Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

ડિસ્કવરી - ડો. વિહારી છાયા

આબોહવા બદલાવમાં આવતાં ગરમીના મોજાં સામે માનવીઓ તો ગમે તેમ બચી જાય પરંતુ વન્યજીવોનું શું ?

ગ્રીનહાઉસ વાયુનું ઉત્સર્જન ઘટાડો, પ્રાકૃતિક આરક્ષિત વિસ્તારો રચો, આરક્ષિત સ્થાનોમાં વિક્ષેપો ઘટાડો, આબોહવાના અંતિમોથી વન્યજીવોને બચાવો

અતિશય ગરમી, અતિશય ઠંડી, દુષ્કાળો, પૂરહોનારતો, ભયંકર વાવાઝોડા વગેરે આબોહવાના અંતિમો છે. આવી પરિસ્થિતિમાં વન્યજીવોને ક્યાં જવું તે સૂઝતું નથી

ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે દુનિયાના સરેરાશ તાપમાનમાં વધારો થાય છે અને તેનાથી પૃથ્વીની આબોહવામાં બદલાવ આવી રહ્યો છે તે એક મોટી સમસ્યા છે. પરંતુ ગરમીના મોજાં અવાર નવાર આવે છે તેનાથી તાપમાન અંતિમ સ્થિતિએ પહોંચી જાય છે તે બીજી વાત છે.

ગરમીનું મોજું આવવાથી તાપમાન અંતિમ સ્થિતિએ પહોંચી જાય છે તે વધારે જોખમી છે. ખાસ કરીને ઉષ્ણ કટિબંધીય જળવિસ્તારોમાં પહાડો પર વસતાં જીવોની અનેક જાતિઓ પર ખતરો મંડરાઇ રહ્યો છે.

વિષુવવૃતની ઉત્તરે અને દક્ષિણે સાડા ત્રેવીસ અંશ અક્ષાંશો વચ્ચેનો પ્રદેશ ઉષ્ણ કટીબંધીય વિસ્તાર કહે છે. આ વિસ્તારમાં વરસાદી જંગલોમાં પહાડો પર જીવતાં અનેક જાતિના પ્રાણીઓ વસે છે. ગરમીના મોજાં આવતાં તેમના અસ્તીત્વ પર ખતરો ઊભો થાય છે. આ વિસ્તારોમાં વસતાં અનેકવિધ પક્ષીઓ, આંચળવાળા પ્રાણીઓ (મેમલ્સ), ગરોળીના વર્ગના પ્રાણીઓ અને દેડકાઓની અનેક જાતિઓ કે જેઓ ઠંડા, વાદળછાયા, પર્વતથી ટોચ પરના જંગલોમાં વસવાટ કરવા ટેવાયેલા છે તેમનાં પર જોખમ ઊભું થાય છે.

દરમ્યાન ગરમ, વરાળયુક્ત નીચાણવાળા પ્રદેશોમાં પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિની અનેક જાતિઓ તેમની મહત્તમ ઉષ્મીય સીમા પર જીવી રહી છે. હવે વધારે ગરમી તે સહન કરી શકે તેમ નથી.

અમેરિકામાં આવેલ યુનિવર્સિટી ઓફ કનેક્ટીકટના રોબર્ટ કોલવેલના કહેવા પ્રમાણે વિરાટ નદીઓ એમેઝોન અને કોંગોના તટપ્રદેશમાં વાતાવરણના તાપમાનમાં તીક્ષ્ણ વધારો પાયમાલી સર્જે તેમ છે. આ વિસ્તારમાં નજીકમાં નજીકના પહાડો હજારો કિલોમીટર દૂર છે તેથી ગરમીનો તણાવ અનુભવતી જાતિઓ નાસીને પણ ક્યાંય જવાપણું છે નહીં.

માત્ર ગરમીના મોજાં જ ચિંતાનો વિષય નથી. આબોહવાના મોડેલો સૂચવે છે કે મૂશળધાર વરસાદના બનાવો અને પૂરહોનારતો પણ વધવાની સંભાવના છે. ઉષ્ણ વાતાવરણ વધારે ભેજ સંગ્રહે છે. તે ભારે વરસાદને ઈંધણનો વધારે પૂરવઠો પાડે છે તેમ કહી શકાય.

અલબત્ત મૂશળધાર વરસાદ વન્યજીવો માટે એટલું મોટું જોખમ નથી. પરંતુ ગરમ વાતાવરણના કારણે થતી અતિવૃષ્ટિ દુષ્કાળ લાવે છે. તે બન્નેની જુગલબંધી  વન્યજીવોનું જીવન દોહ્યલું કરી દે.

ઈ.સ. ૨૦૦૫માં એમેઝોનમાં તટપ્રદેશમાં નવા જ પ્રકારનો દુષ્કાળ ત્રાટક્યો હતો. સામાન્ય રીતે તે વિસ્તારમાં દુષ્કાળ પડવાનું કારણ પ્રશાંત મહાસાગરમાં અલ નિનો નામના વિશાળ પાયે થતી ઘટનાઓ છે. તે ઘટનાઓ ઘટે છે ત્યારે એમેઝોનના તટપ્રદેશના વધારે સૂકા પૂર્વ અને દક્ષિણ ભાગોમાં વરસાદની તીવ્ર અછત પડે છે. ત્યાં વરસાદ વરસતો નથી.

લોકો વરસાદ માટે વલખાં મારે છે. પરંતુ ૨૦૦૫ની ઘટના જુદી હતી. તેની પાછળનું કારણ એટલાંટિક મહાસાગરની સપાટીમાં અસાધારણ રીતે થયેલો વધારો હતો. તેણે પશ્ચિમ એમેઝોનના વિસ્તારો પર સખત અસર કરી. ખાસ કરીને પેરૃ અને પશ્ચિમ બ્રાઝીલમાં ભયંકર દુષ્કાળ ફરી વળ્યો. આ વિસ્તારો સૌથી વધારે ભીનાશવાળા અને તટપ્રદેશોનો સૌથી વિશેષ જીવોની વિવિધ જાતિઓથી સમૃધ્ધ વિસ્તાર છે.

તેમાં થોડી જાતિઓ જ દુષ્કાળની સામે ટકી શકે તેવી છે. વરસાદી જંગલોના અનેક વૃક્ષો નાશ પામ્યા. વૃક્ષોની કેટલી જાતિઓ સમૂળગી નાશ પામી તેની નોંધ નથી પરંતુ મૃત્યુ પામતા વૃક્ષોએ વાતાવરણમાં મોટા પ્રમાણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ છોડયો. ૨૦૦૫ના આ દુષ્કાળે  આબોહવાના તજજ્ઞાોને પણ આવાક કરી દીધા.

એ જ અભૂતપૂર્વ પરિસ્થિતિ કે જેણે ભયંકર દુષ્કાળ ફેલાવ્યો તેણે જ 'કેટરિના' નામનાં હરિકેનનું સર્જન કરેલું. આપણે જાણીએ છીએ કે હરિકેન એક પ્રકારનું વાવાઝોડું છે. ઉપરોક્ત હરિકેનને કેટરિના એવું નામ આપવામાં આવેલું.

કેટરિના હરિકેને મેક્સિકોના અખાતમાં મોટી પાયમાલી સર્જી હતી. હરિકેનો, ચક્રવાતો અને ટાઇફુનો દર વર્ષે પૃથ્વીના વિશાળ વિસ્તારોમાં ખાનાખરાબી સર્જે છે. કેટલાક આબોહવા વૈજ્ઞાાનિકોના મતે પૃથ્વી જેમ વધારે ગરમ થશે તેમ આ તોફાનોની તીવ્રતા વધશે. હરિકેનો, ચક્રવાતો અને ટાઇફુનો હવામાનમાં ઉદ્ભવતા પવનના વિવિધ પ્રકારના જબરજસ્ત તોફાનોના થાય છે.

મૂળભૂત રીતે ચક્રવાતો તો ગરમીને વિખેરી નાખતાં રાક્ષસી યંત્રો છે. તાકાતનું માપ આપતાં સ્કેલને સાફિર-સિમ્પ્સન હરિકેન વિન્ડ સ્કેલ કહે છે. તે પાંચ પોઇન્ટનો સ્કેલ છે. તેમનું મહત્તમ માપ પાંચ છે. આ સ્કેલ પર જેનું ૪થી ૫ માપ હોય તેવા દરિયાઇ તોફાનને 'મેગા સ્ટોર્મ' કહે છે.

એટલાન્ટિક મહાસાગરમાં આ 'મેગા સ્ટોર્મ' એટલે કે મહાઝંઝાવાત છેલ્લી સદીમાં વારંવાર આવતાં જોવા મળ્યા છે. એટલે કે તેની ફ્રીક્વન્સી વધી છે. તેની સાથે સાથે દરિયાની સવારીથી તાપમાન પણ વધતું માલૂમ પડયું છે. બીજી રીતે કહીએ તો એટલાન્ટિક મહાસાગરમાં આવતાં આ મેગાસ્ટોર્મ (મહા ઝંઝાવાત) અને તેની સપાટીના તાપમાનમાં વધારાની જુગલબંધી જોવા મળી છે.

આવા મહાઝંઝાવાતોએ કાંઠા પરના અને ટાપુઓ પરના જંગલોને ઉખેડીને મેદાનો કરી દીધા છે અને અન્ય પરવાળાના ટાપુઓ જેવા આવાસોને ગંભીર રીતે નુકસાન પહોંચાડયું છે. વાવાઝોડા અને તોફાનોથી થતા નુકસાન પારિસ્થિતિકી તંત્રો (ઈકોસિસ્ટમ) માટે નવા નથી. કુદરતમાં આવી વિસર્જન અને સર્જનની પ્રક્રિયાની આવન-જાવન થતી હોય છે. થોડા સમયમાં પરિસ્થિતિ થાળે પડી જતી હોય છે અને તંત્ર બેઠું થઇ જાય છે. જંગલોમાં અનેક વૃક્ષો ઢળી પડયા પછી કેટલાક વર્ષમાં વળી પાછા વૃક્ષો ઉગીને મોટા થઇ જતા હોય છે.

પશુપક્ષીઓના કુદરતી આવાસો પણ રચાઇ જતા હોય છે પરંતુ મહાઝંઝાવાતો ઉપરાઉપરી આવ્યા કરે તો પારિસ્થિતિકી તંત્ર (ઈકોસિસ્ટમ)ને પોતાને પુનઃસ્થાપન થવાનો બહુ ઓછો સમય મળે છે. હજુ તો પરિસ્થિતિ ફરીથી સમી-નમી થાય ત્યાં બીજું તોફાન આવી ફરી વધુ ખેદાન મેદાન કરી નાખે છે. વેરવિખેર થઇ ગયેલા આવાસો પર જંગલી ઘાસ અને જંગલી પ્રાણીઓના આક્રમણો સહજ થઇ જાય છે. જંગલમાં લાગતા દવ પણ ત્યાં સહજતાથી લાગી શકે છે.

અહીં મોટો પ્રશ્ન સામે એ આવીને ઉભો રહે છે કે હવામાનની અંતિમ સ્થિતિ સામે પૃથ્વી પરથી પ્રાણીસૃષ્ટિ અને વનસ્પતિ સૃષ્ટિ કેવો પ્રતિકાર આપશે ? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવો આમ તો મુશ્કેલ છે. જો કે છેલ્લામાં છેલ્લા સંશોધકો સૂચવે છે કે આવી ઘટનાઓ જીવોની કઇ જાતિઓ ક્યાં વસવાટ કરશે તે નિશ્ચિત કરવામાં ચાવીરૃપ ભાગ ભજવી રહે જ છે.

દાખલાતરીકે પક્ષીઓની ઘણી જાતિઓ જે ભૌગોલિક વિસ્તારમાં રહે છે તે તેમની અત્યંત ઉંચા તાપમાનની પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવાની ક્ષમતા બતાવે છે. આ વનસ્પતિ માટે પણ એટલું જ સાચું છે. આપણે જાણીએ છીએ કે વિષુવવૃત્તના વિસ્તારમાં વસતાં પક્ષીઓ અને ત્યાં થતી વનસ્પતિ ધુ્રવ પ્રદેશોના વિસ્તારમાં વસતા પક્ષીઓ અને વનસ્પતિથી જુદા પડે છે.

આમ જીવોની અને વનસ્પતિઓની જાતિઓ માટે તેમની હવામાનના અંતિમો સહન કરવાની ક્ષમતા અનુલક્ષીને તેમના વસવાટના ભૌગોલિક વિસ્તારો નિશ્ચિત થઇ ગયા છે. તે પૈકી કેટલાક તેમના ભૌગોલિક વિસ્તારની સરહદ નજીક વસતા હોય છે તેમના માટે હંમેશા જોખમ તોળાયેલુ રહે છે.

અસાધારણ દુષ્કાળ પડે, ગરમીના મેજા આવે અથવા ઠંડીનો ઝપાટો આવે ત્યારે તે સામુહિક મૃત્યુ પામતાં હોય છે. ૨૦૦૨ના જાન્યુઆરીમાં ઓસ્ટ્રેલિયામાં ન્યૂસાઉથ વેલ્સમાં તાપમાન ૪૩ અંશ સેલ્સિયસ થઇ જતાં ફ્લાઇંગ ફોકસ (ઉડતી લોમડી) જાતની વડવાગોળો બપોરે પછી ઝાડ પરથી ટપોટપ પડીને ૨૦૦૦ની સંખ્યામાં મોતને ભેટી હતી.

આ તો એક વસાહતીની ઘટનાની વાત છે પરંતુ અનેક વસાહતોની ગણત્રી માંડીયે તો હજારો વડવાગોળો મોતને ભેટી હતી. પ્રાણીસૃષ્ટિ અને વનસ્પતિસૃષ્ટિના ભૌગોલિક વિસ્તારોના છેડે વારંવાર આવા ફેરફારો થતા રહે તો તેમના ભૌગોલિક વિસ્તારો ટૂંકા થતા રહે અને બિલકુલ નાબૂદ થઇ જાય છે. તેમાં વસતાં પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ માટે 'સારા જહાં હમારા, રહેને કો ઘર નહીં' એવી સ્થિતિ થાય.

હવામાનના અંતિમોની સંભવતઃ સૌથી ડરામણી ચીજ હોય તો તે મૂળભૂત રીતે અણધારી રીતે આવે છે. તેનું મૂળભૂત અણધાર્યાપણું છે. તેની આગાહી થઇ શક્તી નથી. આપણે માત્ર લગભગ નિશ્ચિત છીએ કે હવામાનમાં અંતિમ સ્થિતિનું નિર્માણ વધારે વારંવાર થશે તેનો અર્થ એ નથી કે આપણે તે ક્યારે અને ક્યાં થશે તેની આગાહી કરી શકીએ.

વૈશ્વિક સ્તરના કોમ્પ્યુટર મોડેલ પરથી સ્થાનિક પરિસ્થિતિના તારણો કાઢવાની અક્ષમતાનો અર્થ એ થાય કે આપણે અડધા અંધ હોઈએ તેમ ઉડ્ડયન કરી રહ્યા છીએ. જો તમે આહેલમાં હવે પછીનો બીજો ભયંકર દુષ્કાળ ક્યારે આવશે, પાકિસ્તાનના વાયવ્ય સરહદ પ્રાંતમાં આવેલ ભયાનક પૂર હવે પછી ક્યારે આવશે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં લાગેલી ભયાનક આગ ફરી ક્યારે લાગશે તેની આગાહી કરવી તે જુગારખાનામાં જઇ પાસા ફેંકવા જેવી વાત છે.

તાપમાનના અંતિમો, પૂરહોનારતો, વાવાઝોડાં, જંગલોમાં દવ લાગવા, સાંબેલાધારે વરસાદ એ બધા હવામાનના અંતિમો છે. તેને હીટશોક (ગરમીના આઘાત) કહે છે. આપણે તેને અટકાવવા શું કરી શકીએ ? સૌથી પહેલા તો આપણે ગ્લોબલ વોર્મિંગના ગુનેગાર એવા કાર્બન ડાયોકસાઇડ અને અન્ય ગ્રીનહાઉસવાયુઓના ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવો જોઇએ. એક તજજ્ઞાના મતે આપણે ઉપરોક્ત વાયુઓના ઉત્સર્જનને આડેધડ વધવા દઇશું તો આબોહવાના બદલાવ જે પ્રમાણમાં અને જે ઝડપે આવશે તેમાં આપણે તણાઈ જઇશું અથવા તો કહી શકાય કે આપણે ખૂંપી જઇશું

બીજા ઉપાય એ છે કે પ્રાકૃતિક આરક્ષિત વિસ્તારો ઉભા કરવા તે વિશાળ હોવા જોઇએ અને વિવિધ પ્રકારની સુક્ષ્મ આબોહવા (માઈક્રોક્લાઇમેટ) સ્થાનિક વિશિષ્ટ સ્થળોની ભૂગોળને લગતાં પૃથ્વી પર જેટલા બને તેટલા વૈવિધ્યસભર પથરાયેલા હોવા જોઇએ. પવર્તાળ વિસ્તારો ખાસ કરીને સારા હોય કારણ કે તે એવા આશ્રય સ્થાનો છે જે હવામાનના અંતિમો સામે બફર પૂરૃં પાડે ઓસ્ટ્રેલિયામાં ૧૧૦૦ મીટર ઉંચાઈ ઠંડા વરસાદી જંગલોમાં અનુકુલૂન સાધેલા નાનકડા સુંદર સફેદ પૂંછડીવાળા વાનર જેવા 'વ્હાઇટ પોસુપ'નો ૨૦૦૫નાહીટવેવમાં સફાયો થઇ ગયો હતો.

વૈજ્ઞાાનિકોની ટીમે તે વિસ્તારની તિરાડો, બાકોરા, દરો અને ખૂણે ખૂણા તપાસ તે ચાર પ્રાણી મળી આવ્યા. તે જે ભૌગોલિક વિસ્તારના પ્રાણી હતા તેના નાનકડા ભાગમાં તે ટકી રહ્યા. આપણે જે ઉપરોક્ત પ્રાકૃતિક આરક્ષિત વિસ્તારો સ્થાપવાની વાત કરી તેમાં પાણીના ભરોસાપાત્ર સ્ત્રોત હોવા જોઇએ જે વન્યજીવોને દુષ્કાળના સમયે પાણી પૂરૃ પાડે.

વળી આરક્ષિત પ્રાકૃતિક વિસ્તારોમાં જંગલમાં દવ લાગવા જેવા, આવાસો છિન્નભિન્ન થવા જેવા અને શિકાર ને નિયંત્રિત રાખવા પણ જરૃરી છે. કારણ કે પર્યાવરણના ગુણક તણાવોની અસરો જીવોની જાતિઓને લુપ્ત થવા તરફ દોરી જાય છે.

પ્રાકૃતિક આરક્ષિત વિસ્તારોને વધારવાના પ્રયત્નોથી વાતાવરણમાં ગ્રીન હાઉસ વાયુનો ઝડપી વધારો ઘટશે. ખાસ કરીને ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારના જંગલો જમીનદોસ્ત થતાં વાતાવરણમાં દર વર્ષે પાંચ અબજ ટન કાર્બન ડાયોકસાઇડ ઠલવાય. તે વૈશ્વિક ઉત્સર્જનના ૧૭ ટકા થાય. કુદરતી આવાસોની જાળવણી માત્ર પારિસ્થિતિજ્ઞા તંત્ર (ઇકોસિસ્ટમ)ને વધારે સ્થિતિ સ્થાપક બનાવતો એટલું જ નહીં સીધી રીતે આબોહવા બદલાવનો સામનો કરશે.

તળિયાની રેખા એ છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગ વન્યજીવો માટે વધારે ભયાનક છે અને વધુ અણધારેલ છે. માનવીઓ તો પોતાની સુરક્ષા માટે વ્યવસ્થા ઉભી કરી શકશે. પરંતુ વન્યજીવો માટે આરક્ષિત પ્રાકૃતિક વિસ્તારો ઉભા નહીં કરવામાં આવે તો ઓસ્ટ્રેલિયા પેલી વડવાગોળોની જેમ ટપોટપ મૃત્યુ પામવા સિવાય કોઈ રસ્તો નહીં બચે.
 

Post Comments