Last Update : 19-August-2012, Sunday

 

રાયચંદ દૂધ પી શકે, લોહી નહીં!

પારિજાતનો પરિસંવાદ - ડૉ.કુમારપાળ દેસાઈ

 

મનઝરૂખો

પ્રાચીન ગ્રીસમાં એક યુવક જ્ઞાનપ્રાપ્તિનો સાચો માર્ગ સમજવા માટે દેશના પ્રખર વિદ્વાનની પાસે પહોંચ્યો. એ વિદ્વાનને પ્રણામ કરીને કહ્યું, ‘મારે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવું છે. એ માટેનો રસ્તો કયો?’
વિદ્વાને કહ્યું, ‘ભાઇ, હું એવો જ્ઞાની નથી કે તને કોઇ જ્ઞાન આપી શકું? માટે મને ક્ષમા કરજે.’
પારાવાર આશ્ચર્ય સાથે યુવકે કહ્યું, ‘મેં તો આપ પ્રખર જ્ઞાની છો એવું ઘણી વ્યક્તિઓ પાસે સાંભળ્યું છે. કોઇએ આપને જ્ઞાનના સાગર કહ્યા છે, તો કોઇએ આપને પરમ જ્ઞાની કહ્યા અને આપ જ મને જ્ઞાનપ્રાપ્તિનો માર્ગ બતાવવા ઈન્કાર કરો છો?’
વિદ્વાને કહ્યું, ‘ભાઇ, જો તારે જ્ઞાન જ મેળવવું હોય તો દેશના શ્રેષ્ઠ તત્ત્વચંિતન અને વિચારક સૉક્રેટિસ પાસે જા. આપણા દેશનો એ મહાન ચંિતક છે અને એના જેવો બીજો કોઇ જ્ઞાની તને જડશે નહીં.’
યુવાન સૉક્રેટિસની પાસે ગયો અને બોલ્યો, ‘મેં સાંભળ્યું છે કે આ ગ્રીસ દેશમાં આપના જેવો બીજો કોઇ જ્ઞાની નથી. આપ અનેક વિદ્યાઓના જાણકાર છો. મને કંઇક જ્ઞાન આપો, જેથી મારાં જીવનમાં વિદ્યાનો પ્રકાશ પ્રસરે. દેશના પ્રખર વિદ્વાને પણ આ માટે આપની પાસે આવવાનું સૂચન કર્યું હતું.’
આ સાંભળી સૉક્રેટિસ ખડખડાટ હસી પડ્યા અને બોલ્યા, ‘અરે ભાઇ, તું પાછો એ વિદ્વાન પાસે જ પહોંચી જા. ખરા જ્ઞાની તો એ છે. હું તો સાવ અજ્ઞાની છું.’
યુવક પાછો વિદ્વાન પાસે ગયો અને એણે સૉક્રેટિસ સાથે થયેલો વાર્તાલાપ વર્ણવ્યો. આ સાંભળી વિદ્વાને કહ્યું,
‘અરે ભાઇ, સૉક્રેટિસ જેવી વ્યક્તિ કહે કે હું અજ્ઞાની છું, એ જ એના જ્ઞાનનું સૌથી મોટું પ્રમાણ છે. જેને પોતાના જ્ઞાનનું અભિમાન હોતું નથી, એ જ સાચો જ્ઞાની છે. તેં જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનો માર્ગ પૂછ્‌યો હતો ને, તો નમ્ર બનીને જ્ઞાન મેળવવું એ જ પહેલો પાઠ છે.’


વ્યવસાય હોય કે ગૃહસ્થાશ્રમ, પણ સંપૂર્ણ અનાસક્તિ ધરાવતી વ્યક્તિ સંસારની વચ્ચે રહીને વ્યવહારની ઘટનાઓમાં પણ પોતાનો આગવો પ્રભાવ પાડતી હોય છે. શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્રને કુટુંબની આર્થિક પરિસ્થિતિને કારણે અભ્યાસ છોડીને વ્યવસાયની પ્રવૃત્તિ અપનાવવી પડી. એમનું જન્મસ્થળ વવાણિયા બંદર એ તો ઘણું નાનું ગામ હોવાથી વેપારની કોઇ વિશેષ તક નહોતી, આથી એમણે મુંબઈ જઇને અર્થોપાર્જન કરવાનો નિર્ણય કર્યો. એમના મુંબઇગમન પાછળ અવધાનપ્રયોગો કારણભૂત બન્યા. એમના અવધાનપ્રયોગો જોવા આવેલા વડોદરાના શ્રી માણેકલાલ ઘેલાભાઇ ઝવેરી પાસેથી શ્રીમદે ઝવેરાતની પરીક્ષા કરતાં શીખી લીઘું. તેજસ્વી બુદ્ધિશક્તિને કારણે થોડા જ વખતમાં શ્રીમદ્‌ નિપુણ થઇ ગયા અને વિ. સં. ૧૯૪૫માં રેવાશંકર જગજીવન સાથે ભાગીદારીમાં એમણે ઝવેરાતનો વ્યવસાય શરૂ કર્યો.
માત્ર બે જ વર્ષમાં શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્રના પુરુષાર્થથી ઝવેરાતની આ પેઢી દેશ-વિદેશમાં પ્રસિદ્ધ થઇ ગઇ. એક-બે વર્ષમાં તો ઈંગ્લેંડ, રંગૂન, અરેબિયા જેવા દેશોની ખ્યાતનામ પેઢીઓ સાથે એનો વેપારસંબંધ જોડાયો. શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્ર અર્થોપાર્જન કરવા માટે ન્યાયસંપન્ન નીતિનું આચરણ કરતા હતા. આથી જગતમાં ચાલતી આર્થિક પ્રવૃત્તિ અને શ્રીમદ્‌ની આર્થિક પ્રવૃત્તિ વચ્ચે પ્રયોજનનું આભ-જમીન જેટલું અંતર હતું. તેઓ લખે છે, ‘‘જગત આખું કંઈ લેવાને માટે પ્રવૃત્તિ કરે છે પરંતુ અમે પૂર્વભવનું દેણું દેવાને માટે આ વ્યવસાય કરતા હોઇએ એમ લાગે છે.’’
શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્રે સંસારની વચ્ચે રહીને પણ જે નિર્લેપતા અને અલિપ્તતા પ્રગટ કરી, એ જ એમના વિશિષ્ટ આઘ્યાત્મિક શૌર્યની ઓળખ આપે છે.
એકવાર મુંબઇમાં રેવાશંકર જગજીવનની પેઢીમાં શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્ર સાથે રાત્રે ધર્મવાર્તા કરીને સહુ ઊઠ્યા ત્યારે પૂનાના નાનચંદ્રભાઇએ કહ્યું કે આ પેટી ઉઘાડી છે અને એમાં જોખમ છે.
આ સમયે શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્રે જોખમ શું એમ પૂછતાં નાનચંદ્રભાઇએ કહ્યું, ‘‘હું કીમતી ચીજોને જોખમની ઉપમા આપું છું. એ ચોરાઇ જાય તેવું જોખમ હોય છે.’’
સ્ફટિક સમી સ્વચ્છ અને નિર્મળ આભ્યંતર દશા અનુભવનાર શ્રીમદ્‌જીએ કહ્યું, ‘‘જોખમને તો જ્ઞાનીઓ જોખમ જ માને છે પણ તે એવી રીતે કે એ જ્યાં સુધી છે ત્યાં સુધી જોખમ છે. તેમાં જ્ઞાનીઓ કદી કોઇ મોહ રાખે નહિ.’’ સહુને આવી આગવી સમજ આપીને શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્ર પેઢી પરથી નીકળી ગિરગામ ગયા.
શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્રે નીતિમત્તા અને પ્રમાણિકતાથી વ્યાપારનો વિસ્તાર કર્યો. જ્ઞાની પુરુષ આવી વ્યવહારુ બાબતોમાં અણસમજુ હોય છે એવી સામાન્ય માન્યતા પ્રવર્તે છે. પારમાર્થિક જગતમાં જેમનું ચિત્ત સદૈવ રમમાણ હોય એવી વ્યક્તિ આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં નિષ્ફળ જાય છે એમ કહેવાય છે, પરંતુ શ્રીમદ્‌જીએ એમની કાર્યકુશળતાથી એ સિદ્ધ કરી આપ્યું કે તેમના જેવા જ્ઞાની પુરુષો પણ આવી વ્યવહારની બાબતમાં લેશમાત્ર ઊણા ઊતરતા નથી. ગાંધીજીએ નોંઘ્યું છે કે કોઇ એમને વેપારમાં છેતરી શકતા નહીં.
એમણે એક વેપારી સાથે હીરાના સોદા કર્યા. સોદાના ભાગરૂપે એ વેપારીએ અમુક હીરા આપવાનો દસ્તાવેજ લખી આપ્યો. બન્યું એવું કે હીરાની કંિમત ખૂબ વધી ગઇ. હવે જો દસ્તાવેજ પ્રમાણે પેલો વેપારી હીરા આપવા જાય, તો ભારે નુકસાનીના ખાડામાં ઊતરી જવું પડે. એની સઘળી માલમિલકત વેચી દે તો પણ આટલી કંિમતના હીરા એ આપી શકે તેમ નહોતું.
શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્રને હીરાની કંિમતના ઊંચકાયેલા બજારભાવની ખબર પડી. તેઓ હીરા આપવાનો દસ્તાવેજ કરી આપનાર વેપારી પાસે ગયા. પેલો વેપારી તો એમને જોતાં જ ગભરાઇ ગયો. આજીજી અને કાકલૂદી કરવા લાગ્યો. એણે કહ્યું કે, ‘‘આપની સાથે કરેલા હીરાના સોદા અંગે હું ખૂબ મૂંઝવણમાં છું. ચંિતામાં પડી ગયો છું, પણ આપ ખાતરી રાખજો કે આજના બજારભાવે આપને સોદો ચૂકવી દઇશ.’’
આ સાંભળી શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્ર બોલી ઊઠ્યા, ‘‘વાહ ભાઇ વાહ! જો તમને સોદાની ચંિતા થતી હોય તો મને કેમ ન થાય? આપણા બંનેની ચંિતાનું કારણ એક જ છે અને તે આ દસ્તાવેજ ખરું ને!’’
આટલું બોલીને શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્રે એ કરારનો દસ્તાવેજ ફાડી નાખ્યો અને બોલ્યો, ‘‘આ દસ્તાવેજ જ તમારી ચંિતાનું કારણ હતો. હું તમારી સ્થિતિ સારી રીતે સમજી શકું છું. તમારી સાથે લેણા નીકળતા ૬૦-૭૦ હજાર લઉં તો તમારી કેવી કફોડી હાલત થાય એનો મને ખ્યાલ છે, પણ રાયચંદ દૂધ પી શકે છે, લોહી નહિ.’’
એક વાર એક ધનાઢ્‌ય આરબ વેપારી મોતીની આડતનો વેપાર કરતો હતો. તેના નાના ભાઇને એક દિવસ મોટા ભાઇની જેમ મોતીનો મોટો વેપાર કરવાનો વિચાર આવ્યો એટલે પરદેશથી આવેલો માલ લઇને તે દલાલ મારફત એક પ્રમાણિક વેપારી જાણી શ્રીમદ્‌ પાસે આવ્યો. શ્રીમદે માલ કસીને લીધો, સહીસિક્કા- દસ્તાવેજ સાથે સોદો થયો, ને નાણાં ગણી આપ્યાં.
આરબ ઘેર ગયો, મોટા ભાઇને સોદાની વાત કરી. મોટા ભાઇએ તો આટલી કંિમત વિના માલ વેચવો નહિ એવી શરતવળો મૂળ માલિકનો કાગળ બતાવી નાના ભાઇને સખત ઠપકો આપ્યો. બંને ભાઇઓ મૂંઝાયા. બીજે દિવસે મોટા ભાઇ અને નાના ભાઇ બંને શ્રીમદ્‌ પાસે આવ્યા. શ્રીમદે એમના ચહેરા પરના વિષાદને જોયા. એમણે તરત જ આખો સોદો રદ કરી નાખ્યો. એમની સમક્ષ સહીસિક્કાવાળો દસ્તાવેજ ફાડી નાખ્યો. નાના ભાઇએ આપેલો માલ એને પાછો આપ્યો અને નાણાં ગણી લીધાં. ધનાઢ્‌ય આરબ ભાઇઓ તો શ્રીમદ્‌ની પરમ ઉદારતા અને અદ્‌ભુત મહાનુભાવતા જોઇને સ્તબ્ધ થઇ ગયા. એ બંને પગમાં પડ્યા. એ બંને શ્રીમદ્‌ને ફરિસ્તા જેવા માનવા લાગ્યા.
શ્રીમદ્‌ જ્યારે વેપાર કરતા હતા ત્યારે બૅરિસ્ટર મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી એમને વારંવાર મળવા આવતા હતા. એ સમયે ગાંધીજી પાસે કોઇ મુકદ્દમો નહોતો અને તેથી ગાંધીજીને શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્રના ચિત્તની સરળતાનો અને એમના ગૂઢ જ્ઞાનનો અનુભવ થયો.
ગાંધીજીએ જોયું કે શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્ર જીવન કર્તવ્ય બજાવવા માટે વેપાર કરતા હતા. હીરા-મોતીની પરખ કરતા હતા. વેપારમાં આવતી મુશ્કેલ સમસ્યાઓનો ઉકેલ કરતા હતા પરંતુ એમની ઈચ્છા તો આત્મદર્શનની હતી. શ્રીમદ્‌ રાજચંદ્રની પેઢી પર બીજી વસ્તુ હોય કે ન હોય પરંતુ કોઇ ધર્મપુસ્તક કે એમની રોજનીશી તો હોય જ. ગાંધીજીએ જોયું કે વેપારની વાત પૂરી થાય કે તરત જ એ ધર્મપુસ્તકનો અભ્યાસ કરવા માંડતા અને પોતાની નોંધપોથીમાં સાત્ત્વિક વિચારો લખવાનું શરૂ કરી દેતા. ગાંધીજી એમની આત્મકથામાં નોંધે છે કે ‘જે મનુષ્ય લાખોના સોદાની વાત કરી લઇને તુરત આત્મજ્ઞાનની ગૂઢ વાતો લખવા બેસી જાય, તેની જાત વેપારીની નહીં પણ શુદ્ધ જ્ઞાનીની છે.’
ક્ષણનો સાક્ષાત્કાર
જીવનમાં સફળતા હાંસલ કરવા માટે વ્યક્તિએ ત્રણ યાદી (લિસ્ટ) કરતાં રહેવું જોઇએ. એક યાદી તો રોજંિદા કામની છે. સૌથી અગત્યનું કયું કામ છે તેને અગ્રતાક્રમ પ્રમાણે મૂકીને વ્યક્તિ નોંધ કરતી હોય છે. અગ્રતાક્રમની જરૂર એ માટે કે વ્યક્તિનું મન એવું છે કે ઘણીવાર અઠવાડિયા પછી કરવાનું કામ પહેલાં હાથ પર લે છે અને આજે કરવાનું કામ બાજુએ રાખે છે. મન આડુંઅવળું દોડતું હોય છે, તેથી એ કદાચ ગમતું કે સરળ લાગતું કામ પહેલાં હાથ પર લે અને જરૂરી પણ અણગમતા કામની ઉપેક્ષા કરે તેવું પણ બને. વળી, એમ પણ થાય કે એક કામ શરૂ કર્યા બાદ એમાં સહેજ આગળ ગયા પછી વ્યક્તિ એવું વિચારતી હોય છે કે બીજું મહત્ત્વનું કામ પહેલાં હાથ પર લઇ લઉં તો સારું. એ બીજા કામમાં અડધે સુધી પહોંચે, ત્યાં એની ધીરજ ખૂટી જાય અને એ બીજું કામ છોડીને ત્રીજું કામ કરવા લાગી જાય. એ ત્રીજા કામને પૂર્ણ કરવાને આરે પહોંચ્યો, હોય ત્યાં એમ થાય કે આ ચોથું કામ નહીં થાય તો તો મુશ્કેલીનો પાર નથી.
આવી બધી દ્વિધા, અનિશ્ચિતતામાંથી બહાર નીકળવા માટે સૌથી મહત્ત્વનું કામ એવું છે કે રોજંિદા કામની અગ્રતાક્રમ પ્રમાણે યાદી કરવી. પરંતુ આ સિવાય બીજી બે યાદી કરવી જરૂરી છે. એક યાદી એવી છે કે તમે તમારા જીવનમાં જે જે બાબતોમાં પરિવર્તન લાવવા ચાહતા હો તેનો વિચાર કરો. એ પરિવર્તનમાં લાભદાયી પરિબળો અને અવરોધક પરિબળોનો ખ્યાલ કરો અને એ રીતે પરિસ્થિતિનો સમગ્રતયા વિચાર કરીને તમે બીજી યાદી અગ્રતાક્રમ ક્રમ પ્રમાણે તયાર કરો.
અને તૈજી યાદી તમારે જીવનમાં જે હાંસલ કરવું હોય તેની કરો અને તેને માટે કઇ કઇ બાબતો શીખવી જરૂરી છે અને કેવી કેવી ક્ષમતા આવશ્યક છે એની નોંધ કરો. આવી અગ્રતાક્રમ અનુસારની યાદી વ્યક્તિને એના રોજંિદા જીવનથી જીવનના બદલાવથી કે જીવનના ઘ્યેયથી ચલિત થવા દેશે નહીં.

Share |
 

Gujarat Samachar Plus

સંસ્કૃત અને સંસ્કૃતિને ટકાવવાનો પ્રયાસ
નેટવર્કંિગના માઘ્યમથી યંગસ્ટર્સનો સોશ્યલ એક્ટિવિટીનો નવો ફંડા
સ્વનિર્ભર થવા માટે જેલમાં કેમેરાની ક્લીકના પાઠ
મોનસૂનમાં કોલેજ કેમ્પસ લાઇવ બન્યાં
હેર સ્ટાઈલ અપાવે છે, હાઈ કોન્ફિડન્સ
 

Gujarat Samachar glamour

વિવેક ટૂંક સમયમાં પિતા બનશે
દીપિકાએ બે દિવસ જમ્મુના સૈનિકો સાથે વિતાવ્યા
પૂજા મિશ્રાનો આઈડિયા મહેશ ભટ્ટ-સન્ની લિયોને ચોર્યો છે
રણબીર કપૂર છોકરીને ‘કિસ’ કરતો પકડાઈ ગયો
સની દેઓલની ‘ઘાયલ રિટર્ન્સ’ નવેમ્બરમાં ફલોર પર જશે
 
 
   
   
   
 

Gujarat Samachar POLL

 

Olympics 2012 Photos

webad3 lagnavisha
   

Follow Us

Facebook Twitter
   
 
   

ARCHIVES
સમાચાર સંગ્રહ જોવા અહી ક્લિક કરો

aaj

આજનું પંચાગ

આજનું ભવિષ્ય
સુપ્રભાતમ્

આજનું ઔષધ

આજની જોક આજની રેસીપી
       
 
 

વૈવિધ્ય

• તંત્રી લેખ • પ્રસંગપટ
• દિલ્હીની વાત • આસપાસ
• ન્યુઝ વ્યુઝ •વાતવાતમાં
• નેટવર્ક • અવસાન નોંધ
• હવામાં ગોળીબાર • ઓનલાઇન
• ઇંટ અને ઇમારત • સિનેમેજિક
• મેરા ભારત મહાન • વિચાર વિહાર
 
plus
 

આજનું કાર્ટુન

arc archive

Ravipurti In PDF

પૂર્તિઓ

 
 
Gujarat Samachar © 2012 All Rights Reserved