Breaking News
***

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

નવાજૂની - ઉર્વીશ કોઠારી

મોબાઇલ ફોનથી રૃપિયાની લેવડદેવડઃ દિલ્હી કેટલું દૂર છે?

- ક્રેડિટ કાર્ડ કે બેન્કમાં ખાતાની મોહતાજી ન હોય એવી એક સેવા 'મનીઑનમોબાઇલ' બે વર્ષ પહેલાં ભારતમાં શરૃ થઇ ચૂકી છે. હાલમાં તેની પરથી મોબાઇલ રીચાર્જ, મોબાઇલ બિલ, ડીટીએચ રીચાર્જ, લાઇટબિલ, ગેસબિલ, ટિકીટ બુકિંગ વગેરે કરાવી શકાય છે.

અમેરિકા જેવા સમૃદ્ધ દેશથી માંડીને ભારત અને ચીન જેવા વસ્તીછલકાતા દેશોમાં મોબાઇલ ફોનનો પગપેસારો ઝડપ અને સંખ્યાની રીતે અભૂતપૂર્વ છે. ભૂતકાળમાં રેડિયો, ફોન, ટીવી, કમ્પ્યુટર કે ઇન્ટરનેટ જેવી કોઇ ચીજ આટલી ઝડપથી દેશોના અને સમાજના તમામ સ્તર સુધી પ્રસરી નથી. જોકે, મોબાઇલ ફોનના અસાધારણ વ્યાપનો મહત્તમ લાભ શી રીતે લેવો, એ મનોમંથન હજુ ચાલુ છે. સાદા મોબાઇલ ફોન અને હવે સ્માર્ટ ફોનનો મહદ્ અંશે ઉપયોગ સોશ્યલ નેટવર્કિંગ (વોટ્સેપ-ફેસબુક-ટ્વિટર) ઉપરાંત ગેમ્સ અને ગીતો સાંભળવા જેવાં કામ માટે થાય છે. પરંતુ મોબાઇલ ફોનની અપાર શક્યતાઓ લક્ષમાં રાખતાં, તેનો અત્યારનો ઉપયોગ નિષ્ણાતોને તલવારથી બટાટા સમારવા જેવો લાગે છે.  
મોબાઇલ ફોનનો એક ક્રાંતિકારી ઉપયોગ ઘણા સમયથી ચર્ચામાં છે. તે સાવ વિજ્ઞાાનકથા બની રહેવાને બદલે વાસ્તવિકતા બની ચૂક્યો છે, છતાં હજુ તેનો ધોમધખતો યુગ શરૃ થયો નથી. એ ઉપયોગ એટલે મોબાઇલ ફોન થકી નાણાંની લેવડદેવડ. 'ગુગલ' -અને ગયા મહિને મોબાઇલ પેમેન્ટના મેદાનમાં આવેલી 'એપલ' - જેવી માતબર કંપનીઓથી માંડીને સ્થાનિક કંપનીઓ આ સુવિધાનો કસ કાઢવા તલપાપડ છે, પરંતુ કેન્યામાં 'એમ-પેસા'ને મળેલી સફળતા બીજી કોઇ કંપનીને હજુ સુધી નસીબ થઇ નથી.
'એમ-પેસા' ખરા અર્થમાં મોબાઇલ પાકિટની ગરજ સારે છે. માણસ પાસે નાની રકમ પણ હોય તો તે સાથે રાખવાને બદલે, 'એમ-પેસા' સાથે જોડાણ ધરાવતી કોઇ પણ દુકાને જઇને, પોતાની રોકડ રકમ ત્યાં જમા કરાવીને, બદલામાં પોતાના મોબાઇલમાં એટલી રકમનું બેલેન્સ મેળવી શકે છે. મોબાઇલમાં જમા થયેલી એ રકમથી તે 'એમ-પેસા' સાથે જોડાણ ધરાવતી નાનામાં નાની દુકાનેથી ખરીદી કરીને મોબાઇલ થકી બિલ ચૂકવી શકે છે અથવા ટિકિટ બુક કરાવીને મોબાઇલ ફોન દ્વારા તેનું ચૂકવણું કરી શકે છે અથવા ઘરથી દૂર રહેતો માણસ પગાર આવ્યા પછી તેને મોબાઇલમાં જમા લઇને, તેમાંથી ઇચ્છિત રકમ એક એસ.એમ.એસ. દ્વારા ઘરે મોકલી શકે છે. ધારો કે માતા-પિતા કે પત્ની ઘરે હોય તો તેમના મોબાઇલ ફોનમાં આ રકમ તત્કાળ અને વધારાના કોઇ ચાર્જ વિના જમા થઇ જાય છે. એ માટે બન્નેમાંથી કોઇ પક્ષે બેન્ક કે પોસ્ટ ઑફિસ સુધી લાંબા થવાની તો ઠીક, બેન્કમાં ખાતું ખોલાવવાની પણ જરૃર નથી.
નાણાંકીય લેવડદેવડ માટે મોબાઇલ ફોનનો ઉપયોગ કરવાની વાત જૂની અને આકર્ષક છે, પરંતુ વ્યવહારમાં તેનો પૂરેપૂરો સંતોષકારક અમલ હજુ બાકી છે. એટલે જ, એ શક્યતાઓ અને હરીફાઇથી ઊભરાતું ક્ષેત્ર છે. અમેરિકા જેવા દેશોમાં આખો વ્યવહાર ક્રેડિટ કાર્ડ પર ચાલતો હોય ત્યારે, પાકિટમાં ક્રેડિટ કાર્ડ લઇને ફરવાને બદલે, સ્માર્ટ ફોનથી ચૂકવણાં થઇ જાય તે કલ્પના બહુ સુવિધાભરી લાગે છે. તેને ધ્યાનમાં રાખીને 'ગુગલ' કંપનીએ 'ગુગલ વૉલેટ' સુવિધા ઉપલબ્ધ બનાવી છે, પરંતુ તેને ધારી સફળતા મળી નથી. તેની સરખામણીમાં 'એપલ પે' શરૃઆતના તબક્કે વધારે આકર્ષણ ઊભું કરી શકી છે. જોકે આ સુવિધા મોબાઇલ પર નાણાંકીય લેવડદેવડમાં ક્રાંતિ સર્જી નાખે એવું અત્યારે  લાગતું નથી. કારણ કે, 'ગુગલ વૉલેટ'ની જેમ 'એપલ પે' પણ સરવાળે ગ્રાહકનાં ક્રેડિટ કાર્ડ સાથે જોડાયેલી સુવિધા છે. તેમને કાર્ડ સાથે લઇને ફરવું પડતું નથી એટલું જ. ક્રેડિટ કાર્ડમાંથી થતી કપાતનો ખર્ચ ગ્રાહકે જ ભોગવવાનો રહે છે.
મોબાઇલ ફોન પર નાણાંની લેવડદેવડ માટે આદર્શ - અને કેન્યામાં અમલી બની ચૂકેલી- સ્થિતિ એ છે કે બેન્કનું ખાતું- ક્રેડિટ કાર્ડ-ડેબિટ કાર્ડ ન હોય, એવા ગરીબ લોકો પણ ફોનની મદદથી સલામત રીતે રૃપિયાની આપ-લે કરી શકે. 'ગુગલ વૉલેટ' અને 'એપલ પે' સ્માર્ટફોન પર ડાઉનલોડ કરવાંનાં 'ઍપ' (એપ્લિકેશન) છે. સાદા ફોનમાં તે કામ લાગતાં નથી, જ્યારે ભારત જેવા દેશમાં ઇન્ટરનેટની મર્યાદિત ઉપલબ્ધી અને સાદા ફોનની મોટી સંખ્યા ધ્યાનમાં રાખતાં, ફક્ત એસ.એમ.એસ.ની મદદથી સલામત રીતે નાણાંની લેવડદેવડ થઇ શકે તે ઇચ્છનીય, બલ્કે આવશ્યક છે.
ભારતની કેટલીક મોબાઇલ કંપનીઓએ બેન્કો સાથે જોડાણ કરીને, મોબાઇલ બેન્કિંગની સેવાઓ આપવાનું શરૃ કર્યું છે, પરંતુ અગાઉ જણાવ્યું તેમ, બેન્કમાં ખાતું પણ ન હોય એવા લોકોને આ સુવિધા પ્રાપ્ત થાય તેમાં એમ-કૉમર્સની ખરી સાર્થકતા છે. ભારત સરકાર 'જનધન' જેવી યોજનાઓ દ્વારા સેંકડો ગરીબોનાં બેન્કખાતાં ખોલવાનાં લક્ષ્યાંક નક્કી કરે છે, તેને બદલે બેન્કમાં ખાતાં ન હોય અને મોબાઇલ ફોન હોય એવા લોકોને એમ-કૉમર્સ સાથે સાંકળવાનું અને એ સુવિધા છેવાડા સુધી ઉપલબ્ધ બનાવવાનું વધારે વ્યવહારુ, વધારે સરળ અને વધારે પારદર્શક જણાય છે.
અમેરિકા જેવા દેશોમાં 'ગુગલ વૉલેટ'ને નડતી - અને 'એપલ પે'ને નડી શકતી મુશ્કેલી એ છે કે બજારમાં તેમની સાથે જોડાણ ધરાવતી જગ્યાઓ ઓછી છે. જેમ ક્રેડિટ કાર્ડ સ્વીકારતી જગ્યાઓ ઓછી હોય તો પાસે કાર્ડ હોવા છતાં રોકડા રૃપિયા રાખ્યા વિના છૂટકો ન થાય, એવું જ આ સેવાઓની બાબતમાં બની રહ્યું છે. અમેરિકા જેવા દેશોમાં તો 'સ્ટારબક્સ' કૉફી શૉપે પોતાનાં બિલ મોબાઇલ ફોન થકી ચૂકવવા માટે તૈયાર કરેલું ખાસ 'ઍપ' મોટા પાયે સફળ નીવડયું છે. અમેરિકામાં કૉફી શૉપની ચેઇન ધરાવતી- હવે ભારતમાં પણ આવી ચૂકેલી- 'સ્ટારબક્સ' પહેલાં ફક્ત પોતાને ત્યાં ચાલે એવું ક્રેડિટ કાર્ડ બનાવ્યું હતું, જે સુપરહિટ નીવડયું હતું. તેના પગલે 'સ્ટારબક્સે' તૈયાર કરાયેલું સ્માર્ટફોન માટેનું 'એપ' મોબાઇલ ફોન પર ચૂકવણીના તમામ વિકલ્પોમાં સૌથી લોકપ્રિય ગણાય છે. એક અંદાજ પ્રમાણે, વર્ષ ૨૦૧૩માં અમેરિકામાં મોબાઇલ ફોન થકી થયેલી ચૂકવણીઓમાંથી ૯૦ ટકા 'સ્ટારબક્સ'માં થઇ હતી. અલબત્ત, 'એપલ પે'ના આગમન પછી 'સ્ટારબક્સ' સામે પડકાર ઊભો થવાની શક્યતા છે.
ક્રેડિટ કાર્ડ કે બેન્કમાં ખાતાની મોહતાજી ન હોય એવી એક સેવા 'મનીઑનમોબાઇલ' બે વર્ષ પહેલાં ભારતમાં શરૃ થઇ ચૂકી છે. હાલમાં તેની પરથી મોબાઇલ રીચાર્જ, મોબાઇલ બિલ, ડીટીએચ રીચાર્જ, લાઇટબિલ, ગેસબિલ, ટિકીટ બુકિંગ વગેરે કરાવી શકાય છે. ઉપરાંત,  સૌથી અગત્યની ગણી શકાય એવી સેવા મોબાઇલ ફોન દ્વારા રૃપિયા તત્કાળ, મફત અને ભરોસાપાત્ર રીતે રૃપિયા મોકલી શકવાની છે. ભારતમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો પોતાના ઘરથી દૂર કમાવા માટે જાય છે. તેમને ઘરે રૃપિયા મોકલવા માટે સગાં-મિત્રો, આંગડિયા કે પોસ્ટનો સહારો લેવો પડે છે અને એ દરેકની પોતપોતાની મર્યાદા છે. પરંતુ 'મનીઑનમોબાઇલ'થી ફક્ત એક સાદા એસ.એમ.એસ. દ્વારા રૃપિયા મોકલી શકાય છે. દરેક મેસેજની સાથે કોડ નંબર લખવો પડે છે. રૃપિયા મોકલ્યા પછી 'કન્ફર્મ ટ્રાન્સેક્શન'ના વિકલ્પ પર 'ઓ.કે.'નું બટન દબાવતાં પહેલાં પણ કોડ નંબર આપવાનો હોય છે. તેથી આખો વ્યવહાર સલામત રીતે સંપન્ન થાય છે. 'મનીઑનમોબાઇલ' સેવા દેશભરનાં વધુ ને વધુ કેન્દ્રોમાં જુદા જુદા વ્યવસાયો સાથે જોડાણ કરીને પોતાનું નેટવર્ક વિસ્તારી રહી છે. સ્માર્ટફોન માટે તેનું 'એપ' પણ આવે છે. પરંતુ તેની ખરી ખૂબી અને શક્યતા સાદા ફોનમાં તેનો વ્યવહાર ચલાવી  શકાય, એ બાબતમાં છે. આ ફોન કોઇ તફડાવી લે તો પણ તેમાં રહેલા રૃપિયા કોઇ ઉઠાવી કે વાપરી શકતું નથી. કારણ કે તેના માટે કોડ નંબર આપવો પડે છે.
મોબાઇલ કૉમર્સ ઉર્ફે એમ-કૉમર્સમાં રહેલી શક્યતાઓ જોતાં, તેની સફળતા હવે દાયકાનો નહીં, મહિના-વર્ષોનો મામલો જણાય છે.

Keywords navajuni,

Post Comments