Breaking News
નિલોફર નબળું પડી દરિયામાં વિખેરાયુંઃ નલિયામાં માત્ર છાંટા * * * પેટ્રોલના ભાવમાં લિટરે રૃા. ૨.૪૧ અને ડીઝલમાં રૃા.૨.૨૫નો ઘટાડો * * * * આજથી છ મેટ્રોમાં ATMનો ઉપયોગ મહિનામાં પાંચ વખત જ મફત * * * * CNGના ભાવમાં મધરાતથી રૃા.૧.૮૦ પૈસાનો વધારો કરાયો * * * * મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય પ્રધાન તરીકે દેવેન્દ્ર ફડણવીસની શપથ વિધિ

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

અમૃતની અંજલિ - આચાર્ય વિજયરાજરત્નસૂરિ

શ્રી મહાવીર સ્વામી નિર્વાણના દીવાળીપર્વે પ્રભુ પ્રાર્થના

''હે વીર! મુજ મનમાં તમારાં, વચનપુષ્પ બિછાવજો...''

- શ્રમણ પરમાત્મા મહાવીરદેવની સ્તુતિ કરતાં સુયગડાંગ આગમમાં જણાવાયું છે કે ''સાગરોમાં જેમ અંતિમ સમુદ્ર-સ્વયંભૂરમણ મહાસમુદ્ર શ્રેષ્ઠ છે, રસોમાં જેમ ઈક્ષુરસ ઉત્તમ છે, તેમ તપસ્વીમાં મહાવીરપ્રભુ શ્રેષ્ઠ છે!!''

સમતાના સાગર સાધનાના સુવર્ણ શિખર અહિંસાના અવતાર અને કરુણાના ભંડાર પરમતારક પરમાત્મા શ્રી મહાવીરદેવના નિર્વાણકલ્યાણકનો પવિત્ર પર્વ દિવસ એટલે દીવાળી. આજથી ૨૫૭૦ વર્ષ પૂર્વે તે કાળના મગધદેશ (આજના બિહાર પ્રદેશ)ના અપાપાપુરીનગરમાં પ્રભુ અંતિમ ચાતુર્માસ કરીને અંતિમ ધર્મદેશના આપતાં આપતાં દીવાળીપર્વના પુણ્યદિને પરિનિર્વાણ પામ્યા હતા. એટલે જ લાખો જૈનોને મન દીવાળી મોજ-શોખનો તહેવાર નથી, બલ્કે આરાધનાનું અદ્ભુત પર્વ છે. તપસાધનાની જીવંત મૂર્તિ સમા પ્રભુ મહાવીરદેવના અનુયાયીને શોભે તેમ, આ દીવાળીપર્વે અનેકાનેક જૈન ભાવિકો સળંગ બે ઉપવાસનો તપ કરીને જાપસાધના કરતા હોય છે.
કેવું હતું પ્રભુ મહાવીર દેવનું તપોમય જીવન? માત્ર આંકડાકીય માહિતી પણ મેળવીએ તોય આપણાં દિલ-દિમાગ આશ્ચર્યથી તર-બ-તર અને અહોભાવથી ભાવિત થઈ જાય. સાડા બાર વર્ષના સાધનાકાળમાં પ્રભુએ કુલ ૪૫૧૫ દિવસમાંથી કુલ ૪૧૬૬ દિવસ તો અન્નના એક કણ અને પાણીના એક બુંદ વિનાના ચોવિહાર ઉપવાસ કર્યા હતા!! આ સમયખંડમાં એમના પારણાના કુલ દિવસ હતા માત્ર ૩૪૯. પારણાંના દિને પણ ભિક્ષાચર્યામાં જે કલ્પ્ય ચીજ મળે તે ત્યાં જ વાપરી લેવાની. તે પછી કે પહેલા તે દિવસે પણ આહાર-પાણીનો ત્યાગ જ હોય!!
એમના ઘોર તપની એક યાદી વાંચીએ તો ય હૈયું આદરથી ઓળઘોળ થઈ જાય. સળંગ છ માસના ઉપવાસ એક વાર, સળંગ પાંચ માસ પચીશ દિનના ઉપવાસ એક વાર, સળંગ ચાર માસના ઉપવાસ નવ વાર, સળંગ ત્રણ માસના ઉપવાસ બે વાર, સળંગ અઢી માસના ઉપવાસ બે વાર, સળંગ બે માસના ઉપવાસ છ વાર, સળંગ ૪૫ ઉપવાસ બે વાર, સળંગ ૩૦ ઉપવાસ બાર વાર, સળંગ ૧૫ ઉપવાસ બહોંતેર વાર, ભદ્ર પ્રતિમાતપ એક વાર, મહાભદ્રપ્રતિમાતપ એક વાર, સર્વતોભદ્ર પ્રતિમાતપ એક વાર, અટ્વમતપ બાર વાર અને છઠ્ઠમતપ બસો ઓગણત્રીશ વાર ઃ આ છે ઘોર તપસ્વી પ્રભુમહાવીર દેવના તપનો આલેખ.
માત્ર જૈન જ નહિ, જૈનેતર ધર્મગ્રંથોએ પણ જેઓને 'દીર્ઘ તપસ્વી' કહીને બિરદાવ્યા છે તે શ્રમણ પરમાત્મા મહાવીરદેવની સ્તુતિ કરતાં સુયગડાંગ આગમમાં જણાવાયું છે કે ''સાગરોમાં જેમ અંતિમ સમુદ્ર-સ્વયંભૂરમણ મહાસમુદ્ર શ્રેષ્ઠ છે, રસોમાં જેમ ઈક્ષુરસ ઉત્તમ છે, તેમ તપસ્વીમાં મહાવીરપ્રભુ શ્રેષ્ઠ છે!!''
આ ઘોર તપસાધનાના અંતે પ્રભુએ કેવલજ્ઞાાન પ્રાપ્ત કર્યું અને વિશ્વકલ્યાણ કાજે ધર્મશાસનની સ્થાપના કરવા પૂર્વક પ્રતિદિન છ છ કલાકની અનુપમ ધર્મદેશના પ્રભુએ આપી. સતત ત્રીશ ત્રીશ વર્ષો પહેલી પ્રભુની ઉપદેશ ગંગા અનેક રાજા-મહારાજા-રાજપુત્રો-શ્રેષ્ઠીઓ-સામાન્ય જનોએ ઝીલી અને તેઓ એ ગંગાનું સ્નાન-પાન કરીને પાવન બન્યા. એમના હસ્તે સંયમ સ્વીકારીને-સંસારત્યાગ કરીને ઉદાયી રાજા જેવા પુણ્યાત્માઓ મોક્ષપદ પામ્યા, બુદ્ધિ નિધાન મન્ત્રીશ્વર અભયકુમાર જેવાઓ તરી ગયા, ધન્ના-શાલિભદ્ર જેવા દંતકથા સમા ધનકુબેરોએ આત્મકલ્યાણ સાધ્યું, કઠિયારા જેવા સામાન્ય જનો શ્રમણશ્રેષ્ઠ બન્યા, તો રૌહિણેય ચોર અને ભયંકર હત્યારા અર્જુનમાળી જેવા પાપીજનો ય ઉદ્ધાર પામ્યા. ચૌદ હજાર પુરુષોએ પ્રભુના શિષ્યરૃપે સંયમ સ્વીકાર કર્યો. એ સિવાય એમના પ્રથમ ગણધર ગૌતમસ્વામીજીના શિષ્ય થનારા પચાસ હજાર શ્રમણો વગેરેની સંખ્યા અલગ. ભગવાનના સ્વહસ્તે છત્રીસ હજાર મહિલાઓ સંયમી થઈને શ્રમણ બની. એક લાખ ઓગણસાઠ હજાર પુરુષોએ બાર વ્રત સ્વીકારીને શ્રાવક ધર્મ અપનાવ્યો, તો ત્રણ લાખ અઢાર હજાર મહિલાઓએ એ જ રીતે શ્રાવિકાધર્મ સ્વીકાર્યો. આ ઉપરાંત બાર વ્રતધારી ન હોય તેવા સ્ત્રી-પુરુષો તો લાખોની સંખ્યામાં પ્રભુના ભક્ત હતા. આ અદ્ભુત ઉપલબ્ધિનું શ્રેય પ્રભુની અમોઘ ઉપદેશધારાને જતું હતું.
ઉપદેશગંગાના હિમાચલગિરિ સમા પ્રભુમહાવીરદેવ આયુષ્યના અંતિમ વર્ષે, પ્રારંભે જણાવ્યું તેમ, અપાપાપુરી (આજની પાવાપુરી)માં ચાતુર્માસ હતા. આયુષ્યના અંતિમ બે દિવસોમાં પ્રભુએ નિત્યની સવાર-સાંજ ત્રણ ત્રણ કલાકની ધર્મદેશનાનો ક્રમ સહેતુક બદલ્યો અને અખંડ ૪૮ કલાકની અંતિમ ધર્મદેશના પ્રભુએ આપી. ઈન્દ્રો-દેવો-અઢાર ગણરાજાઓ-સાધુ-સાધ્વી-શ્રાવક-શ્રાવિકા અને અગણિત અન્ય શ્રોતાઓ સમક્ષ પ્રભુએ જે ધર્મદેશના વહાવી તેમાં પુણ્યનું ફળ દર્શાવનાર પંચાવન અધ્યયનો હતાં, પાપનું ફળ સમજાવનાર પંચાવન અધ્યયનો હતાં, પાપનું ફળ સમજાવનાર પંચાવન અધ્યયનો હતા અને ઉત્તરાધ્યયનનાં છત્રીસ અધ્યયનો હતાં. આજે પણ મોજૂદ આ ગ્રન્થો પૈકી ઉત્તરાધ્યયનસૂત્ર નામે આગમગ્રન્થ દીવાળી પર્વના દિવસોમાં પ્રવચનરૃપે વાંચવાનો ઉપક્રમ આજે ય જૈન શ્રમણ-શ્રમણીઓ ધરાવે છે. આપણે એ ઉપક્રમ અનુસરીને દીવાળીપર્વ નિમિત્તેના આ લેખમાં ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રમાંના જ એક પ્રેરક સંવાદના અંશો નિહાળીએ. એની ભૂમિકારૃપ કથા સંક્ષેપમાં કાંઈક આવી છે ઃ
વિશાલ સામ્રાજ્યના સ્વામી મિથિલાપતિ મહારાજા નમિ. એ બબ્બે રાજ્યોના માલિક હતા, તો અનેક સૌંદર્યવતી રાણીઓના પ્રાણેશ હતા. યૌવનમય હોવાથી એ સર્વ રીતે સુખાનુભૂતિ કરી રહ્યા હતા. કિંતુ એકવાર અચાનક રંગમાં ભંગ પડયો અને નમિરાજ અસાધ્ય દાહજવરથી ઘેરાઈ ગયા. રોગ એવો જાલિમ હતો કે પૂરા દેહમાં સતત આગ પ્રગટયા  જેવી વેદના રહે. અચ્છા અચ્છા વૈદ્યોના ઔષધો પણ રોગ શમાવવામાં નાકામિયાબ રહ્યા. સર્વ રાણીઓ-સ્વજનો-પરિચારકો ખડેપગે હતા. પરંતુ રાજાને જરાય ચેન ન હતું.
આખરે એક વૈદ્યરાજે મહામૂલ્યવાન શુદ્ધ ચંદનનો લેપ કરવાનું સૂચવ્યું. તુર્ત એવું ચંદન મંગાવાયું અને સ્વંય રાણીઓ એ ચંદન ઓરસિયા પર ઘસવા માંડી. રાણીઓના હસ્તમાં સરસ સુવર્ણકંકણો હતા. ચંદન ઘસતાં એ સુવર્ણકંકણો પરસ્પર અથડાવા માંડયા અને એમાંથી અવાજ આવવા માંડયો. વેદનાગ્રસ્ત રાજા આટલો ય અવાજ સહી ન શકાત રાડ પાડી ઊઠયા ઃ ''મગજ બહેર મારી જાય એવો આ ઘોંઘાટ શેનો છે?'' રાણીઓએ કારણ જણાવીને 'હવે જરાય ઘોંઘાટ નહિ થાય' તેમ કહ્યું. રાજાની સુખાકારી કાજે રાણીઓએ સૌભાગ્યસૂચક એકેક કંકણ રાખી બીજા કંકણો કાઢી નાખ્યા. પરિણામ એ આવ્યું કે ચંદન ઘસવાની ચાલુ હોવા છતાં એક જ કંકણ હોવાનાં કારણો ઘર્ષણના અભાવે અવાજ સદંતર બંધ થઈ ગયો.
ચંદનલેપથી દાહજ્વર શાંત થવા માંડયો ત્યારે રાજાએ રાણીઓને પૂછયું ઃ ''તમે ચંદન ઘસી રહ્યા છો, છતાં હવે કંકણનો અવાજ કેમ નથી આવતો?'' રાણીઓએ ઉત્તર આપ્યો ઃ ''પહેલા અમારા હસ્તમાં અનેક કંકણો હતા. હવે અમે એક જ કંકણ રાખ્યું છે. એથી અવાજ થાય જ ક્યાંથી?'' આ ઉત્તરથી રાજાનાં અંતરમાં ચેતનાની અલૌકિક ચિનગારી પ્રગટી કે ''જ્યાં અનેક છે ત્યાં સંઘર્ષ છે, સંકલેશ છે, કોલાહલ છે. જ્યાં એક છે ત્યાં કોઈ સંઘર્ષ-સંક્લેશ-કોલાહલ નથી. હું પણ આ સામ્રાજ્ય-પરિવાર-સમૃદ્ધિ ત્યજીને સાવ એકલો બની જઉં, આત્મભાવમાં આવી જઉં. તો જ જીવનના સંઘર્ષોથી મુક્ત થઈ સાચી શાંતિ પામી શકીશ.'' આ તરફ દાહજ્વર શાંત થયો અને આ તરફ નમિરાજનો આત્મા શાંત-પ્રશાંત થઈ ગયો. હવે એ સંપૂર્ણપણે સંસારથી વિરક્ત થઈ ગયા. જાણે કે આ રોગ રાજવીની રાગદશા તોડવા જ ન આવ્યો હોય!!''
જૈન પરિભાષા મુજબ જેઓ પ્રત્યેક બુદ્ધ ગણાય છે તે નમિરાજ પુત્રને રાજપદે સ્થાપીને સર્પ કાંચળી ત્યાગે તેમ રાજ્યસમૃદ્ધિને-સ્વજનોને ત્યાગીને પ્રભુના પંથે ચાલી નીકળ્યા. એમનો વૈરાગ્ય ઘુંટાયેલો-પરિપકવ છે કે ઉપરછલ્લો છે તેની ચકાસણી કરવા દેવરાજ ઈન્દ્ર બ્રાહ્મણનું રૃપ લઈને, મુનિ બનવા જઈ રહેલ નમિરાજર્ષિ સાથે વિવિધ  પ્રશ્નો-વાર્તાલાપ કરે છે. નમિરાજર્ષિ એના વૈરાગ્યપ્રેરક સરસ ઉત્તરો આપે છે.  બસ, આ સંવાદ એ જ ઉત્તરાધ્યયનસૂત્રનું નવમું નમિરાજર્ષિઅધ્યયન. આપણે એ અધ્યયનમાંના કેટલાક પસંદગીના સંવાદોનું રસપાન કરીએઃ
વિરક્ત બનીને જઈ રહેલ નમિરાજર્ષિની પરીક્ષા કરતા દેવરાજ ઈન્દ્ર દેવમાયાથી સમગ્ર મિથિલાનગરી  ભડકે બળતી હોય તેવું દૃશ્ય સર્જે છે અને પછી નમિરાજર્ષિને કહે છે કે 'ભંતે! પાછળ નજર તો કરો. આપની પ્રિય રાજધાની આગમાં ભસ્મીભૂત થઈ રહી છે. આપનો પેલો અત્યંત રળિયામણો રાજમહેલ અને આપની અર્ધાંગિની રાણીઓનું અંતઃપુર પણ આગનાં આલિંગનમાં આવી ગયું છે. આપ શું એના પર જરા ય ધ્યાન નહિ આપો?'
વિરાગની ટોચ પર આરૃઢ નમિરાજર્ષિ જે ઉત્તર આપે છે એના શબ્દો યાદગાર છે. તેઓ કહે છે કે ''મિહિલાએ ડજ્ઝમાણીએ, ન મે ડજ્ઝઈ કિંચન.'' મતલબ કે ''મિથિલાનગરી બળતી હોય તો ય એમાં મારું કાંઈ બળતું નથી. કેમકે હું આ બધાથી હવે પર છું!!'' ભીતરમાં વિરાગનો મહાસાગર ઘૂઘવતો હોય તો જ આટલો નિઃસ્પૃહ ઉત્તર તાજા જ પરિત્યાગ સમયે ઉદ્ભવે. આ જ અનુસંધાનમાં નમિરાજર્ષિ આગળ જણાવે છે કે 'પુત્ર-પત્ની અને ગૃહસ્થજીવનના તમામ વ્યવહારથી મુક્ત શ્રમણને હવે કોઈ બાબત પ્રિય પણ નથી અને અપ્રિય પણ નથી. બધી જ રીતે મુક્ત-અનાસક્ત ગૃહત્યાગી જે મુનિ 'આત્મા એકાકી છે - પરસંબંધથી રહિત છે' એમ વિચારે છે એ મુનિનું ખરેખર કલ્યાણ થાય છે.'
આ શબ્દો જાણે જીવંત વૈરાગ્યનો વિરલ વૈભવ છે...
દેવરાજ ઈન્દ્રે નમિરાજર્ષિની ચકાસણી કરવા હવે નવો દાવ ખેલ્યો. એ બોલ્યા ઃ 'અન્ય શત્રુરાજાઓનાં આક્રમણ સામે આપનો પુત્ર અને પ્રજા પરાભવ ન પામે એ માટે નગરને મજબૂત કિલ્લાથી અને તોપ વગેરેથી સુરક્ષિત કરી લો, પછી સંયમીવેષ સ્વીકારજો...' આ લલચામણા પ્રસ્તાવનો નમિરાજર્ષિ સરસ કલ્પનાશીલ ઉત્તર આપે છે કે, 'શ્રદ્ધા મારું નગર છે, મન-વચન-કાયાની ગુપ્તિથી અત્યંત સુરક્ષિત ક્ષમાનો કિલ્લો મેં એની આસપાસ રચ્યો છે અને તપ-સંયમની એમાં અર્ગલા રાખી છે.' આત્માર્થીસાધક પૌદ્ગલિક ભાવોને કેવા પરાયા ગણે અને આત્મભાવોને કેવા પોતીકા ગણે એ ઉપરોક્ત બે ઉત્તરોથી સ્પષ્ટ સમજાય છે. નમિરાજર્ષિ એ પછી કેટલીક સરસ કલ્પનામઢી પ્રસ્તુતિના અંતે યુદ્ધના સંદર્ભમાં શાશ્વત સત્ય ઉચ્ચારે છે કે 'તપના ધનુષ્ય-બાણથી કર્મકવચ ભેદી નાંખનાર મુનિ બાહ્ય શત્રુઓ સાથેના સંગ્રામથી રહિત હોય છે અને અંતે સંસારથી પણ રહિત હોય છે.'
આ જ વિચારતંતુને અનુરૃપ, આગળ દેવરાજ ઈન્દ્ર નમિરાજર્ષિને કહે છે કે 'જે જે રાજાને પરાજિત કરવાના બાકી છે તેમને આપ પહેલા જીતીને પ્રભુત્વ સ્થાપો. પછી પ્રવ્રજ્યા સ્વીકારો તો આપની મહત્તા વધે.' નમિરાજર્ષિ આનો પ્રત્યુત્તર બહુ અદ્ભુત આપે છે કે 'સંગ્રામમાં જે લાખો સૈનિકોને જીતી લે તેના કરતા પણ જે પોતાના આત્મા પર અર્થાત્ આત્માની કામ-ક્રોધાદિ દુર્વુત્તિઓ પર જીત મેળવે છે તે મહાન વિજેતા છે.' જાણે કે 'જગને જીતે તે વીર... પણ જાતને જીતે તે મહાવીર' આ સૂત્રનું ઉદ્ભવ સ્થાન નમિરાજર્ષિનો આ ઉત્તર ન હોય!! પછી તેઓ પરમપ્રેરણાપ્રદ વાત કહે છે કે ''અપ્પાણમેવ જુજ્ઝાહિ, કિં તે જુજ્ઝેણ બજ્ઝઓ' મતલબ કે 'હે સાધક! તું આંતરશત્રુઓ સાથે જ યુદ્ધ કર, બાહ્ય યુદ્ધ કરવાની તારે શી જરૃર છે?'
બ્રાહ્મણસ્વરૃપે રહેલ ઈન્દ્રરાજ એક નવો મુદ્દો રજૂ કરે છે 'નમિરાજ! આપ સુવર્ણ-રૃપું-હીરા-મણિથી રાજખજાનો ભરપૂર કરી દો, પછી દીક્ષા ગ્રહણ કરો તો શ્રેષ્ઠ ગણાશે.' નમિરાજર્ષિ માનવમનની સદાય અતૃપ્ત રહેવા સર્જાયેલ તૃષ્ણાનો-લોભનો નિર્દેશ કરતા કહે છે કે 'કદાચ કૈલાસપર્વત જેવા વિરાટ-સોના-ચાંદીના અસંખ્ય પર્વતો પણ પ્રાપ્ત થઈ જાય તો ય લોભી વ્યક્તિ એનાથી તૃપ્ત થતી નથી હોતી કેમ કે ઈચ્છાઓ તો આકાશ જેવી અનંત છે. ઃ 'ઈચ્છા હુ આગાસસમા અણંતિયા'. માટે ખજાનો તર-બ-તર કરવાની વાતો વ્યર્થ છે.'
આખરે, નમિરાજર્ષિના ઉત્કટ વૈરાગ્યથી પ્રભાવિત ઈન્દ્રરાજ એમની ભાવવિભોર સ્તુતિ કરીને સ્વસ્થાને વિદાય થાય છે...
વૈરાગ્યમંડિત અને અધ્યાત્મકેન્દ્રિત આ સંવાદ જે આગમમાં છે તે ઉત્તરાધ્યયનઆગમ દીવાળીપર્વે પ્રકાશિત કરનાર પ્રભુમહાવીરદેવને શ્રદ્ધાસભર હૈયે વંદનપૂર્વક આપણે કરીએ આ મસ્ત પ્રાર્થના કે ઃ-
હે વીર! મુજ મનમાં તમારાં, વચનપુષ્પ બિછાવજો...
હે વીર! કરુણાનીર અનરા-ધાર થઈ વરસાવજો...

Keywords amrutni,anjali,

Post Comments