Breaking News
.

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

અમૃતની અંજલિ -આચાર્ય વિજયરાજરત્નસૂરિ


મોહદૃષ્ટિથી નિહાળતાં શરીર રાગનું કારણ બને...
તત્ત્વદૃષ્ટિથી નિહાળતાં શરીર વિરાગનું કારણ બને...


શરીર જ્યાં સુધી
સ્વાધીન હોય ત્યાં સુધી એ સર્વાધિક સહાયક પરિબળ બને છે, પરંતુ એ જ શરીર જ્યારે પરાધીન બની જાય ત્યારે સર્વાધિક અવરોધક પરિબળ બની જતું હોય છે


સરેરાશ સંસારી વ્યક્તિ માટે મમતાનાં-આકર્ષણનાં કેન્દ્ર મુખ્યત્વે ત્રણ હોય છે -  સંપત્તિ-સ્વજન અને શરીર. વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ આ ત્રણ આકર્ષણ કેન્દ્રોની તીવ્રતાની માત્રા અલગ અલગ હોય. પરંતુ સામાન્યત-  એમ મનાય કે સંપત્તિ કરતા સ્વજનની મમતા તીવ્રતર હોય છે અને સ્વજન કરતાં શરીરની મમતા તીવ્રતમ હોય. ઉદાહરણથી સમજીએ આ વાત.
બધો પ્રમાદ-બધો શોખ બાજુ પર મૂકીને વ્યક્તિ સતત આઠ-દસ કલાક કમાણી કાજે મચી પડે છે એ, સંપત્તિની મમતા વ્યક્તિને તીવ્ર હોવાનું દર્શાવે છે. એ જ વ્યક્તિ પુત્ર-પત્ની-માતા વગેરે સ્વજનોની માંદગી હોય ત્યારે સંપત્તિ પાણીની જેમ ખર્ચી દે છે. એ એમ સમજાવે છે કે સંપત્તિ કરતાં સ્વજનની મમતા વ્યક્તિને મન તીવ્રતર હોય છે. પણ... જ્યારે જાતને બચાવવાની વાત આવે ત્યારે વ્યક્તિ નિકટના સ્વજનને પણ વિસારી દઈને માત્ર સ્વબચાવે પ્રાથમિકતા આપતી હોય છે. ભૂકંપ વગેરેમાં આવી વાસ્તવિકતા ઘણીવાર નજરે તરી આવતી હોય છે. એ દર્શાવે છે વ્યક્તિની શરીરની મમતા તીવ્રતમ હોય છે. જાતને બચાવવા વ્યક્તિ કઈ હદે પ્રયત્ન કરે એ જાણવું છે? તો વાંચો આ કથા -
નદીનો દીર્ઘપટ પસાર કરી રહેલી વાનરી, અચાનક ઉપરવાસમાંથી આવેલા ધસમસતા પૂરમાં ફસાઈ ગઈ. પાણી ઝડપભેર વધી રહ્યું હતું.  જીવ બચાવવા વાનરી નદીપટના એક ઊંચાણવાળા ભાગ પર ચડી ગઈ. કિંતુ પાણી વધતું જ ગયું. વાનગી પાસે એનું બચ્ચું પણ હતું. એ બે પગે ખડી ગઈ અને બચ્ચાને છાતીસરસું રાખ્યું. પાણી હજુ વધતું જઈને ઘૂંટણ... કમર... છાતી સુધી આવી ગયું. વાનરીએ બચ્ચાને મસ્તક પર લઈ લીધું. દૂર નદીપાર રહેલ લોકો વાનરીનો સંતાનપ્રેમ નિહાળીને રાજી થયા. પણ... આ શું? પાણી નાક સુધી આવતા જ બેબાકળી થઈ ગયેલી વાનરી બચ્ચાને પગ નીચે રાખીને એના પર ઊભી થઈ ગઈ!! જીવ બચાવવાનો એનો આ છેલ્લો પ્રયત્ન, શરીર પરની મમતા તીવ્રતમ હોવાનો પુરાવો હતો.
અલબત્ત, ક્યાંક આ વાનરી કરતાં સાવ સામા અંતિમનો પરાકાષ્ઠાનો સંતાનપ્રેમ પણ મળી આવે છે, પરંતુ એકંદર સાર એ કે શરીર મમતાનું તીવ્રતમ કેન્દ્ર લગભગ સર્વત્ર હોય છે. આમ પણ વિચાર કરીએ તો, અન્ય તમામ પરિબળો કરતાં શરીર આપણું સૌથી નિકટનું પરિબળ છે -  ભૌતિક રીતે અને માનસિક રીતે. ભૌતિક રીતે તો એ પ્રત્યક્ષ નિકટ છે. માનસિક રીતે જોઈએ તો, સંપત્તિ-સ્વજન ચાહે તેટલા પ્રિય હોય તોય ત્યાં અભેદ નહિ આવે. 'મારી સંપત્તિ' 'મારા સ્વજન' આ જ શબ્દપ્રયોગ આવશે. જ્યારે શરીર સાથે તો અભેદ પણ આવી જાય. એથી જ 'શરીર માંદુ છે'ના બદલે 'હું માંદો છું' જેવા શબ્દપ્રયોગ આવી જાય છે.
સાધનાનાં ક્ષેત્રે આગેકૂચ કરવા ચાહતા સાધક માટે આ શરીર સાધનાનું સાધન બની રહે અને મમતાનું-આસક્તિનું કેન્દ્ર ન બની જાય એ માટે, શરીરના સાત દોષ-સાત મર્યાદાઓ જ્ઞાાનીજનોએ દર્શાવી છે. આજે આપણે એના પર વિચારવિહાર કરીએ -
(૧) અશુચિ -  શરીરમાં એટલી અશુચિ-અવિત્રતા-મલિનતા છે કે એનું નિર્માણ જ અશુચિ તત્ત્વોથી થયાનું સ્પષ્ટ પ્રતીત થાય. જૈન શાસ્ત્રોએ તો બાર વૈરાગ્યપ્રેરક ભાવનાઓમાં એક આખી ભાવના જ આ  શરીરની અશુચિ અંગે દર્શાવી છે. એમાં શરીરની તમામ અશુચિઓનું વૈરાગ્યભૂમિકાએ ચિંતન છે. શરીરની અશુચિમયતાનાં એક-બે ઉદાહરણો વિચારીએ. ગુલાબજાંબુ-રસગુલ્લાં વગેરે રૃપે 'ઈન પુટ' ભલે ગમે તેટલું સરસ-મૂલ્યવાન હોય, પરંતુ 'આઉટ પુટ' તો એનું પણ અશુચિરૃપે જ થવાનું. શરીર પર વસ્ત્ર ભલે અત્તરથી સુગંધિત પરિધાન કર્યા હોય, પરંતુ આઠ-દશ કલાકે એ વસ્ત્ર પણ સુગંધમયમાંથી દુર્ગંધમય બની જવાના. પ્રસ્વેદથી એ દુર્ગંધી બની જ જાય.  અરે! શરીરની આ અશુચિમયતા અંગે તો એક કાલ્પનિક કથામાં ધારદાર કટાક્ષ પણ કરાયો છે. વાંચો એ કલ્પનાકથા -
નગરનો ધોબી વસ્ત્રોનો ઢગ લઈને ધોબી ઘાટે વસ્ત્રો ધોવા ગયો. નદીતટની કાળમીંઢ શિલા પર વસ્ત્રો પછાડી પછાડીને એણે વસ્ત્રો સ્વચ્છ કર્યાં. સૂકવીને એ વસ્ત્રો લઈ પણ ગયો. પરંતુ ચાર દિવસ પછી એ જ વસ્ત્રોને ધોબી ફરી ત્યાં ધોવા લઈ આવ્યો. કાલ્પનિક કથા કહે છે કે ફરી મલિન થઈ ગયેલ વસ્ત્રોને જોઈને શિલાને વાચા ફૂટી. એ નારાજગીથી બોલી -  ''એય! શરમ નથી આવતી તમને? ચાર દિવસ પહેલા અહીં માર ખાઈ ખાઈને તમે અધમૂઆ થઈ ગયા હતા. ત્યારે માંડ તમે સ્વચ્છ થયા હતા. આજે ફરી પછડાટ ખાવા આવી ગયા છો. જરા તો લજ્જા રાખો?'' વસ્ત્રોએ શરમાઈને ઉત્તર આપ્યો -  ''શરમ તો ઘણી આવે છે અમને. પણ શું કરીએ? માનવીના શરીરનો સંગ કર્યો છે ને એટલે આ પ્રાયશ્ચિત કરવું પડે છે!!''
'શાંત સુધારસ' ગ્રન્થની 'અશુચિભાવના'માં શરીરની અશુચિમયતાનો અને ઉપરોકત કાલ્પનિક કથાના સારનો નિર્દેશ બહુ અસરકારક રીતે માત્ર બે પંક્તિમાં આમ કરાયો છે કે -
કેવલ મલમય પુદ્ગલ નિરાયે,
અશુચીકૃત શુચિભોજન સિચયે...
મતલબ કે શરીર અશુચિમય પુદ્ગલના ખજાના જેવું છે અને સ્વચ્છ ભોજનને - વસ્ત્રનેય અપવિત્ર બનાવી દે તેવું છે. શરીરની આ વિષમતાનું ચિંતન શરીરનું મમત્વ ઘટાડવામાં અવશ્ય ઉપયોગી બને...
(૨) વ્યાધિ -  વ્યાધિ એટલે રોગ. શરીરને યોગાયતન બનાવવાના બદલે જેઓ એને ભોગાયતન બનાવી દે છે તેમનાં શરીર બહુ આસાનીથી રોગાયતન બની જાય છે. બજારુ અભક્ષ્ય ચીજો-વ્યસનો વગેરેના ભોગવટાથી અંતે વ્યક્તિ ખુદ જ્યારે કેન્સર વગેરે રોગનો ભોગ બની જાય ત્યારે એની હાલત જીવતાં દોઝખ જેવી બની જાય છે. છેલ્લા તબક્કાનું ગળાનું કેન્સર હોય, પાણીની ચમચી પણ પી ન શકાય એવી ભયંકર સ્થિતિ હોય, ગળા પાસે કાણું પડી ગયું હોય ને એમાંથી કીડા ખરતા હોય -  એ ક્ષણોમાં જે કારમી પીડા હોય એની કલ્પના ય થરથરાવી દે એવી હોય છે. અમે એક એવી ક્રોડાધિપતિ શ્રીમંત વ્યક્તિને જોઈ-જાણી છે કે જેને અંતિમ અવસ્થામાં, સિગારેટમાં વ્યસનના અંજામરૃપે કેન્સરની રીબામણ આવી. અરે! સ્વરપેટી-અન્નનળી સુદ્ધાં કાઢી નંખાઈ. ન બોલાય કે ન મુખેથી ખવાય. છતાં ય તેઓ ન બચ્યા ને કમોતે મર્યા. આ છે શરીરની 'વ્યાધિ' નામે બહુ મોટી વિષમતા...
(૩) ક્ષુધા -  ક્ષુધા એટલે ભૂખ. શરીર સાથે સંલગ્ન આ રોજિંદી વિષમતા છે. ચાહે તેવી મનપસંદ સામગ્રીઓ ચાહે તેવું પેટ ભરીને આરોગી હોય, તો પણ સાત-આઠ કલાક થાય એટલે પેટનો ખાડો ખાલી થઈ જ જાય અને ભૂખ લાગે જ. ચિંતકો કહે છે કે ચાર બાબતો એવી છે કે કદી તૃપ્ત ન થાય -  સ્મશાન, દરિયો, કંજૂસની મનોવૃત્તિ અને માનવીનું પેટ. આ ચારને ગમે તેટલું મળે તોય એ જાણે ખાલી હોય એમ નવું નવું ઝંખ્યા જ કરે. એમાં પણ પેટની વાત બહુ ખતરનાક છે. એ ખાલી થઈ ગયા પછી થોડા સમયમાં જો એને ભરી ન શકાય તો થોડા દિવસમાં એ શરીર કાર્ય કરવામાં અશક્ત બની જાય. આ પેટ ભરવા કાજે જ શ્રમજીવી વર્ગ તનતોડ મહેનત કરતો હોય છે. 'પેટ કરાવે વેઠ' આ ઉક્તિ ક્ષુધાનાં દુ- ખની પ્રબળતાનો નિર્દેશ કરે છે, અરે! સંસ્કૃત સુભાષિત તો એમ કહે છે કે ''બુભુક્ષિત-  કિં ન કરોતિ પાપમ્?'' એટલે કે ક્ષુધાતુર માનવી ક્ષુધા શમાવવા કયું પાપ ન કરી બેસે એ પ્રશ્ન છે. ઈથિયોપિયાના દુષ્કાળ દરમ્યાન જીવતાં જીવ-જંતુ ખાઈ જતાં દુષ્કાળગ્રસ્ત માનવોની વાત અમે વાંચી ત્યારે આ સંસ્કૃત સુભાષિત એકદમ સચોટ ભાસ્યું. 'પેટનો બળ્યો ગામ બાળએ' એ ગુજરાતી ઉક્તિ પણ આ સંસ્કૃત સુભાષિતની જ 'વેવલેન્થ' પર રજૂઆત કરે છે.
એક મહત્ત્વની વાત. સંસારત્યાગની જૈન શ્રમણ-શ્રમણી ભગવંતોને જૈન ગ્રન્થોમાં અવારનવાર 'ભિક્ષુ' અને 'ભિક્ષુણી' શબ્દથી સંબોધિત કરાયા છે. ક્યારેક કોઈને એમ થાય કે 'ભિક્ષુ' શબ્દ તો યાચક-માંગણને પણ લાગુ થતો હોવાથી એ શબ્દ આવા મહાન ત્યાગીભગવંતો માટે કેમ પ્રયોજાય? પરંતુ ટીકા ગ્રન્થોમાં આનું સમાધાન બહુ સરસ અપાયું છે. ત્યાં 'ભિક્ષુ' શબ્દનો નિરુક્ત અર્થ એ કરાયો છે કે ભિ=ભેદે અને ક્ષુ=ક્ષુધાનું દુ- ખ. જેઓ સમ્યક્ સમજ દ્વારા ક્ષુધાપરિષહ સહન કરીને ભૂખનાં દુ- ખનેય ભેદી નાંખે તેનું નામ ભિક્ષુ. ભૂખનું દુ- ખ સૌથી વધુ અસહ્ય હોવા છતાં શ્રમણ એ સહન કર છે માટે આ 'ભિ-ક્ષુ' શબ્દનો પ્રયોગ કરાયો છે. આ નિર્દેશમાંથી ય એ સ્પષ્ટ થાય છે કે ભૂખ કે શરીર સાથે સંલગ્ન પ્રબળ વિષમતા છે...
(૪) પરિશીલનીયતા -  પરિશીલનીયતાનો અર્થ છે ખૂબ કાળજીપૂર્વકની સાચવણી. વસ્ત્રોને એક વાર સ્વચ્છ કરી - ઈસ્ત્રી કરી બેગમાં મૂકી દેવાય, તો એ પછી એની કોઈ વિશેષ કાળજી લેવી ન પડે. એ દિવસો પર્યંત - મહિનાપર્યંત એવા ને એવા જ સ્વચ્છ રહે. અનાજને એકવાર જરૃરી 'પ્રોસેસ' કરીને કોઠારમાં રાખી દેવાય તો તે મહિનાઓ સુધી યથાવત્ રહી જાય. પણ... શરીર? એની કાળજી એકવાર નહિ, રોજ રોજ કરવી પડે. રોજ સવારે એને સ્નાન કરાવવું પડે. શોખીન વ્યક્તિ હોય તો એ શરીરને રોજ પાવડર વગેરેથી નિખારે. એ શરીર જો બી.પી. વગેરે રોગોથી ગ્રસ્ત હોય તો એની નિયમિત દવા વગેરેથી  કાળજી લેવી પડે. આમ છતાં વરવી વાસ્તવિકતા એ છે કે સૌંદર્ય પ્રસાધનોથી નિત્ય સમજાવવા છતાં ય એ કાયમ એવું ને એવું જ સૌંદર્યસભર રહી શકતું નથી કે દવાઓથી ટકાવવા છતાં ય એ યથાવત્ રહી શકતું નથી.
આ સંદર્ભમાં ટાંકવાનું મન થાય છે તત્કાલીન પ્રસિદ્ધ સૌંદર્યસામ્રાજ્ઞાી અને બ્રિટીશ રાજવંશની પુત્રવધૂ પ્રિન્સેસ ડાયેનાનો કિસ્સો. એને સૌંદર્ય જાળવણીની એવી ઘેલછા હતી કે દર વર્ષે એનો આ માટેનો ખર્ચ બેંતાળીશ ક્રોડ રૃપિયા જેટલો હતો!! જે રકમમાંથી સેંકડો પરિવારો વર્ષભર પોષણ પામી શકે એ રકમ માત્ર સૌંદર્ય જાળવણી માટે. આમ છતાં છત્રીશ વર્ષે એ ખુદ પરલોક સિધાવી ગઈ. 'પ્રશમરતિ' ગ્રન્થકારે શરીર માટે 'નિત્યં પરિશીલનીયે' શબ્દપ્રયોગ કરીને શરીરની આ વિષમતાને ઉજાગર કરી છે...
(૫) પરાધીનતા -  શરીર જ્યાં સુધી સ્વાધીન હોય ત્યાં સુધી એ સર્વાધિક સહાયક પરિબળ બને છે, પરંતુ એ જ શરીર જ્યારે પરાધીન બની જાય ત્યારે સર્વાધિક અવરોધક પરિબળ બની જતું હોય છે. જેણે અકસ્માતમાં બન્ને હાથ ગુમાવ્યા હોય એને ખબર પડે કે ભોજન-વસ્ત્રપરિધાનાદિ અઢળક બાબતોમાં કેવી પરાધીનતા અનુભવવી પડે છએ, જેના બેય પગ ઘુંટણથી કપાઈ ગયા હોય એને મહેસૂસ થાય કે એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે જવામાં કેવી પરાધીનતા નડે છે, બેય આંખોનું નૂર જેણે ગુમાવ્યું હોય એને જ સમજાય કે પત્ર વાંચવાથી લઈને માર્ગ શોધવા સુધી કેવા પરાવલંબી બનવું પડે છે, 'પેરાલીસીસ'થી સંપૂર્ણ શરીર જકડાઈ જાય ત્યારે ખ્યાલ આવે કે પડખું બદલવામાં ય કેવી પરાધીનતા રહે છે. અરે! પરાધીનતાની પરાકાષ્ઠાએ વ્યક્તિ ત્રાસીને મોત માંગતી પણ થઈ જાય છે!! શરીર સાથે સંલગ્ન છે આ પાંચમી વિષમતા...
(૬) વૃદ્ધાવસ્થા -  દેવકુમાર સમો યુવાન કે અપ્સરા સમી યુવતી ય વૃદ્ધાવસ્થાથી ઘેરાઈ જાય ત્યારે ઘણીવાર એના દિદાર એવા થઈ જાય કે એની સામે ય કોઈ ન જૂએ. મુખમાંથી લાળ ટપકે, તો નાસિકામાંથી લીંટ ટપકે, લખતા હાથ ધ્રૂજે, તો ચાલતા પગ ધ્રૂજે -  ભલભલા સમર્થ જનોની હાલત વૃદ્ધાશ્રમમાં આ થઈ જતી હોવાનું જોઈને જ કો'કે રચના કરી છે કે 'ઘડપણ કોણે મોકલ્યું રે...' શારીરિક બદસૂરતીથી લઈને પરાધીનતાનો પર્યાય બની જતી આ વૃદ્ધાવસ્થા છે શરીરની છટ્ઢી વિષમતા...
(૭) નાશ -  સંસ્કૃત ભાષામાં 'શરીર' શબ્દની વ્યુત્પત્તિ આ કરાઈ છે કે 'શીર્યતે તત્ શરીરમ્'. જે નષ્ટ થવાનું જ છે તેનું નામ શરીર. આજે નહિ તો એક દિવસ એ નષ્ટ થવાનું જ છે. કિંતુ એથી ય કરુણ બાબત એ છે કે તે એક ક્ષણ પછી પણ નષ્ટ થવાનું હોય તોય આપણને ખબર ન હોય. આપણે સાવ ઊંઘતા ઝડપાઈ જઈએ. હમણાં જ ભાયંદર-બાવન જિનાલયતીર્થમાં અમને પરિચિત ડો. બિનોય શાહે એમના માતુસ્રીનો આવો કિસ્સો કહ્યો. જોકે, એમણે એ કિસ્સાનો સાર 'પોઝીટીવ' લીધો. એમણે કહ્યું કે ''મહારાજશ્રી! માત્ર માતુશ્રી સાવ નિરોગી હતા. ઘરમાં ચાલતા લાદી પર પાણીનાં કારણે લપસ્યા અને ત્યાં જ હેમરેજ-તરત જ મોત. આ નજરોનજર જોઈને હું જાગી ગયો કે આવું કંઈક મને થાય એ પહેલાં ધર્મમાં વધુ જોડાઈ જઉં.''
શરીરની આ સાત વિષમતાઓ આપણે એટલે વિચારી છે કે એનાથી શરીરનું મમત્વ વિખરાય અને વૈરાગ્ય વિકસ્વર થાય. આ જ સંદર્ભમાં એક સૂત્ર આપીને વિરામ લઈશું કે ''મોહદષ્ટિથી નિહાળતા શરીર રાગનું કારણ બને... તત્ત્વદૃષ્ટિથી નિહાળતા શરીરવિરાગનું કારણ બને...''



 

Keywords amrutni,anjali,

Post Comments