Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

વડાપ્રધાનની પશ્ચિમ એશિયાની મુલાકાત કેટલી ફળદાયી નિવડશે?

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પેલેસ્ટાઇન, સંયુક્ત આરબ અમિરાત અને ઓમાનની યાત્રાએથી પરત ફર્યા

પશ્ચિમ એશિયાના ખાડી દેશો સાથે ભારતના વ્યાવસાયિક હિતો જોડાયેલા છે અને આરબ દેશો સાથેના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને પેલેસ્ટાઇનને રાજદ્વારી મહત્ત્વ આપવું ભારત માટે અનિવાર્ય છે એ જોતા વડાપ્રધાનની આ મુલાકાતના દૂરોગામી પરિણામો શા આવશે એના પર વિશ્વની નજર છે

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પશ્ચિમ એશિયા અને ખાડી દેશની મુલાકાત લઇને સ્વદેશ પરત ફર્યા છે. વડાપ્રધાનની આ મુલાકાત ઘણા અર્થમાં મહત્ત્વની માનવામાં આવી રહી છે. ખાસ કરીને વર્તમાન સમયમાં ભારતને આર્થિક ક્ષેત્રે વિદેશી રોકાણની તાતી જરૃર છે એ સંદર્ભમાં યૂનાઇટેડ આરબ અમિરાત અને ઓમાન સાથે મહત્ત્વના વ્યાવસાયિક કરારો થયા છે. તો વિવાદાસ્પદ પેલેસ્ટાઇનની મુલાકાત લઇને વડાપ્રધાને વૈશ્વિક નેતા બનવાના પ્રયાસો પણ કર્યાં છે.

વડાપ્રધાન મોદીએ યાત્રાના પહેલા ચરણમાં પેલેસ્ટાઇનની ઐતિહાસિક મુલાકાત લઇને શાંતિપૂર્ણ માહોલમાં એક સાર્વભોમિક અને સ્વતંત્ર પેલેસ્ટાઇન દેશ શીઘ્ર બનવાની આશા વ્યક્ત કરી છે. વડાપ્રધાને પેલેસ્ટાઇની હિતો પરત્વે ભારતના અચળ સમર્થનની પ્રતિબદ્ધતાનું પણ પુનરાવર્તન કર્યું છે. રાજકીય વિશ્લેષકોએ વડાપ્રધાનની આ નીતિને ઇઝરાયેલ સાથે મજબૂત થઇ રહેલા સંબંધો મધ્યે ભારત દ્વારા સંતુલન બનાવી રાખવાની કોશિશ ગણાવી છે. જોકે વડાપ્રધાન આ સંતુલન જાળવવામાં કેટલા સફળ નીવડશે એ સવાલ છે. હાલ તો ભારતની કોશિશ છે કે તે ઇઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાઇન સાથે એકબીજાથી સ્વતંત્ર સંબંધો સ્થાપિત કરે.

છેલ્લા ઘણાં સમયથી ભારત અને ઇઝરાયેલના સંબંધોમાં ભારે ઉષ્મા જણાઇ રહી છે. વડાપ્રધાન મોદી ગયા વર્ષે ઇઝરાયેલની મુલાકાતે જઇને આવ્યા એ પછી આ વર્ષે ઇઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂ પણ ભારતની મુલાકાત લઇ ચૂક્યાં છે. આ મુલાકાતો દરમિયાન બંને દેશના વડાપ્રધાનોની વ્યક્તિગત કેમિસ્ટ્રી પણ લોકોથી અજાણ નથી. એવી અટકળો પણ થવા લાગી હતી કે ભારત હવે પેલેસ્ટાઇનના ભોગે ઇઝરાયેલ સાથે આગળ વધી રહ્યું છે પરંતુ જેરુસલેમના મામલે ભારતે યૂ.એન.માં પેલેસ્ટાઇનના પક્ષમાં મત આપીને આ ભ્રમ તોડી નાખ્યો.

આમ તો ભારત ઇઝરાયેલના શસ્ત્રોનું સૌથી મોટું ગ્રાહક છે. બંને દેશો વચ્ચે ગાઢ વ્યૂહાત્મક સંબંધો પણ છે. પરંતુ ભારતના ઘણાં હિતો આરબ દેશો સાથે જોડાયેલા છે અને સમગ્ર વિશ્વના મુસ્લિમ સમુદાયની જેમ જ ભારતના મુસ્લિમ સમુદાયની લાગણીઓ પણ પેલેસ્ટાઇન સાથે જોડાયેલી છે. એ સંજોગોમાં ઇઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાઇન વચ્ચે અલાયદા સંબંધો બનાવી રાખવા ભારે જટિલ છે. જોકે વડાપ્રધાનની હાલની પેલેસ્ટાઇન મુલાકાત વખતે એક નવો જ દૃષ્ટિકોણ નજર સામે આવ્યો છે.

પેલેસ્ટાઇનના ઘણાં અધિકારીઓ અને વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ભારતના ઇઝરાયેલ સાથેના સંબંધો તેમના દેશને જ ફાયદો પહોંચાડે એમ છે. ખાસ તો પેલેસ્ટાઇનને અપેક્ષા છે કે ઇઝરાયેલ સાથેની શાંતિપ્રક્રિયા ફરીથી શરૃ કરવામાં ભારત મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે એમ છે. આમ પણ અમેરિકા દ્વારા જેરુસલેમને ઇઝરાયેલની રાજધાની ઘોષિત કરવાના કારણે ક્ષેત્રમાં તણાવ ઘણો વધી ગયો છે. પેલેસ્ટાઇનને લાગે છે કે ઇઝરાયેલ હવે ભારતના પ્રભાવમાં છે અને પેલેસ્ટાઇન મુદ્દે ભારત ઇઝરાયેલ ઉપર દબાણ પણ કરી શકે છે.

આસિયાન  દેશો સાથે ભારતની વધી રહેલી ઘનિષ્ઠતા અને બ્રિક્સ દેશોમાં ભારતના દબદબાના કારણે પેલેસ્ટાઇનના નેતાઓ ભારતને વૈશ્વિક શક્તિના રૃપમાં જોઇ રહ્યાં છે. ઇઝરાયેલ સાથે વધી રહેલા સંબંધોના કારણે પણ પેલેસ્ટાઇન ચિંતિત હોય એવું જણાતું નથી કારણ કે તે જાણે છે કે ભારતના હિતો આરબ દેશો સાથે જોડાયેલા છે. બીજું એ કે પેલેસ્ટાઇન એમ પણ સ્વીકારે છે કે જો જોર્ડન અને ઇજિપ્ત જેવા દેશોના ઇઝરાયેલ સાથે સંપૂર્ણ કૂટનીતિક સંબંધો હોય તો ભારતના ઇઝરાયેલ સાથે સંબંધો કેમ ન હોઇ શકે?

બીજી બાજુ ઇઝરાયેલમાં પણ વડાપ્રધાન મોદીની પેલેસ્ટાઇન યાત્રાને લઇને ખાસ ચિંતા નથી. ઇઝરાયેલ જાણે છે કે પેલેસ્ટાઇન મામલે ભારત દુનિયાથી અલગ નીતિ અપનાવી શકે એમ નથી. હાલ તો વડાપ્રધાન મોદીએ પેલેસ્ટાઇનના રાષ્ટ્રપતિ મહેમૂક અબ્બાસ દ્વારા ઇઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાઇન વચ્ચે મધ્યસ્થી બનવાના અનુરોધ ઉપર ચૂપકીદી સાધી છે. એ સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે ભારત આ જટિલ સમસ્યાથી હજુ દૂર જ રહેવા માંગે છે.

વડાપ્રધાનની આ યાત્રામાં પેલેસ્ટાઇન બાદ બીજી મહત્ત્વની મુલાકાત ઓમાન સાથેની કહી શકાય. નવ વર્ષ બાદ કોઇ વડાપ્રધાન ઓમાનની યાત્રાએ ગયા છે. નરેન્દ્ર મોદી ઓમાનની મુલાકાત લેનારા પાંચમા વડાપ્રધાન છે. આ પહેલા ૧૯૮૫માં રાજીવ ગાંધી, ૧૯૯૩માં પી.વી. નરસિંહ રાવ, ૧૯૯૮માં અટલ બિહારી વાજપેયી અને ૨૦૦૮માં મનમોહન સિંહ પશ્ચિમ એશિયાના આ દેશની મુલાકાત લઇ ચૂક્યા છે.

ઓમાનના સુલતાન કબૂસ બિન સૈદ અલ-સૈદ પણ ૧૯૯૭માં ભારતની મુલાકાતે આવ્યાં હતાં. ઓમાન સાથે ભારતના સંબંધો વિશિષ્ટ કહી શકાય એવા છે. બંને દેશો દરિયાઇ વેપાર, ઇતિહાસ અને સાંસ્કૃતિક રીતે લાંબા સમયથી જોડાયેલા છે. હાલ બંને દેશો વચ્ચેનો વ્યાપાર રેકોર્ડ ઊંચાઇએ છે. ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં ભારત અને ઓમાન વચ્ચે દ્વીપક્ષીય વેપાર પાંચ અબજ ડોલરને વટાવી જાય એવી અપેક્ષા છે.

ઓમાન સાથે ભારતના વર્ષો જુના ઐતિહાસિક અને વ્યાવસાયિક સંબંધો છે. ૧૯૭૦માં ઓમાનના તત્કાલિન સુલતાન કબૂસ બિન સૈદ અલ-સૈદે સત્તાની બાગડોર સંભાળી ત્યારે ભારત અને બ્રિટન એમ બે જ દેશોએ ઓમાન સાથે કૂટનીતિક સંબંધો સ્થાપ્યા. એ સમયે ભારતમાં તત્કાલિન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની સરકાર હતી. ૧૯૭૧માં પાકિસ્તાન સાથે થયેલા યુદ્ધમાં ભારતનું સમર્થન કરનાર એક માત્ર મુસ્લિમ રાષ્ટ્ર ઓમાન હતું. યૂ.એન.માં ઓમાને સાઉદી અરેબિયા, ઇરાન અને જોર્ડનની નારાજગી વચ્ચે પણ ભારતનું સમર્થન કર્યું હતું. એ પછી ભારત અને ઓમાન વચ્ચે સતત વ્યાવસાયિ, કૂટનીતિક, રાજદ્વારી અને નૌસેના સહયોગ ચાલુ છે.

પાકિસ્તાન સાથે પણ ઓમાનના સંબંધો છે પરંતુ ભારત જેટલા ગાઢ નથી. હકીકતમાં ઓમાન શિયા બહુલ દેશ છે જોકે ત્યાં ૪૦ ટકા સુન્ની વસતી પણ છે. સુન્ની વસતી વધારે હોવાના કારણે ઇરાની ક્રાંતિ બાદ ઓમાન ઇસ્લામી શાસનના પ્રભાવથી બચવા માંગતું હતું અને સાઉદી અરેબિયા અને ઇરાન વચ્ચેની ખેંતચાણનો હિસ્સો બનવા નહોતું માંગતું એટલા માટે તેણે ઇરાન નિકટ રહેવાનું નક્કી કર્યું. શિયા બહુમતિ હોવાના કારણે તે પાકિસ્તાનની વધારે નિકટ પણ ન ગયું. વળી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધોમાં ઓમાને હંમેશા ભારતને સાથ આપ્યો છે.

જોકે થોડા સમયથી ઓમાન ભારતથી નારાજ હોવાનું પ્રતીત થઇ રહ્યું છે. યૂપીએ સરકાર વખતે તત્કાલિન રક્ષા મંત્રી પ્રણવ મુખર્જીએ ઓમાન સાથે સુરક્ષા સહયોગ વધારવાની વાતો કરી હતી પરંતુ એ પછી એ ક્ષેત્રમાં ખાસ પ્રગતિ ન થઇ શકી. ઓમાન ભારત સાથે શસ્ત્રોના મામલે ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરની અપેક્ષા રાખતું હતું પરંતુ કોઇક કારણોસર ભારતે એમ ન કર્યું. એ પછી ૨૦૦૪માં ભારત સરકાર દ્વારા એક રાજદ્વારી ભૂલ થઇ ગઇ. એ વર્ષે ઓમાનના સુલતાનને આંતરરાષ્ટ્રીય સમજદારી માટે જવાહરલાલ નહેરુ પુરસ્કાર આપવાનો હતો પરંતુ કોઇક ગેરસમજના કારણે તેમને વ્યક્તિગત આમંત્રણ આપવાના બદલે આ પુરસ્કાર રાજદૂત દ્વારા મોકલી દેવામાં આવ્યો જેના કારણે સુલતાન નારાજ થઇ ગયા અને સ્વતંત્રતા દિવસે આમંત્રણ છતાં ભારત આવ્યા નહીં. એ પછી બંને દેશો વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધો વણસવાની શરૃ થયા. હાલ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી આ વણસેલા સંબંધોને સુધારવા માટે પ્રયાસો કરી રહ્યાં છે.

સમુદ્રી સુરક્ષાના મામલે ઓમાન ભારતને ઘણી મદદ કરતું આવ્યું છે. એડનની ખાડી અને સોમાલિયામાં સમુદ્રી ચાંચિયાઓથી ભારતના જહાજોને બચાવવા માટે ઓમાન પોતાના બંદરોમાં ભારતીય નૌસેનાને સુવિધાઓ પ્રદાન કરે છે. વળી ત્યાં સ્થાપવામાં આવેલા ઇફ્કોના ફર્ટિલાઇઝર પ્લાન્ટમાં ગેસ પૂરો પાડે છે અને ફેકટરીમાં બનેલો માલસામાન ખરીદે છે. હાલ યમનમાં ચાલી રહેલા ગૃહયુદ્ધના કારણે ભારતની ચિંતાઓમાં વધારો થયો છે. જો દક્ષિણ યમન અને ઉત્તર યમન જુદાં થઇ જાય ચો આ ક્ષેત્રમાં દરિયાઇ ચાંચિયાનો ખતરો વધી જવાની સંભાવના છે જે મામલે ભારતે ઓમાનની મદદની જરૃર પડશે. બીજું એ કે ઓમાનના સુલતાન કબૂસના કોઇ સ્પષ્ટ વારસદાર નથી એ સંજોગોમાં જો ઓમાનમાં અસ્થિરતા સર્જાશે તો તેની અસર ભારતની વ્યાપારી અને સમુદ્રી સુરક્ષા ઉપર પડશે.

Keywords newsfocus,

Post Comments