Last Update : 19-June-2012, Tuesday

 
જ્ઞાતિવાદનું રાજકારણ

ભારતીયોમાં ‘હાડના કેન્સર’ની જેમ ફેલાયેલા જ્ઞાતિવાદમાંથી પ્રદેશ અને દેશનું રાજકારણ કેવી રીતે મુક્ત રહી શકે? રાજકારણ ભલે પક્ષ આધારિત હોય, પરંતુ ભારતના રાજકીય પક્ષો જ્ઞાતિઆધારિત અને જ્ઞાતિનાં સમીકરણોનો ઉપયોગ પોતાના લાભમાં કરી લેવા માટે પંકાયેલા છે. ગુજરાતમાં છેલ્લા થોડા સમયથી જ્ઞાતિ સંમેલનનો સિલસિલો ચાલુ થતાં જ્ઞાતિની ઓળખ અને તેની સાથે સંકળાયેલા પ્રશ્નો સપાટી પર તરી આવ્યા છે. ‘ઇન ઇન્ડિયા, પીપલ ડોન્ટ કાસ્ટ ધેર વોટ, ધે વોટ ધેર કાસ્ટ’ એવી પ્રચલિત ઉક્તિ પ્રમાણે, ભારતમાં ફક્ત રાજકીય પક્ષો જ નહીં, મતદારો પણ જ્ઞાતિના રંગે રંગાયેલા છે. રાજકીય પક્ષો હકીકતમાં ઓળખનું રાજકારણ ખેલીને, લોકોના મનમાં પડેલા જ્ઞાતિવાદને પંપાળે છે, જગાડે છે અને વકરાવે છે.
જ્ઞાતિવાદી ઓળખની શરૂઆત નિર્દોષ સામાજિક પ્રવૃત્તિના ઓઠા તળે થતી હોય છે. જ્ઞાતિનાં બંધનો વધારે ચુસ્ત હતાં અને સામાજિક બહિષ્કારનો ભય માથે તોળાતો હતો એવે સમયે જ્ઞાતિ તરફથી એક યા બીજા પ્રકારના સામાજિક આધારની અપેક્ષા પણ રહેતી હતી અને તે ઘણી વાર પૂરી થતી હતી. સામાજિક વ્યવહારો નક્કી કરવામાં જ્ઞાતિમંડળો અગત્યનો ભાગ ભજવતાં હતાં, એ વાત જૂની હોવા છતાં હજુ સાવ ભૂતકાળ બની ગઇ નથી. જ્ઞાતિના સમુહમાં પોતાની ઓળખ અંકે કરીને આશ્વસ્ત અને ગૌરવાન્વિત થતા લોકો હજુ મોટી સંખ્યામાં છે. જ્ઞાતિવ્યવસ્થાએ ઊંચ-નીચના એવા ભેદભાવ પાડી આપ્યા છે કે દરેકને ઊંચા હોવાનું અભિમાન અને કહેવાતા નીચા લોકોને તુચ્છકારવાનાં કારણ મળી રહે.
આ વર્ષે થનારી વિધાનસભાની ચૂંટણીના ગરમાટાને કારણે ગુજરાતમાં જ્ઞાતિવાદનો અચાનક ઊભરો આવ્યો હોય એવું લાગે. પરંતુ ગુજરાતમાં જ્ઞાતિવાદની જરાય નવાઇ નથી. અલગ ગુજરાત અસ્તિત્ત્વમાં આવ્યું તે પહેલાંથી કોંગ્રેસ પોતાના ફાયદામાં જ્ઞાતિનાં સમીકરણ ગોઠવતી રહી છે.
શરૂઆતનાં વર્ષોમાં એકહથ્થુ શાસન પછી સત્તાધારી પક્ષ એવા કોંગ્રેસ સામે નવા રાજકીય પડકારો ઊભા થયા, ત્યારે પણ કોંગ્રેસે યથાશક્તિ જ્ઞાતિવાદની મદદથી તેમનો મુકાબલો કરવાની કોશિશ કરી છે. ઝીણાભાઇ દરજી-માધવસંિહ સોલંકીની ‘ખામ’ થિયરીથી પહેલાં ભાઇકાકાના સ્વતંત્ર પક્ષને હંફાવવા માટે કોંગ્રેસે ક્ષત્રિયોને પાંખમાં લેવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. મોરારજી દેસાઇ જેવા ગાંધીવાદી અને સિદ્ધાંતવાદી નેતા પણ તેમાંથી બાકાત ન હતા.
ક્ષત્રિયોના રાજકીય સશક્તિકરણની પ્રતિક્રિયા તરીકે સામાજિક રીતે પછાત ગણાતા સમુહો અને લધુમતીઓનું એકત્રીકરણ કરીને પ્રચંડ રાજકીય તાકાત ઊભી કરવાનો વ્યૂહ કોઇ પણ રાજકારણીને લલચાવે એવો હતો. કારણ કે ભારતમાં જ્ઞાતિપ્રથાના પાપે આદિકાળથી સંખ્યાની રીતે લધુમતી હોય એવી જ્ઞાતિઓએ, આજની પરિભાષામાં ‘બહુજન’ કહેવાય એવા સમાજ પર રાજ કર્યું છે. એ સમીકરણ અવળું પડે અને ‘બહુજન’ના હાથમાં સત્તા આવે તેમાં એક રીતે લોકશાહીનું સાર્થક્ય પણ ગણાય. છતાં જ્ઞાતિપ્રથાની ક્રૂર કરુણતા એ છે કે તેમાં કોઇ એક સમુહ પણ એકરસ હોઇ શકતો નથી. જ્ઞાતિની રીતે ઊંચામાં ઊંચા અને નીચામાં નીચા ગણાતા સમુહોમાં પણ વિભાગ અને પેટાવિભાજનો હોય છે. એટલે રાજકીય ઉદ્દીપનથી પ્રેરાઇને બહુજન ઘુ્રવીકરણ થાય તો પણ તે લાંબું ટકતું નથી. કારણ કે એક વાર ‘ઊચ્ચ’ હરીફને પરાસ્ત કર્યા પછી, આંતરિક કશ્મકશ ઊભી રહે છે.
પ્રગતિ અંગે ભારતના વિશિષ્ટ ખ્યાલ પ્રમાણે, ભૌતિક રીતે આગળ વધવું અને જ્ઞાતિની ચુસ્ત ઓળખ કે તેનું ગૌરવ જાળવી રાખવું- એમાં કશો વિરોધાભાસ મનાતો નથી. એટલે, એકવીસમી સદીમાં અને આઝાદીના છ દાયકા પછી પણ જ્ઞાતિહિત, જ્ઞાતિગૌરવ અને જ્ઞાતિએકતાના નામે જ્ઞાતિવાદી પ્રવૃત્તિઓનો રાફડો ફાટ્યો છે. ફક્ત રાજકીય સંમેલનો જ શા માટે, શૈક્ષણિક સહાય અને સિવિલ સર્વિસનાં તાલીમકેન્દ્રોનાં સંચાલન જેવી બાબતોમાં જ્ઞાતિની ઓળખ ધરીરુપ બની રહે છે. દેખીતી રીતે એમાં કશું અજુગતું ન લાગે, તો પણ મહત્ત્વનો સવાલ એ રહે છે કે જ્ઞાતિની સંસ્થાની મદદથી ઊભા થયેલા કે આગળ આવેલા લોકો આખરે ભારતના નાગરિક તરીકેની વિશાળ ઓળખ પ્રાપ્ત કરી શકે છે? કે પછી એ જ્ઞાતિના પ્રતિનિધિ માત્ર બનીને, બીજા જ્ઞાતિબંઘુઓને ખેંચવાનું ચુંબક બનીને સંતોષ માને છે?
બીજા નેતાઓના જ્ઞાતિવાદની ટીકા કરતા ગુજરાતના મુખ્ય મંત્રી પોતે એક સમયે ઓબીસી નેતા તરીકે પોતાની છબી ઉપસાવવા માટે કેવા પ્રયાસ કરતા હતા, એ જાહેર હતું. એવી જ રીતે, તેમનાથી અસંતુષ્ટ એવા નેતાઓ પણ પ્રજાકીય પ્રશ્નોને બદલે જ્ઞાતિવાદી ઓળખ અને અસલામતી આગળ ધરીને પરિવર્તન અને વિકાસની વાત કરે તે ગુજરાતની કરુણતા છે. વિપક્ષ હોય કે સત્તાપક્ષ, જ્ઞાતિકેન્દ્રી વિરોધ અને ‘એક હું, એક હું’ પ્રકારનો વિશિષ્ટ એકલપેટાવાદ- બન્ને ગુજરાત માટે એકસરખાં નુકસાનકારક છે. આ સંદેશો રાજકીય પક્ષોએ નાગરિકોને નહીં, પણ નાગરિકોએ રાજકીય પક્ષોને આપવાનો છે.

 

News From

International National Entertainment Business Sports
             
News from Gujarat Ahmedabad Vadodara Surat Bhavnagar Rajkot  

 

Kutch Kheda-Anand North Gujarat
           
રિઝર્વ બેંકે વ્યાજ દરો નહીં ઘટાડતા સેન્સેક્ષ છ મિનિટમાં વધ્યા મથાળેથી ૨૭૦ પોઈન્ટ તૂટયો

બિનશરતી હડતાળ પાછી ખેંચે તો બરતરફ પાઇલટોને ફરીથી કામ પર લેવાશે ઃ અજિત સિંહ

પાલિકાની જમીન પર ઈમારતો બાંધનારા બિલ્ડરોએ રૃ.૭૨૮ કરોડનો ચૂનો લગાડયો
૧૯ લાખ બોગસ વિદ્યાર્થી પાછળ રૃા. ૧૦૦ કરોડથી વધુનો ખર્ચ
રાષ્ટ્રપતિ માટે સંગ્માને બીજદનો ટેકો ચાલુ જ છે ઃ નવીન પટનાયક
રિઝર્વ બેંક નિરાશ કરતાં શેરોમાં ધબડકોઃ સેન્સેક્ષ વધ્યા મથાળેથી ૪૦૪ પોઈન્ટ તૂટીને ૧૬૭૦૬
સોનામાં આગળ વધતી તેજી ઃ અમદાવાદમાં ઉંચામાં રૃ.૩૦૫૦૦નો રેકોર્ડ થયો
અર્થતંત્રને વૃધ્ધિ આપવા ટૂંકમાં શ્રેણીબધ્ધ પગલા જાહેર કરાશે

ભૂપતિ બાદ બોપન્નાનો પણ પેસ સાથે ઓલિમ્પિકમાં રમવાનો ઇન્કાર

શ્રીલંકા પાક. સામે ૩-૧થી શ્રેણી જીત્યુ
નેધરલેન્ડને સ્પર્ધામાંથી બહાર ફેંકતા પોર્ટુગલ ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં પ્રવેશ્યું
વન ડે રેન્કિગમાં કોહલી અને ધોની ટોચના ચારમાં

પોવેલના ૧૩૯ ઃ ભારત 'એ'ના ૨૩૦ સામે વેસ્ટ ઈંડિઝ 'એ'ના ૩૨૦/૮

એરલાઇન્સ ક્ષેત્રે FDIના મુદ્દે વિદેશી કેરિયર્સનો ફિક્કો પ્રતિસાદ

ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ રસીદને કેશ માર્જીન તરીકેે નહીં સ્વીકારવાના નિર્ણયને એનસીડેકસે પડતો મૂક્યો

 
 

Gujarat Samachar Plus

શહેરનો મોબાઇલ ઇ- વેસ્ટ એક લાખ ટનની ટોચે
શિક્ષકની આંખે મા કે બાપ વગરના બાળકો
ગર્લ્સમાં ઇલેક્ટ્રિક બ્લ્યુ શેડના વેઅરનો ક્રેઝ
મોનસૂનમાં ઘરને પણ બનાવો વોટરપ્રૂફ
  સિઝન બદલાય ત્યારે શરીર બચાવે ગ્રીન વેજીટેબલ્સ
શહેરના ૫૦ ટકા સ્ટુડન્ટસ પર્સનલ લેપટોપ ધરાવે છે
 

Gujarat Samachar glamour

શાહિદ- પ્રિયંકાના સંબંધો સુધર્યા
બેબો પ્રિયંકાને એક અભિનેત્રી તરીકે માન આપે છે
પોસ્ટરમાંથી સલમાન આઉટ- કેટરીના ઇન
ઍમ્મા સ્ટોનને લાગે છે મૃત્યુનો ડર
  સોનુ સુદ ‘દાઉદ’ બનશે
મિલી સાયરસની ઘેલછા
 
 

84th Oscar Awards

   
   
   

Gujarat Samachar POLL

BAPS વિશ્વશાંતિ મહાયજ્ઞ

webad3 lagnavisha
   

Follow Us

Facebook Twitter
   
 
   

ARCHIVES
સમાચાર સંગ્રહ જોવા અહી ક્લિક કરો

aaj

આજનું પંચાગ

આજનું ભવિષ્ય
સુપ્રભાતમ્

આજનું ઔષધ

આજની જોક આજની રેસીપી
       
 
 

વૈવિધ્ય

• તંત્રી લેખ • પ્રસંગપટ
• દિલ્હીની વાત • આસપાસ
• ન્યુઝ વ્યુઝ •વાતવાતમાં
• નેટવર્ક • અવસાન નોંધ
 
plus
 

આજનું કાર્ટુન

arc archive

પૂર્તિઓ

 
 
Gujarat Samachar © 2012 All Rights Reserved