને અક્ષયતૃત્તીય કહે છે આ દિવસો માંગલિક હોવાથી આ દિવસે તમામ માંગલિક કાર્યો કરવામાં આવે છે. આમ કરેલા શુભકર્મોનું ફળ કદીપણ ક્ષય નથી પામતું. આથી તેને અક્ષયતૃત્તીયા પણ કહે છે. આ વર્ષે ૧૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬નાં રવિવારે તે દિવસ આવે છે.

અક્ષય તૃતીયાનું મહત્વ:

- અક્ષય એટલે જેનો ક્યારેય ક્ષય ન થાય (જે ક્યારેય ઘટે નહીં). આ દિવસે કરવામાં આવેલી આધ્યાત્મિક સાધના, દાન કે નવા કાર્યની શરૂઆત અનંત અને શાશ્વત ફળ આપે છે

ભગવાન પરશુરામની ઉજવણી ભગવાન વિષ્ણુના છઠ્ઠા અવતાર તરીકે કરવામાં આવે છે. જેમણે ત્રેતાયુગમાં અવતાર લીધો હતો. તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય અત્યાચારી અને ભ્રષ્ટ શાસકોનો અંત લાવી બ્રહ્માંડમા ંવ્યવસ્થા પુન:સ્થાપિત કરવાનું હતું.

- આપણા મગજમાં સેરોટોનિન તેમજ ડોપામાઈનનું સંચાલન કરતા જનીનોમાં વધારે Expression થઈને આપણને આનંદ મળે છે. આપણે કોઈ ગમતા મિત્રને મળી એ કે મંદિરમાં દર્શન કરી એ કે કીર્તન કરીએ ત્યારે આપણા આ જનિનો સેરોટોનિન તેમજ ડોપામાઈનનું Secretion વધારીને આપણા મનને શાંત કરે છે

શ્રી વલ્લભાચાર્યજીનો જન્મ મધ્યપ્રદેશના ચંપારણ્યના જંગલમાં ચૈત્ર વદ ૧૧ના દિવસે વિક્રમ સંવત ૧૫૩૫માં થયો હતો. પુષ્ટિમાર્ગ અથવા તો ભક્તિમાર્ગની સ્થાપના અને પ્રચાર તેમણે ૧૧ વર્ષની ઉંમરે શરૂ કર્યો હતો. જીવન દરમિયાન સમગ્ર ભારતની ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરીને ભગવાન કૃષ્ણને સમર્પણ કરીને જીવનનું સર્વ કામ કરવું તે શીખવાડયું. તેમના આ પ્રાગટય દિવસ નિમિત્તે તેમણે આપેલું દર્શન અને તેની સાથે ડીએનએના વિજ્ઞાાનની સમાનતા સમજવા જેવી છે.

- તમે માત્ર વાંસની ભૂંગળી બની જાવ. તેને જેમ વગાવડી હોય તેમ વગાડવા જ દ્યો. બીજા કહે તેમ ઢોલકિયું વગાડવી તે તો પરતંત્ર ચિત્તમાં સ્થિરતા છે, જે દુખ જ આપે છે, 

આ સ્થિતિએ તમો સાધના દ્વારા પહોંચશો એટલે તમોને પોતાને જ તમારા સ્વભાવમાં રહેલી અશુધ્ધીઓ દેખાવા લાગશે.

તમોએ જે જીવનમાં દેખાવ માટે બીજાપાસે સારા લાગવા માટે જે ઢંઢેરા પીટયા હોય છે ખોટા ખર્ચા કર્યા હોય છે, તે અશુધ્ધી લાગે છે, સ્પષ્ટ દેખાય છે.

- આકાશની ઓળખ-કુમારપાળ દેસાઈ

જે પ્રજા પોતાના તેજસ્વી પુરુષોને ભૂલી જાય છે, એ પ્રજાની શક્તિ અને તેજ ઝાંખા પડતા જાય છે.

જૈન ધર્મની એક ભવ્ય પ્રતિભાનો ઇતિહાસ જૈન સમાજ ભૂલી ગયો. જે જાતિ પોતાના ચેતનગ્રંથો જેવા સત્વશીલ પુરુષોને વિસરી જાય છે એ જાતિ કે પ્રજાની ચેતના કુંઠિત બની જાય છે. મારે ચરિત્ર આલેખવું છે વીરચંદ રાઘવજી ગાંધીનું.

- આંખ છીપ, અંતર મોતી - આચાર્ય રાજહંસ

નમણી-નાજુક કાયા, પણ ભરાવદાર દેહ...

ગુલાબની પાંખડી જેવા હોઠ તો આંખડી પણ અંબુજ-પાંખડી.

સૂર્ય અને સૂર્ય કિરણ, સમુદ્ર અને તરંગો, ફૂલ અને સુગંધ, ચંદ્ર અને ચાંદની - નામથી ભલે ને અલગ હોય પરંતુ તેને એક બીજાથી છૂટાં પાડી શકાતાં નથી. બસ કંઈક એ જ રીતે આત્મા અને પરમાત્મા ભલે ને નામાભિધાનથી ભિન્ન લાગે પરંતુ અંતતોગત્વા બે (દ્વૈત) નથી પણ એક (અદ્વૈત) જ છે એવો ચોટડૂક, સાપેક્ષ ધર્મ-અધ્યાત્મ સિદ્ધાંત પ્રસ્થાનત્રયી (વેદ, ઉપનિષદ, ગીતા)નો આધાર લઈ સિદ્ધ કરી પ્રસિદ્ધ થયેલ આદ્ય જગદ્ગુરૂ શ્રી શંકરાચાર્ય જયંતીના પાવન અવસરે તેમના જીવન અને કવનનો ગહન, મનન, ચિંતનનો ઉપક્રમ છે જે વાચકોને ગમશે.

આજથી બરાબર ૧૨૩૮ વર્ષ પહેલાં ઇ.સ. ૭૮૮ માં કેરળ રાજ્યમાં પૂર્ણા નદીના સાન્નિધ્યમાં કાલડી ગામે તપોનિષ્ઠ નાંપૂતિરિ બ્રાહ્મણ કુળમાં વૈશાખ સુદ-પાંચમના રોજ તેમનો જન્મ થયો હતો.

- પ્રભાતના પુષ્પો-ગુણવંત બરવાળિયા

એનું મન અશાંત છે. ભીતરમાં એક દાવાનળની વેદનાથી અધિક પીડાની અનુભૂતિ થઈ રહી છે. ક્રોધથી તેના નસકોરાં ફૂલી રહ્યાં છે, આંખમાં લાલાશ રેખઓ ફૂટી રહી છે, જાણે તેને સમગ્ર દુનિયા દુશ્મન લાગી રહી છે.

જાવડશાની ઐતિહાસિક ઉત્કૃષ્ટ દાનભાવનાની ભૂમિ હડાળાથી થોડી દૂર લૂલવાના ચોરા બાજુના એક ખૂણે બાબુ કણસી રહ્યો છે.

શ્રી વલ્લભાચાર્ય જ્યંતી એ પુષ્ટિમાર્ગના સ્થાપક અને મહાન ભારતીય ફિલોસોફર શ્રી વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજીના જન્મોત્સવનું પ્રતીક છે.

શ્રી વલ્લભાચાર્યજીની ૫૪૭મી જન્મજ્યંતિ સોમવાર, ૧૩ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ના રોજ ઉજવવામાં આવશે.

ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, તેમનો જન્મ વૈશાખ માસના કૃષ્ણ પક્ષની એકાદશી (વરુથિની એકાદશી)ના દિવસે થયો હતો.

- વિચાર-વીથિકા-દેવેશ મહેતા

* 'સાચું જ્ઞાન એ છે કે તમે એ જાણો કે તમે કશું જાણતા નથી. ખરું જ્ઞાન એ છે કે તમે કંઈ જાણતા નથી તે જાણવું.'

* 'પોતાની જાતને જાણવી સૌથી મોટું જ્ઞાન છે.'

- રાજા રોજ કઠિયારાને નજર સામે જુએ. તેમણે મંત્રીને બોલાવી આ કઠિયારાની તપાસ કરાવડાવી. કઠિયારો મહેલની સામે જ કેમ બેસે છે? મંત્રી કઠિયારાને મળ્યો, પૂછયું. કઠિયારો ભોળો હતો. જે હતું તે સાચેસાચું કહી દીધું. મંત્રી દંગ રહી ગયો.

- અમૃતની અંજલિ-આચાર્ય વિજયરાજરત્નસૂરિ

- 'પ્રતિભા એવી અદ્ભુત બાબત છે કે જે શબ્દના લોકપ્રસિદ્ધ અર્થને ય સાવ અલગ સંદર્ભમાં અદ્ભુત સ્વરૂપે રજૂ કરે. માત્ર શબ્દાર્થના જ સંદર્ભની વાત શા માટે ? અન્ય પણ કેટલીક બાબતો એવી છે કે જેને પ્રતિભા સાવ નવીનપણે-અલગપણે- અદ્ભુતરૂપે રજૂ કરે. ધર્મરત્નપ્રકરણગ્રન્થપ્રરૂપિત એકવીશ ગુણો પૈકી આજે જે ગુણનું વિવેચન આપણે કરવાનું છે એનું અર્થઘટન ગ્રન્થકારે લોકપ્રસિદ્ધ અર્થથી સાવ અલગ અને ઉચિત કર્યું છે. આ માટે આપણે ગ્રન્થકારની પ્રજ્ઞાને 'માર્ગસ્થ પ્રતિભા' શબ્દથી નવાજી શકીએ.'