Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

સાઈન-ઈન - હર્ષ મેસવાણિયા

ભારતમાં સ્વાસ્થ્ય સુવિધા મૂળભૂત અધિકાર નથી!

રાષ્ટ્રપતિએ બજેટ સત્રના સંબોધનમાં નવી સ્વાસ્થ્ય નીતિ અમલી બનાવવાનો આશાવાદ બંધાવ્યો, પણ હકીકત એ છે કે ભારતમાં સારવાર એ નાગરિકનો મૂળભૂત અધિકાર નથી.

ભારતમાં ૧૪ લાખ ડોક્ટરોની અછત છે એવું કેન્દ્ર સરકાર ખુદ સ્વીકારે છે. વર્ષે માંડ ૫૫૦૦ ડોક્ટરો સરકારી સ્વાસ્થ્ય સેવા માટે તૈયાર થાય છે. દેશમાં કુલ ડોક્ટરો તૈયાર થાય છે એમાંથી માત્ર ૯-૧૦ ટકા ડોક્ટરો સરકારી સેવામાં કામ કરવાનું પસંદ કરે છે. સરકારી હેલ્થ સેક્ટરમાં સ્પેશિયાલિસ્ટ ડોક્ટરોની તો લગભગ ૫૦ ટકા અછત છે.

નેશનલ હેલ્થ પ્રોફાઈલ-૨૦૧૭ના અહેવાલમાં કહેવાયું હતું કે દર ૧૦ હજાર લોકોએ માંડ એક સરકારી ડોક્ટરની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.  ૨૦૧૬માં પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખરજીએ કહ્યું હતું કે દેશમાં ૨૪ લાખ પેરામેડિકલ સ્ટાફની અછત છે. ૨૦૦૯માં દેશમાં ૧૬.૫૦ લાખ નર્સમાંથી ૨૦૧૫માં આંકડો ઘટીને ૧૫.૬૦ લાખે પહોંચી ચૂક્યો હતો.

ભારતમાં ડોક્ટરોની તંગી છે એવું તો વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (ડબલ્યુએચઓ) વર્ષોથી કહે છે. ડબલ્યુએચઓના વૈશ્વિક માપદંડો પ્રમાણે સરેરાશ એક હજાર લોકોએ એક ડોક્ટરની સુવિધા હોવી જોઈએ. આ આદર્શ સ્થિતિ નથી, પરંતુ વિકાસશીલ દેશોમાં ૧૦૦૦ નાગરિકોએ એક ડોક્ટર હોય તો તેને સારી સ્થિતિ ગણવામાં આવે છે. સામે ભારતમાં સરેરાશ ૧૦ હજાર લોકોએ એક ડોક્ટરની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. બંને વચ્ચેનો તફાવત જ સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરી આપે છે.

ભારતના સરકારી સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્રો અને હોસ્પિટલોની સંખ્યાં ૩૫ હજાર જેવી છે. એમાં ૨૬,૬૦૪ રૃરલ એરિયામાં છે અને શહેરી વિસ્તારોમાં સરકારી હોસ્પિટલો અને પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોની સંખ્યા ૮,૮૧૨ છે. ભારતમાં રૃરલ એરિયામાં ૨૬ હજાર આરોગ્ય કેન્દ્રો/હોસ્પિટલોમાં માંડ સાડા ત્રણ લાખ દર્દીઓ દાખલ થઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા છે.

તો શહેરી વિસ્તારોની ૮,૮૧૨ હોસ્પિટલોમાં ૧૦ લાખ દર્દીઓ એક સાથે સારવાર લઈ શકે એવી વ્યવસ્થા છે. લગભગ ૧૩૦ કરોડની વસતિમાંથી વધી વધીને ૧૩ લાખ લોકો એક સાથે સરકારી સ્વાસ્થ્ય સુવિધાનો લાભ લઈ શકે છે. જો એનાથી વધારે સંખ્યા હોય તો બે જ વિકલ્પ બચે છે : સરકારી હોસ્પિટલોની લોબીમાં દિવસો સુધી રાહ જૂઓ અથવા તો ખાનગી હોસ્પિટલોની મોંઘી સારવાર લઈને સાજા થાઓ.

સરકારી સ્વાસ્થ્ય સેવાની આ સ્થિતિ હોય ત્યારે લોકો ખાનગી સ્વાસ્થ્ય સેવા તરફ વળે એ સ્વાભાવિક છે. ખાનગી અને સરકારી એમ બંને ક્ષેત્રોની સ્વાસ્થ્ય સુવિધાને ભેગી કરીને ગણતરી થાય તો ભારતમાં સરેરાશ બે હજાર લોકોએ સરેરાશ એક ડોક્ટરની સવલત મળે છે.

ખાનગી અને સરકારી બંને ક્ષેત્ર મળીને પણ વૈશ્વિક ધારાધોરણમાં જાળવવામાં ઉણા ઉતરે છે! એક સર્વેક્ષણ પ્રમાણે ૭૦ ટકા શહેરીજનો અને લગભગ ૬૦ ટકા ગ્રામ્યવાસીઓ ખાનગી હોસ્પિટલોની સારવાર લે છે. એટલે ભારતમાં ખાનગી હેલ્થ સેક્ટરે બિઝનેસનું સ્વરૃપ ધારણ કરી લીધું છે.

સરકારી સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રને બહેતર બનાવવા માટે પ્રયાસો તો ઘણાં થાય છે, પણ એ તમામ પ્રયાસો અસરકારક બનતા નથી. બજેટ સત્રની શરૃઆતમાં રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદે સંબોધનમાં હેલ્થ પોલિસીમાં ફેરફાર કરાશે એવો વાયદો આપ્યો.

તેમણે એવો આશાવાદ બંધાવ્યો હતો કે નેશનલ હેલ્થ પોલિસીમાં ફેરફાર કરીને સામાન્ય નાગરિકોના સ્વાસ્થ્યની ચિંતા કરવા માટે સરકાર તમામ પ્રયાસો કરશે. તેમણે ગરીબ અને મધ્યમવર્ગના લોકોના સારા સ્વાસ્થ્ય માટે યોગ અને આયુર્વેદનો સહારો લેવાશે એવું ય કહ્યું. એમબીબીએસની ૧૩,૦૦૦ અને પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશનની ૭૦૦૦ બેઠકો વધારાશે એવું ય રાષ્ટ્રપતિએ આશ્વાસન આપ્યું.

પરંતુ હકીકત એ છે કે રાષ્ટ્રપતિએ જે નવી સ્વાસ્થ્ય પોલિસીની વાત કરી છે એમાં પણ નાગરિકને સ્વાસ્થ્યનો મૂળભૂત અધિકાર મળતો નથી.

રાજ્યસભામાં સરકારે આપેલા જવાબ પ્રમાણે ભારતમાં જીડીપીનો ૧.૪ ટકા હિસ્સો સરકારી હેલ્થકેર પાછળ ખર્ચાય છે. ૨૦૧૧માં આ આંકડો ૧ ટકા હતો. એટલે કે એમાં પાંચ-છ વર્ષ પછી ય નજીવો વધારો નોંધાયો છે. ૨૦૨૫ સુધીમાં જીડીપીનો ૨.૫ ટકા હિસ્સો હેલ્થકેર પાછળ ફાળવવાનું સરકારી આયોજન છે.

પણ આ હિસ્સો ખૂબ જ ઓછો છે. ૨૦૨૫માં જ્યારે ભારત કુલ જીડીપીનો ૨.૫ ટકા હિસ્સો હેલ્થકેર પાછળ ખર્ચતું હશે ત્યારે વિશ્વની હેલ્થકેર એવરેજ વધીને ૫ ટકાને પાર થઈ ગઈ હશે! અત્યારે વિશ્વના વિકસિત અને વિકાસશીલ દેશો જીડીપીના ૪.૫ ટકા નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય પાછળ ખર્ચે છે. ૧૮૮ દેશોની સરકારી સ્વાસ્થ્ય સેવાને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરાયેલા વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય માપદંડમાં ભારતનો ક્રમ ૧૪૪મો હતો.

ભારતની તમામ સરકારોએ પૂરતા પ્રયાસો કર્યા છે, પણ જ્યારે અમલીકરણની વાત આવે ત્યારે લગભગ બધી સરકારો એક સરખી સાબિત થઈ છે. નવા નવા ટેગ મારીને નવી પોલિસીની જાહેરાતો થાય છે, પણ અંતે તો એ જ જૂની પોલિસી અમલી થતી રહી છે.

પ્રથમ વખત ૧૯૮૩માં નેશનલ હેલ્થ પોલિસીનો ખરડો પસાર થયો હતો. એ પછી તેનું અમલીકરણ થયું. વર્ષો સુધી એમાં કોઈ જ સુધારા-વધારા ન થયા. ૨૦૦૨માં ન્યુ હેલ્થ પોલિસી નામે નવા લેબલમાં જૂનો માલ પધરાવાયો. નજીવા ફેરફાર સાથે અને લગભગ એક સરખી ઘરેડના જૂના અમલીકરણ સાથે એ પોલિસી દેશભરમાં ચાલી.

૨૦૧૫માં એવી માગણી ઉઠી કે સ્વાસ્થ્યની સુવિધાને પણ ફરજિયાત શિક્ષણ અને ફૂડ સેફ્ટીની જેમ નાગરિકનો મૂળભૂત અધિકાર બનાવવી જોઈએ. ૨૦૧૫ના નવી સ્વાસ્થ્ય નીતિના ડ્રાફ્ટમાં આ વાતનો સમાવેશ ય થયો, પરંતુ પછી એ ડ્રાફ્ટમાં ફેરફાર થયા ત્યારે આ સૌથી મહત્વનો મુદ્દો ગાયબ થઈ ગયો. એ ડ્રાફ્ટમાં સ્વચ્છતાના સેસની જેમ સ્વાસ્થ્ય સેસ લગાડવાનો મુદ્દો પણ હતો. એ મુદ્દો ય છેલ્લી ઘડીએ ઉડી ગયો!

હેલ્થકેરનો મૂળભૂત અધિકારમાં કેમ સમાવેશ ન થયો? બચાવમાં કેન્દ્ર સરકારે રાજ્ય સરકારોનું નામ આગળ ધરી દીધું. કેન્દ્ર સરકારે ત્યારે એવું કહ્યું હતું કે રાજ્ય સરકારો આ બાબતે સહમત ન થઈ એટલે સ્વાસ્થ્ય સુવિધાને મૂળભૂત અધિકાર જાહેર કરી શકાયો નહીં. રાજ્ય સરકારોની અસહમતીનો આ જ મુદ્દો જીએસટી કે નોટબંધી વખતે મહત્વનો ન હતો એ અલગ વાત છે! કેન્દ્ર સરકારના કહેવા પ્રમાણે રાજ્ય સરકારોએ એવી દલીલ કરી હતી કે તેમની પાસે એટલા ડોક્ટરો, એટલી પાયાની સવલતો કે એટલા દવાખાના નથી કે જેના દ્વારા નાગરિકોને મૂળભૂત અધિકારના રૃપમાં આ સુવિધા પૂરી પાડી શકાય.

રાજ્ય સરકારોનો બચાવ એવો હતો કે જો કેન્દ્ર સરકાર એ માટે પૂરતું બજેટ ફાળવે તો નાગરિકોના સ્વાસ્થ્યની જવાબદારી તે લઈ શકે. એ સિવાય એકલા હાથે રાજ્ય સરકાર આવડી મોટી જવાબદારી ઉપાડી શકવા સક્ષમ નથી. કેન્દ્ર સરકાર રાજ્ય સરકારોના ફંડમાંથી જ સ્વાસ્થ્યનો મૂળભૂત અધિકાર અમલી બનાવવા ઈચ્છતી હતી. રાજ્ય સરકારો કેન્દ્રનું ફંડ મળે તે આશાએ બેસી રહી. આખરે વાત ત્યાં જ અટકી પડી.

નાગરિકોના ફરજિયાત અને વિનામૂલ્યે હેલ્થકેર માટે બજેટ ફાળવવાની કેન્દ્ર સરકારની તૈયારી નથી એવું ઉત્તર પ્રદેશના તત્કાલિન મુખ્યમંત્રી અખિલેશ યાદવ, પશ્વિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જી અને બિહારના મુખ્યમંત્રી નીતીશ કુમારે કહ્યું હતું. પણ કેન્દ્ર સરકારે આ વિપક્ષી મુખ્યમંત્રીઓની વાતને ચૂંટણીલક્ષી કહીને નકારી કાઢી હતી. એ પછી સ્વાસ્થ્યને મૂળભૂત અધિકાર ગણાવવાની વાત અદ્ધરતાલ રહી ગઈ હતી.

ધારો કે કોઈ દર્દી સ્વાસ્થ્યની સુવિધા મેળવવા માટે કોર્ટનો દરવાજો ખટખટાવવાનું નક્કી કરે તો પણ એને એ હક મળે નહીં. જો મૂળભૂત અધિકારમાં સ્વાસ્થ્યની સુવિધાનો સમાવેશ થાય તો સરકારે એ દર્દીને ફરજિયાત સુવિધા આપવી પડે, નહીંતર એ દર્દી કોર્ટમાં જઈને સરકારને ભીંસમાં મૂકી શકે છે. કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકારો આવો હક નાગરિકોને આપીને ભીંસમાં આવવા ન ઈચ્છે એ સમજી શકાય તેવી વાત છે!

હવે જે નવી નેશનલ હેલ્થ પોલિસીની વાત થઈ રહી છે એમાં ને ૨૦૧૭ના બજેટમાં કહેવાયેલી વાતમાં બહુ ફરક નથી. આ જ બધી બાબતોને ગત બજેટમાં સમાવવામાં આવી હતી, પરંતુ આખુ એક વર્ષ વીત્યા પછી ય સ્થિતિમાં બહુ ફરક દેખાયો નહીં. હેલ્થ માટે બજેટ વધાર્યું છે એવી સરકારી જાહેરાતો પછી ય એ બજેટ હેલ્થકેરમાં ન દેખાયું તે ન જ દેખાયું.

સ્વાસ્થ્યની સુવિધા મૂળભૂત અધિકાર નથી એટલે દેશમાં નાગરિકોએ દવા પોતાના ખર્ચે લેવી પડે છે અથવા તો સરકારી હોસ્પિટલોની ધીમી ગતિની (અ)સુવિધા લેવા મજબૂર થવું પડે છે. આ સ્થિતિ ટાળવા માટે સરેરાશ નાગરિક ખાનગી હેલ્થકેર તરફ નજર દોડાવે છે. અર્નસ્ટ એન્ડ યંગ રીસર્ચ એજન્સીએ એક સર્વેક્ષણના આધારે દાવો કર્યો હતો કે દેશના ૮૦ ટકા શહેરી નાગરિકો અને ૯૦ ટકા ગ્રામ્ય નાગરિકો વર્ષની અડધો અડધ આવક પોતાની કે પોતાના પરિવારજનોની બીમારી પાછળ ખર્ચે છે.

રાષ્ટ્રપતિએ જે નવી સ્વાસ્થ્ય નીતિની વાત કરી તેમાં વિનામૂલ્યે દવા આપવાનો મુદ્દો પણ સામેલ છે. જરૃરિયાતમંદ લોકોને સરકારી હોસ્પિટલોમાં જ મફત દવા આપવામાં આવે તો તેમના પર આવતું આર્થિક ભારણ લગભગ ૭૦ ટકા સુધી ઘટી જાય. અત્યારે મોટાભાગની સરકારી હોસ્પિટલોમાં થોડી ઘણી દવાઓ મળે છે, પણ એ સિવાયની દવાઓ તો દર્દીને બહારથી જ ખરીદવી પડે છે.

નજીકના ભવિષ્યમાં સ્વાસ્થ્ય સેવા નાગરિકનો મૂળભૂત અધિકાર બને એવી શક્યતા તો નથી, પણ જો જરૃરિયાતમંદોને વિનામૂલ્યે દવા આપવાની સુવિધા મળવા લાગશે તો પણ એ મોટા રાહતના સમાચાર ગણાશે.
 


For more update please like on Facebook and follow us on twitter

http://bit.ly/Gujaratsamachar

https://twitter.com/gujratsamachar

 

Post Comments