Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

ભારત પેલેસ્ટાઇન-ઇઝરાયેલ વિવાદમાં મધ્યસ્થી બની શકશે?

ઇઝરાયેલ બાદ પેલેસ્ટાઇનની મુલાકાત લેનારા પ્રથમ ભારતીય વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી

પેલેસ્ટાઇનના વડાપ્રધાને ઇઝરાયેલ સાથેના સંઘર્ષમાં વડાપ્રધાન મોદી વૈશ્વિક નેતા તરીકે મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે તેવી આશા વ્યક્ત કરી છે અને વૈશ્વિક સત્તા બનવા માટે ભારતને આના જેવો બીજો સુવર્ણ અવસર પ્રાપ્ત થાય એમ નથી

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પેલેસ્ટાઇન સહિત પશ્ચિમ એશિયાના ત્રણ દેશોની યાત્રાના પ્રથમ ચરણમાં જોર્ડન પહોંચી ગયા છે. ખાડી દેશોની આ મુલાકાત દરમિયાન વડાપ્રધાન સુરક્ષા અને વ્યાપાર સહિત રણનીતિક ક્ષેત્રે સહયોગ મજબૂત કરવા માટે મંત્રણા યોજશે. વડાપ્રધાન મોદીની આ પાંચમી વખતની ખાડી દેશો અને પશ્ચિમ એશિયાની મુલાકાત છે અને ખાસ વાત એ છે કે પેલેસ્ટાઇનની પ્રથમ મુલાકાત છે.

ઇઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાઇન વચ્ચેનો સંઘર્ષ જગજાહેર છે એ સંજોગોમાં જ્યારે થોડા સમય પહેલાં જ ઇઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂ ભારતની મુલાકાતે આવી ગયા છે એના થોડા દિવસો બાદ જ વડાપ્રધાન મોદી યુનાઇટેડ આરબ અમિરાત, ઓમાન અને વેસ્ટબેંકમાં રામલ્લાના ત્રણ આરબ દેશોની મુલાકાતે છે. ખાસ વાત એ કે ગયા વર્ષે ઇઝરાયેલની મુલાકાત લઇને મોદી ઇઝરાયેલ પહોંચનારા પહેલા વડાપ્રધાન બન્યા હતાં એ જ રીતે રામલ્લા જનારા પ્રથમ વડાપ્રધાન તરીકે પણ મોદીનું નામ લેવામાં આવશે. વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા જણાવવામાં આવ્યું છે કે વડાપ્રધાનની વેસ્ટબેંકની મુલાકાત બંને વચ્ચેના જૂના સંબંધોને વધારે મજબૂત બનાવવાની દિશામાં ઉઠાવવામાં આવેલું પગલું છે. આમ તો ૨૦૧૫માં તત્કાલિન રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જીએ વેસ્ટબેંકની મુલાકાત લીધી હતી પરંતુ વડાપ્રધાન મોદી જ્યારે વેસ્ટબેંકની પહેલી મુલાકાતે છે ત્યારે વિશ્વ આખાની નજર એના ઉપર છે કે વડાપ્રધાન પેલેસ્ટાઇન અને ઇઝરાયેલ વચ્ચેના સંબંધોમાં બેલેન્સ કેવી રીતે જાળવશે.

વર્તમાન ભારત સરકાર ઇઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાન પ્રત્યેની પોતાની નીતિમાં સતત સંતુલન બનાવવા માટે પ્રયાસરત રહે છે કે તે કોઇ એક પક્ષની તરફેણમાં ન જણાય. અગાઉની સરકારોમાં આવું નહોતું. પહેલાની સરકાર પેલેસ્ટાઇનના સંઘર્ષનું એકતરફી સમર્થન કરતી હતી. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ઇઝરાયેલ પ્રત્યેની ઉષ્મા કોઇનાથી છૂપી નથી. વડાપ્રધાન મોદી સત્તા ઉપર આવ્યા બાદ ભારતની ઇઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાઇન પ્રત્ચેની નીતિમાં ઘણો બદલાવ આવી ગયો છે. હાલ ભારત સરકાર પેલેસ્ટાઇનનું સમર્થન તો કરે છે પરંતુ એ સમર્થન શબ્દો પૂરતું મર્યાદિત હોય છે. બીજી બાજુ સરકાર ઇઝરાયેલ સાથેના સંબંધો વધુને વધુ ગાઢ બનાવવા માટે પ્રયત્નશીલ રહે છે.

જોકે ઇઝરાયેલ પ્રત્યેની ભારતની નીતિમાં બદલાવ વડાપ્રધાન મોદી કે ભાજપના કારણે આવ્યો એમ કહેવું પણ યોગ્ય નથી. ઇઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાઇન પ્રત્યેની નીતિમાં ફેરફારની શરૃઆત ૯૦ના દાયકામાં કોંગ્રેસ દ્વારા જ થઇ હતી અને એ વખતે પી.વી. નરસિંહ રાવ વડાપ્રધાન હતાં. તેમની સરકારે જ ૧૯૯૨માં ઇઝરાયેલને રાજકીય માન્યતા આપી હતી. એ પછી કારગિલ યુદ્ધ વખતે ભારતના અનુરોધ પર ઇઝરાયેલે તાત્કાલિક તોપગોળા સપ્લાય કરીને ભારત સરકારનું દિલ જીતી લીધું હતું. વાજપેયી સરકારે ઇઝરાયેલ સાથે રાજકીય નિકટતા વધારવાની ચાલુ રાખી. જોકે ૨૦૦૪માં યૂપીએની મનમોહન સિંહ સરકાર વખતે ભારતના ઇઝરાયેલ સાથેના રાજકીય સંબંધોમાં ટાઢક આવી પરંતુ સુરક્ષા અને વિજ્ઞાાન તેમજ જાસૂસી એજન્સીઓ વચ્ચેનો સહયોગ તો સતત વધતો જ રહ્યો.

પેલેસ્ટાઇન નીતિમાં ફેરફાર આવ્યાની સાબિતી એ વાતે મળે છે કે ૨૦૦૯ સુધી ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય પોતાના દરેક નિવેદનમાં ઇઝરાયેલને વખોડી કાઢતું હતું. એ પછી ૨૦૧૨માં વિદેશ ખાતાએ જારી કરેલા નિવેદનમાં ઇઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાઇન બંનેને ગાઝામાં થઇ રહેલી હિંસા પર વાર્તાલાપ કરવાની અપીલ કરી હતી. ધીમે ધીમે ભારત સરકારની આ નીતિમાં પરિવર્તન આવતું ગયું. ૨૦૧૪માં જ્યારે પેલેસ્ટાઇન સમર્થક હમાસ જૂથ દ્વારા ઇઝરાયેલ ઉપર અને ઇઝરાયેલ દ્વારા પેલેસ્ટાઇનના નાગરિક રહેણાંક વિસ્તારો ઉપર સામસામા રોકેટ હુમલા થયા ત્યારે ભારતે આ હુમલાની ટીકા તો કરી હતી પરંતુ બંનેમાંથી કોઇ પક્ષને વખોડયો નહોતો.

આજે મહત્ત્વની બાબત એ છે કે ભારતે પેલેસ્ટાઇન અને ઇઝરાયેલ બંને મધ્યે પોતાની વિશ્વસનિયતા જાળવી રાખી છે અને ભારત ઇઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાઇનમાં સરખી લોકપ્રિયતા પણ ધરાવે છે. ખરેખર તો આ સંઘર્ષરત દેશો વચ્ચે એક તટસ્થ મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવવાનો ભારત માટે સુવર્ણ અવસર છે. ખાસ એટલા માટે કે તાજેતરમાં જ અમેરિકાએ જેરુસલેમને ઇઝરાયેલના પાટનગર તરીકે માન્યતા આપ્યા બાદ તેણે પેલેસ્ટાઇનની નજરમાં પોતાનો ભરોસો ગુમાવી દીધો છે. હવે આ ક્ષેત્રમાં કોઇ મજબૂત અને તટસ્થ મધ્યસ્થીની તાતી જરૃર છે અને ભારત એ રોલમાં સંપૂર્ણ રીતે ફીટ બેસે છે. પેલેસ્ટાઇનના વડાપ્રધાન ડો. રામી હમદલ્લાહે પણ કહ્યું છે કે વડાપ્રધાન મોદી વૈશ્વિક નેતા છે અને તેઓ ઇઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાઇન વચ્ચેનો સંઘર્ષ ખતમ કરાવી શકવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

હાલ તો ભારત બંને દેશો વચ્ચે મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવશે કે કેમ એ સ્પષ્ટ નથી. આમ તો વડાપ્રધાન મોદી ભારતને સુપર પાવર બનાવવાની મહેચ્છા રાખે છે પરંતુ એ મહત્ત્વાકાંક્ષાને પૂરી કરવા માટેની નિર્ણાયક શક્તિ અને સબળ નીતિઓ બનાવવામાં સરકાર કામિયાબ બની શકી નથી. સત્તામાં આવ્યા બાદ વડાપ્રધાન મોદી દુનિયાના દરેક ખૂણાની મુલાકાત લઇને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતની છબી વધારે મજબૂત બનાવી રહ્યાં છે પરંતુ ઘણાં જાણકારોના મતે ભારતની વિદેશ નીતિ દ્વીપક્ષીય અને ક્ષેત્રીય વધારે છે. હવે ભારત પાસે વૈશ્વિક સત્તાના સ્વરૃપમાં સામે આવવાનો મોકો છે.

ઘણાં રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ઇઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાઇન વચ્ચે મધ્યસ્થી તરીકે ભારતે અમેરિકાનું સ્થાન લેવાની જરૃર છે. જેરુસલેમને ઇઝરાયેલના પાટનગર તરીકે સમર્થન આપ્યા બાદ પેલેસ્ટાઇન અમેરિકાથી ભારે નારાજ છે અને અમેરિકાએ દગો કર્યો હોવાની લાગણી અનુભવી રહ્યું છે. આ મામલે ભારતની નીતિ સ્પષ્ટ છે. શરૃઆતથી જ ભારત સરહદના આધારે બંને રાજ્યો વચ્ચે સમાધાનનું હિમાયતી રહ્યું છે. ગુટનિરપેક્ષ દેશ તરીકે માનભર્યું સ્થાન ધરાવતું ભારત જેરુસલેમના મામલે ઇઝરાયેલનો પક્ષ લઇ શકે એમ નથી. એટલા માટે જ અમેરિકાના જેરુસલેમને ઇઝરાયેલના પાટનગર તરીકે સમર્થન આપવાની વિરુદ્ધમાં યૂ.એન.માં રજૂ થયેલા પ્રસ્તાવમાં ભારતે પેલેસ્ટાઇનની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું.

તાજેતરમાં ભારતની મુલાકાત દરમિયાન ઇઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂએ આ મામલે નિરાશા પણ વ્યક્ત કરી હતી. જોકે ભારતનું મહત્ત્વ જાણતા હોવાના કારણે તેમણે એમ પણ કહ્યું કે એક મતદાનના કારણે ભારત અને ઇઝરાયેલના સંબંધોમાં કોઇ ફેર નહીં પડે. બીજી બાજુ પેલેસ્ટાઇન પણ સમજી ચૂક્યું છે કે ભારત પોતાની સુરક્ષા અને લશ્કરી જરૃરિયાતોના મામલે ઇઝરાયેલ ઉપર ઘણો મદાર રાખે છે. પેલેસ્ટાઇને ભારતના ઇઝરાયેલ સાથે ઘનિષ્ઠ બની રહેલા સંબંધોનો સ્વીકાર પણ કરી લીધો છે. મિડલઇસ્ટના આ પાડોશી વચ્ચે સંબંધોમાં પારદર્શક નીતિ જાળવી રાખવાના કારણે જ ભારત બંને દેશોના સારા મિત્ર તરીકેની છબી જાળવી શક્યું છે.

જોકે જ્યાં અમેરિકા જેવું જગત જમાદાર નિષ્ફળ નીવડયું ત્યાં ભારત મધ્યસ્થી તરીકે કેટલું સફળ થઇ શકશે એ મોટો સવાલ છે. ખાસ તો એટલા માટે કે પેલેસ્ટાઇન ઇઝરાયેલ વિવાદ ઘણો જૂનો અને જટિલ છે. જોકે મધ્યસ્થી બનવા માટે ભારતે દ્વીપક્ષીય સંબંધોની વિદેશ નીતિથી આગળ જઇને પગલાં લેવા પડશે. જાણકારોના મતે ભારતે બંને દેશો વચ્ચે શાંતિ સ્થપાય એવી વિદેશ નીતિ બનાવતા પહેલા બહુ સમજી વિચારીને રણનીતિ તૈયાર કરવી પડશે. વર્ષો જૂના શત્રુઓ વચ્ચે આવતા પહેલા ભારતે અન્ય મહાસત્તાઓ સાથે વિચારવિમર્શ કરવો પડશે. હાલ તો ભારત આ મામલે એકલું ચાલી શકે એટલું શક્તિશાળી નથી. પરંતુ જો સલામતિ સમિતીના સભ્યદેશો અને પશ્ચિમ એશિયાના બીજા દેશોની સલાહ લઇને મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવવા માટે અનુકૂળ માહોલ તૈયાર કરી શકે છે.

વૈશ્વિક નેતાના રૃપમાં ભારતને પ્રસ્થાપિત કરવાનો વડાપ્રધાન મોદી માટે આ મહત્ત્વનો અવસર છે. વર્લ્ડ લીડર બનવા માટે આનાથી મોટો મંચ ભારતને મળવાનો નથી. ખાસ તો એટલા માટે કે યૂ.એન.ની સલામતિ સમિતીના કાયમી સભ્ય બનવાનો ભારત ઘણાં વર્ષોથી દાવો કરી રહ્યું છે પરંતુ સફળ થયું નથી. જોકે હાલ તો ભારતની વિદેશ નીતિ પારકી પંચાતમાં પડયા વગર માત્ર પોતાનું સ્થાન મજબૂત કરવાની હોય એવું વધારે લાગે છે એ સંજોગોમાં વડાપ્રધાનની આ મુલાકાત દ્વારા ખાડી દેશો સાથેના વ્યાપાર સંબંધો મજબૂત જરૃર બનશે પરંતુ પેલેસ્ટાઇન સાથેના ભાવનાત્મક સંબંધોમાં અને ખાસ કરીને ઇઝરાયેલ સાથેના તેમના સંઘર્ષમાં ભારત કોઇ મોટી ભૂમિકા ભજવે એવી શક્યતા નહીંવત્ છે.

Keywords newsfocus,

Post Comments