Breaking News
.

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

નવાજૂની - ઉર્વીશ કોઠારી

ડૉ.(દ્વારકાનાથ) કોટનિસકી અમર કહાની ઃ એક પાત્ર, ત્રણ ફિલ્મો

ચીન પર જાપાનના આક્રમણ વખતે તબીબી સહાયટુકડીમાં ચીન ગયેલા ડૉ.કોટનિસ ચીની નર્સને પરણ્યા અને ત્યાં જ મૃત્યુ પામ્યા. વી. શાંતારામે બનાવેલી 'ડૉ.કોટનિસકી અમર કહાની'નું વિષયવસ્તુ જોરદાર, પણ ફિલ્મ નબળી હતા. છતાં શાંતારામની એ ફિલ્મ પરથી બબ્બે (સાધારણ) અંગ્રેજી ફિલ્મો બની.


ડૉ.અંગ્રેજી રાજને કારણે ભારતમાં ગાંધીજી કે બીજાં ઐતિહાસિક પાત્રો વિશેની ફિલ્મ બનાવી શકાય એમ ન હતી, ત્યારે ડૉ.કોટનિસની સત્યકથા પરથી વી. શાંતારામે ૧૯૪૬માં ફિલ્મ બનાવી ઃ 'ડૉ.કોટનિસકી અમર કહાની'. ૧૯૪૨માં મૃત્યુ પામેલા ડૉ.કોટનિસ જેવી એકદમ નજીકના ભૂતકાળની સત્યકથા પરથી, આટલી ઝડપથી ફિલ્મ બની હોય એવો એ વીરલ કિસ્સો હતો. ડૉ.કોટનિસની કથા એવી હતી કે તેને આલેખવાની લાલચ થાય. વિખ્યાત લેખક ખ્વાજા અહમદ (કે.એ.) અબ્બાસે કોટનિસની કથા પરથી 'એન્ડ વન ડીડ નોટ કમ બૅક'  નામે નવલકથા લખી હતી. શાંતારામની ફિલ્મની પટકથા પણ અબ્બાસે જ લખી.
ડૉ.દ્વારકાનાથ કોટનિસની અસલી કહાની મનોરંજક ફિલ્મની બથમાં પૂરી તો ક્યાંથી સમાય? વળી ચીનના મોરચે ડૉ.કોટનિસ એકલા ન હતા. બીજા ચાર ડૉક્ટર સાથે હતા, પણ ચીની નર્સ સાથે લગ્ન કરનાર, એક પુત્રના પિતા બનનાર અને ૩૨ વર્ષની કાચી વયે ચીનની ભૂમિ પર મૃત્યુ પામનાર ડૉ.કોટનિસની કથામાં ભરપૂર વાર્તારસ હતો. બાકી, અગવડો વેઠીને ચીનમાં સેવા આપનાર બીજા ભારતીય ડૉક્ટરો પણ હતા. કોટનિસના એક સાથીદાર ડૉ.બસુને તો ૧૯૪૧માં  યેનાન પ્રાંતના લોકોએ ચીનની 'પીપલ્સ પોલિટિકલ કાઉન્સિલ' (સંસદ) માટે ચૂંટયા હતા. આ માન મેળવનારા તે પહેલા ભારતીય હતા. પણ ચીનના નેતાઓએ કેવળ ડૉ.કોટનિસને જ યાદ રાખ્યા.
ચીનમાં ખપી જવાનો ડૉ. કોટનિસ પણ ઇરાદો ન હતો.  પહોંચ્યાના એકાદ વર્ષ પછી તે ભારત પાછા ફરવા આતુર હતા. પરંતુ ચીની કમાન્ડર-ઇન-ચીફ ચુ તેહે તેમને ચીની ગેરીલાઓના ગઢ જેવા પ્રાંતમાં સેવા આપવા માટે આગ્રહભર્યું નિમંત્રણ આપ્યું. યુદ્ધના મોરચે સેવાના અનુભવની લાલચ કે તક ભારતીય તબીબો ટાળી શક્યા નહીં અને તે શાન્સી પ્રાંતમાં પહોંચી ગયા. ભારતીય ડૉક્ટરોના ચીન-નિવાસ દરમિયાન પંડિત નેહરુએ કૉંગ્રેસી નેતા તરીકે ચીનની મુલાકાત લીધી. પરંતુ દૂરના પ્રાંતમાં ફરજ બજાવતા ડૉ.કોટનિસ અને તેમના સાથીઓને તે મળી શક્યા નહીં. થોડી ચીની સત્તાધીશોની અનિચ્છા અને એ જ અરસામાં બીજું વિશ્વયુદ્ધ શરૃ થઇ જતાં, સલામતીના પ્રશ્નો ઊભા થયા. એટલે પંડિત નેહરુ ભારત પાછા આવી ગયા.
ડૉ.કોટનિસ જેની સાથે કામ કરતા હતા, એ ચીનના 'એઇટ્ઠ રૃટ આર્મી'ની હાલત ગંભીર હતી. જાપાનીઓ સામે પૂરા જુસ્સાથી યુદ્ધ આપતા આ સૈન્ય પાસે નાણાં અને પેટ્રોલ જેવી યુદ્ધ લડવા માટે આવશ્યક સામગ્રીની અછત હતી. ચૌદ વર્ષ કે તેથી મોટા સૌ કોઇને શારીરિક ક્ષમતા તપાસીને સૈન્યમાં ભરતી કરી દેવાતા હતા. પરંતુ ડૉ.કોટનિસે ચીનમાં સેવા આપવાની સાથે બધી હાડમારીઓ સ્વીકારી અને અપનાવી લીધી હતી. પેટ્રોલના અભાવને કારણે મર્યાદિત સંખ્યામાં બસો ચાલતી હોય, દરેક બસમાં ખીચોખીચ સામાન તથા માણસો ભરેલા હોય. છતાં, એવી બસમાં મુસાફરી કરવાનું ડૉ.કોટનિસને ફાવી ગયું હતું.
ચીનના યેનાન પ્રાંતમાં 'ઇન્ટરનેશનલ પીસ હૉસ્પિટલ'ના પહેલા ડાયરેક્ટર તરીકે ડૉ.કોટનિસને નીમવામાં આવ્યા. તેમની મુખ્ય  જવાબદારી મર્યાદિત સંસાધનો સાથે હોસ્પિટલને અસરકારક રીતે ચલાવવાની હતી. અહીં તેમની મુલાકાત નર્સ તરીકે સેવા આપતાં ચિંગ-લાન સાથે થઇ. ચિંગે કોટનિસને પહેલી વાર એક જાહેર સમારંભમાં સાંભળ્યા હતા. હૉસ્પિટલમાં તેમની વચ્ચે નિકટ પરિચય થયો. કામ પૂરું થયા પછી બન્ને વચ્ચે અવનવી વાતો ચાલતી. ડૉ.કોટનિસ ભારતના રીતરિવાજો વિશે અને પોતાના પરિવાર વિશે વાત કરતા. ચીની ભાષા બોલી-સમજી શકતા ડૉ.કોટનિસ સાથે ચિંગની નિકટતા જોતજોતાંમાં પ્રેમમાં પરિણમી.
ચિંગ સાથે લગ્ન કરવામાં ડૉ.કોટનિસને વિચારવાનું એ હતું કે સાવ જુદા મુલક અને જુદી ભાષા ધરાવતાં ચિંગને મુંબઇમાં સેટ શી રીતે કરવાં? પરંતુ ડૉ.કોટનિસના સાથી ડૉ.બાસુ ચીનના રાજકીય જીવનમાં સક્રિય થયા, એટલે બન્ને મિત્રોએ ચીનમાં થોડો વધુ સમય રોકાવાનું નક્કી કર્યું. એ નિર્ણય પછી ડૉ.કોટનિસે ચિંગ સાથે લગ્ન કર્યું. આ લગ્નથી તેમને એક પુત્ર થયો, જેનું નામ પાડવામાં આવ્યું ઃ ઇન્ગ-હ્વા. ('ઇન્ગ' એટલે ભારત અને 'હ્વા' એટલે ફૂલ અથવા ચીન.)
સંસારમાં થાળે પડવાનો સમય આવ્યો ત્યાં સુધીમાં સખત હાડમારી અને સતત અગવડોની માઠી અસર ડૉ.કોટનિસના આરોગ્ય પર દેખાવા લાગી હતી. ચીની સૈનિકોની સારવારમાં ડૉક્ટર ખુદ દર્દી બની ચૂક્યા હતા. તેમને વાઇનું દર્દ લાગુ પડયું હતું અને તેના ગંભીર હુમલા આવતા હતા. એ જ બિમારીમાં, ૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૨ની વહેલી સવારે ડૉ.કોટનિસનું અવસાન થયું. પોતે જેના પહેલા ડાયરેક્ટર હતા એ ઇન્ટરનેશનલ પીસ હૉસ્પિટલમાં ડૉ.કોટનિસે છેલ્લા શ્વાસ લીધા.
વી.શાંતારામે ડૉ.કોટનિસની કથા પરથી બનાવેલી હિંદી ફિલ્મ જાણીતી બની, પણ નીપા મજુમદારના અભ્યાસલેખ પરથી જાણવા મળે છે કે હિંદીની સાથોસાથ શાંતારામે અંગ્રેજીમાં પણ 'ધ જર્ની ઑફ ડૉ.કોટનિસ' નામે એ ફિલ્મ બનાવી હતી. તે ૧૯૪૭માં અમેરિકામાં રિલીઝ કરવાની હતી. અમેરિકાની આર્ટ ફિલ્મો જોનારા વર્ગને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવાયેલી આ ફિલ્મમાં બાકી બધું હિંદી જેવું જ હતું, પણ ડૉ.કોટનિસ બનતા શાંતારામનો પોશાક સૂટ-બૂટને બદલે જરા વધારે 'ભારતીય' કરી નાખવામાં આવ્યો હતો. શાંતારામની હિંદી ફિલ્મ માટે એક મુખ્ય ટીકા એ રહી છે કે તેમનાં પાત્રો --ખાસ કરીને ચીની પાત્રો--બીબાંઢાળ છે. શાંતારામે ભલે દાવો કર્યો હોય કે ફિલ્મ માટે ચીની રાજદૂતનાં પત્નીનું માર્ગદર્શન લેવામાં આવ્યું હતું, પણ અભ્યાસીઓના મતે શાંતારામની ફિલ્મનાં ચીની પાત્રો અને ચીની વાતાવરણ હોલિવુડની ફિલ્મોમાં રજૂ થતી બીબાઢાળ ચીની સંસ્કૃતિનાં અનુકરણ જેવાં હતાં.
હિંદી ફિલ્મમાં શાંતારામે ચીનના નેતાઓના કે ત્યાં બનેલી ઘટનાઓના સીધા ઉલ્લેખ કર્યા ન હતા. આક્રમણખોર તરીકે જાપાનનો ઉલ્લેખ પણ ફક્ત 'શત્રુ' તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો. મોટે ભાગે પ્રતિકોથી અને (હોલિવુડની ફિલ્મોમાં આવતા) ચીની પોશાક-ચીની સંગીતથી કામ ચલાવવામાં આવ્યું હતું. તેનું એક પરિણામ એ આવ્યું કે તેમની અંગ્રેજી ફિલ્મ 'ધ જર્ની ઑફ ડૉ.કોટનિસ'ના હક ખરીદીને બીજા નિર્માતાએ ૧૯૫૫માં 'નાઇટમેર ઇન રેડ ચાયના' નામે ફિલ્મ તૈયાર કરી. આ ફિલ્મનો આશય અમેરિકા સામે શીતયુદ્ધમાં ઉતરેલાના ચાલક બળ જેવા સામ્યવાદને હલકો પાડવાનો હતો. એટલે 'ધ જર્ની ઑફ ડૉ.કોટનિસ'માંથી ભારત-ચીનના સંબંધો કે ભારતીયતા દર્શાવતાં દૃશ્યો અને ગીતો કાઢી નાખવામાં આવ્યા. ફિલ્મને સામ્યવાદવિરોધી પ્રચાર માટે ખપમાં લેવાની હતી. એટલે ફિલ્મમાં જાપાનીઓને બદલે સામ્યવાદીઓને ચીન પર અત્યાચાર કરનારા તરીકે ચિતરવામાં આવ્યા. એ માટે ચીની યુવતી પર જોરજુલમીની કોશિશ કરતા અને પાદરીને બેયોનેટ ભોંકી દેતા સામ્યવાદી સૈનિકોનાં દૃશ્ય શાંતારામની અંગ્રેજી ફિલ્મમાં નાખવામાં આવ્યાં. પોતાની ફિલ્મની આવી કાપકૂપ અને ભળતા જ ઉપયોગ વિશે શાંતારામને ખ્યાલ હતો કે નહીં એ જાણવા મળ્યું નથી. પણ 'ડૉ.કોટનિસકી અમર કહાની' સામ્રાજ્યવાદી જાપાન દ્વારા સામ્યવાદી ચીન પર થતા અત્યાચારની કથા હતી, જ્યારે તેમાં કાપકૂપ અને ઉમેરા કરીને તૈયાર કરાયેલી 'ધ નાઇટમેર ઇન રેડ ચાયના' (અમેરિકા સામે ઠંડા યુદ્ધે ચડેલા) સામ્યવાદીઓ કેટલા દુષ્ટ છે, એ દર્શાવતી પ્રચારફિલ્મ બની રહી.
કાળક્રમે સામ્યવાદ-મૂડીવાદ વચ્ચેનો ઠંડો વિગ્રહ સમાપ્ત થઇ ગયો, ચીન-ભારત યુદ્ધે ચડયાં અને ડૉ.કોટનિસ વિશેની અંગ્રેજી ફિલ્મો ભૂલાઇ ગઇ, પણ ડૉ.કોટનિસની અસલી કથા આજે પણ વાંચનારને-જાણનારને જુદી સૃષ્ટિમાં લઇ જવાની તાકાત ધરાવે છે.
 

Keywords navajuni,

Post Comments