Last Update : 31-July-2012, Tuesday

 
શ્રાવણમાં ઉપવાસનો મહિમા
 

શ્રાવણ મહિનો શરૂ થયો ત્યારથી દરરોજ બપોરે સોેસાયટીના મહિલામંડળની બેઠક ભરાય. સવારે મહિલાઓ દેવદર્શને જાય, સાંજે ચારથી સાત કથા-વાર્તામાં જાય અને બપોરે એકથી ત્રણની વચ્ચે બધી સ્ત્રીઓ એકઠી થાય એટલે ઉપવાસ, એકટાણાં અને ફળાહારની વાતો મંડાય. કોણ નકોરડા ઉપવાસ કરનાર છે, કોણ એકટાણું કરશે, કોણ ફળાહાર પર જ આખો મહિનો કાઢી નાખશે એવી ચર્ચાની શરૂઆતથી માંડી કોણ કઈ ફરાળી વાનગીની બનાવટમાં કેટલી માહિર છે અને કોેને શું ભાવે છે ત્યાં સુધીની પૂરી રામાયણ થઈ જાય આમ તો ચોમાસુ બેસે અને અષાઢ મહિનો શરૂ થાય કે મહિલા મંડળ અવારનવાર નવરાશની પળોમાં એકઠું થાય અને ચોમાસામાં કોણ ચાતુર્માસ કરનાર છે. અને કઈ રીતે કરશે એવી કથા શરૂ થાય પણ સોેસાયટીની બધી મહિલાઓ કંઈ ચારે ચાર મહિના એક વારનું ખાઈ ન શકે. પણ શ્રાવણનો ધાર્મિક મહિમા ગણી લગભગ મોટા ભાગની મહિલાઓ શ્રાવણના વ્રત જરૂર રાખે. કોઈ એકટાણાં કરે તો કોઈ આખોે મહિનો ફળાહાર પર રહે.
બેઠકની આગેવાની સુમનબહેન લે અને ચર્ચાની શરૂઆત પણ એમનાથી થાય. વસુબહેન અવનવી ફરાળી વાનગીઓ બનાવવાના શોેખીન એટલે વિવિધ વાનગીઓ બનાવવાની રીતથી માંડી કઈ ચીજ બનાવવા માટે કઈ કઈ વસ્તુઓ જોઈએ એનું મૌખિક લિસ્ટ આપી દે. એમની યાદદાસ્ત પણ એવી તેજ કે દરેક વાનગીના વર્ણન સાથે બનાવવાની રીત પણ આપે. એમના કહેવા મુજબ સો ઉપરાંતની ફરાળી વાનગીઓ બને છે. એ વાનગીઆનાં નામ ગણાવે એટલે શ્રોતા મહિલાઓનાં મોમાં પાણી આવી જાય. એમની અવનવી વાનગીઓનાં નામ પણ કેવાં? બટાટાની સેન્ડવિચ, બટાટાની ભાખરવડી, બટાટાની ચમચમ, સૂરણનાં વડા, સૂરણના દહીંવડા, ફરાળી મૂઠિયાં, શંિગોડાની ખાંડવી, કાચાં કેળાની પેટીસ અને પારણી કાચાં, કેળાંની પૂરી અને કાચાકેળાંના મુઠિયા, ફરાળી પુરણપોળી, સુરણની ખીર અને સૂરણનો દૂધપાક, બદામની બરફી મોરૈયાની લાપસી, સંિગદાણાની ખમણ અને સંિગદાણાની આમટી, વેજીટેબલ સેન્ડવીચ અને શંિગોડાની નાનખટાઈ આવાં આવાં તો કેટલાંય નામ ગણાવે ને મહિલામંડળની સ્ત્રીઓને શ્રાવણ મહિનો કરવા લલચાવે.
એટલું જ નહીં, કોઈના આગ્રહથી જે તે પડોશી બહેનપણીને ઘેર આવી વાનગી બનાવી ખવડાવે પણ ખરાં. પણ વસુબહેનની મુસીબત એ હતી કે એમની કાયા ખૂબ ભારે. સ્થૂળ શરીરને કારણે જ્યાં બેઠા ત્યાંથી ઊભાં ન થવાય અને ઊભા થવાય ત્યારે બે કેડે હાથ મૂકીને માંડ માંડ ઊભા ંથાય. એમ છતાંય ે વાર-તહેવારના ઉપવાસ ન છોડે. આખો શ્રાવણ મહિનો ફાળાહાર પર રહે એમ બે સમય ભરપેટ ખાય. વળી સવાર-બપોરના નાસ્તામાં બટાટાનો ચેવડો તો હોય જ એટલે ચરબી અને મેદને કારણે શરીર વધતુ જ જાય.... વધતું જાય.
માત્ર વસુબહેન જ નહીં, એમના જેવી પણ સ્ત્રીઓ દેખાદેખીથી ઉપવાસ અને એકટાણાં તેમજ ફરાળી વાનગીઓ ખાઈ ચોમાસાની એકાદશી. શ્રાવણના ચાર-સોમવાર, જન્માષ્ટમી અને ક્યારેક પૂરો મહિનો વ્રત રાખતી હોય છે.
ભારતીય ઉત્સવો અને પર્વોને નિસ્બત છે ત્યાં સુધી આપણા દેશમાં વર્ષાકાળનું મહત્ત્વ વિશેષ છે. ખાસ તો મહિલાઓ માટે ચોમાસુ અને એમાયં શ્રાવણ મહિનો ધર્મલાભ અને દેવદર્શન માટે જ નિરધાર્યા હોય એમ વર્ષાૠતુમાં જ કથાવાર્તા અને મંદિરોેમાં વઘુ સમય ગાળતી હોય છે. આ ૠતુમાં જ તહેવારો વઘુ હોય છે. ઉપવાસ, એકટાણાં અને ફરાળ પર રહેવા માટે પણ ચોમાસાના ચાર મહિના અતિ મહત્ત્વના છે. કેમકે આ ૠતુમાં નદી-નાળાનું પાણી દૂષિત હોય છે એટલે પાણીને કારણે તેમજ પેટમાં આચરકૂચર પધરાવવાને કારણે પેટ બગાડની સંભાવના વઘુ રહે છે. જૈનોેના પર્યુષણ પણ સમયગાળામાં જ આવે છે.
એટલે આ ૠતુમાં ધાર્મિક મહત્ત્વને સાંકળીને ઉપવાસ-એકટાણાંની પરંપરા છેક પ્રાચીન કાળથી ચાલી આવી છે. પરંતુ આજકાલ એ પરંપરામાં એટલું તો પરિવર્તન આવ્યું છે કે મહિલાઓ ઉપવાસ, એક ટાણાંને ફળાહાર પર તો રહેતી હોય છે, પરંતુ ઉપવાસને નામે જાત જાતનાં ફળો તેમજ ફળોના જ્યૂસ વિવિધ પ્રકારના આઈસ્ક્રીમો, ફ્રૂટ શેઈક અને મિલ્ક શેઈક દ્વારા પેટને ભરપૂર રાખે છે, તો એકટાણાને બહાને ભાણે જમવાને નામે એક સામટી દસબાર વાનગીઓએ પેટને આફરો ચડે એ રીતે ઝાપટી પાચનતંત્રમાં ગરબડ ઊભી કરતી હોય છે.
ફળાહારમાં તોે જાણે પાર જ ન આવે એટલી જાતજાતની ને ભાતભાતની વાનગીઓ બનાવીને કે વસુબહેન જેવી બહેનપણીએ પણ બનાવડાવીને પેટને રોેજંિદા ખોરાક કરતાં દોઢો, બમણો, ખોેરાક આપી રોગના મૂળને આવકારે છે. રાજગરો, શંિગોડાનો લોટ, મોરૈયો, તેમજ મગફળી આમ તો બજારમાં બારે માસ મળે છે અને ઘણી ખરી મહિલાઓએ ધાર્મિક મહત્ત્વને કારણે એકાદશી અને અઠવાડિયાનો કોઈ એકવાર કરતી હોય છે. આ ધાર્મિક મહત્ત્વ સાથે આરોગ્યનું પણ એટલું જ મહત્ત્વ છે. રોેજંિદા ખોરાકમાં ફેરફાર થવાથી અને રાજગરો કે મૌરેયો જેવી ફરાળી વાનગી ખાવાથી શરીરને પણ ફાયદો થાય છે. આમેય અઠવાડિયે-પખવાડિયે એકાદ દિવસના ઉપવાસને આયુર્વેદમાં મહત્ત્વ અપાયું છે. એથી પેટ સાફ રહે છે. પાચનતંત્ર સ્વસ્થ રહે છે. પણ વસુબહેનની જેમ વાનગીઓનો અન્નકૂટ બનાવી ભરપેટ ખોેરાક લઈ ઉપવાસ કરવો એવું ન તો ધર્મમાં લખ્યું છે ન તો આયુર્વેદ શાસ્ત્રમાં એવો ઉલ્લેખ છે એથી તો ચરબી વધે છે, મેદ ચઢે છે ને હાલત વસુબહેનની સ્થૂળકાયા જેવી થાય છે.
વરસાદમાં આહાર-વિહાર અંગે આયુર્વેદ શાસ્ત્રમાં લખ્યું છે કે આ ૠતુમાં તંદુરસ્તીને લક્ષમાં રાખીને ખોરાક પર પૂરતું ઘ્યાન આપવું જોઈએ. ગ્રીષ્મ એટલે કે ઉનાળામાં ગરમી પુષ્કળ હોય છે. એની તીવ્રતાનો અંત વર્ષાના આગમન સાથે થાય છે. સૂર્યના તેજ કિરણોથી પૃથ્વી તપે છે. વરસાદનું પાણી ગરમ ભૂમિ પર પડવાથી બાષ્પીભવન થઈને સંપૂર્ણ હવામાનને અસર કરે છે. પાણીમાં ‘‘આમ્લપાક’’ થાય છે, જેથી આ મોસમમાં માણસનું ‘અગ્નિબળ’ ક્ષીણ થઈ જાય છે. તેમ જ વાત વગેરે ત્રણેય દોેષ કોપિત થાય છે. એને લીધે આ ૠતુમાં પાચનશક્તિ દુર્બળ બને છે. મંદાગ્નિને કારણે ઝડપથી પચે એવું હલકું ભોજન લેવું જોઈએ. પાચક રસોમાં લીંબુ, આદુ, લીલા મરચાં, કાળા મરી, જીરુ, અજમો, મેથી, મીઠું વગેરેનું સેવન ઉત્તમ છે. એ જ રીતે ફળોમાં પાકી કેરીને યોેગ્ય ગણી છે. આ જ ૠતુમાં જાંબુ પણ પુષ્કળ મળે છે. આ બંને ફળને આરોગ્યની રીતે હિતક ગણવામાં આવ્યાં છે તોે સાથે આ મોસમમાં રબડી, રાજગરાની પૂરી વગેરે જેવી ભારે વસ્તુઓ ખાવાની આયુર્વેદમાં સાફ ના પાડી છે. એટલું જ નહીં, હલકો ને પાચક બને તેટલો ઓછો ખોરાક લેવાની ભલામણ કરાઈ છે.
વાનગીઓના એક પુસ્તક અનુસાર લગભગ સો ઉપરાંત વિવિધ પ્રકારની ફરાળી ખાદ્ય ચીજો બને છે. એમાંની મોટાભાગની બટાટાની હોય છે. જેમ કે બટાટાની કાતરી, વેફર, ચેવડો, સૂકીભાજી, મોરૈયા-બટાટાની ખીચડી વગેરે. બટાટો ભલે શાકનો રાજા ગણાતો હોય પણ એને વઘુ પડતા તેલમાં કે ઘીમાં તળીને ખાવાથી ચરબીમાં વધારો થાય છે. જો કે બટાટામાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં કાર્બોહાઈડ્રેટ હોય છે, એ ખાવામાં પણ સ્વાદિષ્ટ લાગે છે એની ના નહીં, એનાથી પણ પેટ પણ ભરાય છે અને ભરપૂર ઊર્જા પણ મળે છે, પરંતુ, બટાટાની વાનગીઓ ભરપૂર તેલમાં તળીને ખાવી કે એની પર ઢગલાબંધ માખણ નાખીને આરોગવી એ આરોગ્યની દ્રષ્ટિએ શરીર માટે નુકસાનકારક છે. એને બદલે શેકેલા કે બાફેલા બટાટા ખાવા ઉત્તમ રહે છે. ફળાહારમાં સંિગદાણાનો પણ ખાસ્સો ઉપયોગ થાય છે. જેમ કે સંિગના લાડુ સંિગ-ખજૂરના લાડુ, બટાકા સંિગનો હલવો વગેરે મગફળી અને બટાટાની ચિપ્સ જેવી ચીજો જાડાઈમાં વધારો કરે છે. ઉપરાંત એ વઘુને વઘુ ખાવા લલચાવે છે. એનાથી ભૂખ લાગતી નથી. બલકે વધારે ભૂખ લાગે છે.
સો વાતની એક વાત. આપણા ૠષિમુનિઓએ અને આયુર્વેદાચાર્યોએ ખાસ કરીને ચાતુર્માસમાં ઉપવાસ અને એકટાણાં કરવાનો મહિમા કેમ ગાયોે છે? એનોે અર્થ પહેલાથી જ બરાબર સમજી લેવાની જરૂર છે. આ ૠતુમાં ખોેરાક બને તેટલો હલકો અને તે પણ ઓછો લોવાની સલાહ છે. જેઓે ઉપવાસ કરી શકે તેમ ન હોય તેમને એકટાણું કરવાની સલાહ અપાય છે, પણ એકટાણું કરનાર એકી બેઠકે બે ટાણાનું સાટું વાળી નાખે એટલું જાપટે છે તો ઉપવાસી વાનગીઓના અવનવા સ્વાદને રવાડે ચડીને ક્યારેક તો આફરો ચડે એટલોે ફળાહાર કરે છે ને સરવાળે આ બધાં એવાં તો ઊલમાંથી ચૂલમાં પડે છે કે ના પૂછોે વાત. આમાં વજન ઘટવાની વાત તો એકબાજુ જ રહી જાય છે ને ક્યારેક તો વજન ખાસ કરીને આપણી મોટાભાગની ફરાળી વાનગીઓમાં વપરાતાં ભરપૂર તેલ, ઘી કે માખણને કારણે ઉલટાનું વધી જાય છે. શરીરની સ્ફૂર્તિ વધવાને બદલે ઘટી જાય છે. એટલું જ નહીં, મેદ વધવાને કારણે બ્લડપ્રેશર કે ડાયાબીટીસ જેવા રોગ માથું ઊંચકે છે કે પછી વઘુ પડતા આહારને કારણે વાયુપ્રકોપ થતાં એસિડીટી જેવી બીમારીઓ ઘર કરી જાય છે. રાતદિવસ શરીરને જ્યાં ચેન જ ન હોય ત્યાં કથાવાર્તા-કિર્તનની તો વાત જ ક્યાં રહી?
આજકાલ સ્ત્રીઓમાં ને તેમાંય ખાસ કરીને યુવતીઓમાં શરીરનો મેદ ઘટાડીને તન્વાંગી બનવાનો એક ક્રેઝ જાગ્યો છે. અન ેડાયેટંિગના બહાને તેઓ પણ ઉપવાસ અને એકટાણાં કરવા માંડે છે. પણ, એમને ખબર નથી કે આડેધડ ઉપવાસ કે એકટાણામાં અને ડાયેટંિગમાં તો બહુ મોટો ફેર છે. ઉપવાસ અને એકટાણાં કરવા છતાં એમાં ઝાપટ્યે રખાતી વાનગીઓના કારણે ક્યારેક તો મદે ઘટવાને બદલે ઊલટાનો વધી જાય છે, એટલે જેમણે ડાયેટંિગ કરવું જ હોય એમણે તોે દાક્તરની સલાહ મુજબ જ સપ્રમાણ આહારનું મેનુ તૈયાર કરવું જોઈએ. બાકી દેખાદેખીથી કરાતાં ઉપવાસ કે એકટાણાંથી દહાડો નહીં વળે.
રેણુકા

Share |
 

Gujarat Samachar Plus

શ્રાવણના મીની વેકેશનનું છોટું પ્લાનીંગ
ફ્રેશર્સ પાર્ટીને બદલે ગુજરાતી ભાષા સપ્તાહ મનાવ્યો
ભાઈને વૃઘ્ઘાશ્રમમાંથી પોતાના ઘરે લઈ આવતી બહેન
નિફ્‌ટના અઢી લાખના ફોરકાસ્ટ મેગેઝીનમાં ફેશનની આગાહી
ટ્રાન્સપરન્ટ સાડીમાં સેક્સી લૂક
મોન્સૂનમાં ઓઇલી નાસ્તો હેલ્થને નુકસાન કરે છે
ફેશન ઓફ આર્મી એસેસરીઝ
 

Gujarat Samachar glamour

સોનાક્ષી સલમાનના પુત્રની માતા બનશે
સલમાન અને શાહરૂખ એક સાથે જોવા મળશે
‘આરાધના’ ને ન્યુ બોટલ ‘ટોપગન’માં પિરસાશે
પ્રીટી ‘ભૈયાજી સુપરહિટ’માં આક્રમક પત્નિ બનશે
નેક્સ્ટ ફિલ્મમાં ડિફરન્ટ રોલમાં હોઈશ
નરગિસ ટુંકા હીરો સાથે જોડી બનાવવા તૈયારી છે
ઝેબથી કંટાળેલા અદનાનને છૂટાછેડા મળતા નથી
 
 
   
   
   
 

Gujarat Samachar POLL

 

Olympics 2012 Photos

webad3 lagnavisha
   

Follow Us

Facebook Twitter
   
 
   

ARCHIVES
સમાચાર સંગ્રહ જોવા અહી ક્લિક કરો

aaj

આજનું પંચાગ

આજનું ભવિષ્ય
સુપ્રભાતમ્

આજનું ઔષધ

આજની જોક આજની રેસીપી
       
 
 

વૈવિધ્ય

• તંત્રી લેખ • પ્રસંગપટ
• દિલ્હીની વાત • આસપાસ
• ન્યુઝ વ્યુઝ •વાતવાતમાં
• નેટવર્ક • અવસાન નોંધ
• હવામાં ગોળીબાર • ઓનલાઇન
• ઇંટ અને ઇમારત • સિનેમેજિક
• મેરા ભારત મહાન • વિચાર વિહાર
 
plus
 

આજનું કાર્ટુન

arc archive

પૂર્તિઓ

 
 
Gujarat Samachar © 2012 All Rights Reserved