Last Update : 03-May-2012, Thursday

 

અરીસામાં વ્યક્તિનું બાહ્ય પ્રતિબંિબ ઝિલાય.... આચારમાં વ્યક્તિનું આંતર પ્રતિબંિબ ઝિલાય...

- અમૃતની અંજલિ

 

હમણાં એક સરસ મજાનું વિધાન વાંચ્યું કે, ‘અરીસામાં વ્યક્તિનું પ્રતિબંિબ ઝિલાય છે, જ્યારે આચારમાં વ્યક્તિનાં અંતરનું પ્રતિબંિબ ઝિલાય છે.’ જરા કરીએ આ મજાનાં વિધાનનું વિશ્વ્લેષણ.
‘દર્પણ જૂઠ ન બોલે’ આ ન્યાયે અરીસામાં વ્યક્તિ જેવી હોય તેવી જ પ્રતિબંિબત થાય. હા, ફોટામાં કે ચિત્રમાં કરામત કરીને વ્યક્તિ હોય એના કરતાં અલગ કે વઘુ સરસ દેખાય એમ બની શકે. કંિતુ દર્પણમાં એ શક્ય નથી હોતું. બસ, એ જ રીતે આચરણમાં વ્યક્તિનું અંતર-હૃદય-અભ્યંતર વ્યક્તિત્વ બરાબર પ્રતિબંિબિત થાય છે. હા, ઉચ્ચ આદર્શોની મોટી મોટી વાતો બોલીને-લખીને કે કામચલાઉ આચરણ (અભિનય-દંભ) દ્વારા વ્યક્તિ હોય એના કરતાં અલગ કે ઉમદા દેખાય એ બની શકે. કંિતુ વાસ્તવિક આચરણ-રોજંિદા વ્યવહારમાં એ શક્ય નથી હોતું. ત્યાં તો વ્યક્તિનું આંતરિક વ્યક્તિત્વ જેવું હોય તેવું જ પ્રતિબંિબિત થાય છે.
બીજી વાત. અરીસાના આધારે વ્યક્તિ પોતાની ખામી સુધારીને બાહ્ય દેખાવ વઘુ સુઘડ-સ્વચ્છ કરી શકે છે, એમ આચરણની સતત સમીક્ષા કરીને-એને ઉચ્ચત્તર બનાવીને વ્યક્તિ પોતાનાં આંતરિક વ્યક્તિત્વને પણ વઘુ સ્વચ્છ-ચમકદાર બનાવી શકે છે. ફર્ક એટલો કે અરીસાના આધારે થતું બાહ્ય દેખાવનું પરિવર્તન અમૂક હદ સુધી જ શક્ય હોય છે. જ્યારે આચારના આધારે કરાતું આંતરિક વ્યક્તિત્વનું પરિવર્તન પૂરેપૂરું-સંપૂર્ણ પણ ચોક્કસ શક્ય છે. માટે જ આપણે હર કોઇ ધર્મની વ્યક્તિ આત્મસાત્‌ કરી શકે તેવા સદાચારોનું નિરૂપણ જૈન શાસ્ત્રોના આધારે કરી રહ્યા છીએ. આજે એમાં આવે છે પાંચમા ક્રમનો સદાચાર. એનું નામ છે સર્વત્ર નંિદાત્યાગ.
એક વાત ખબર છે ? છોડ પર સરસ મજાનાં ગુલાબ છે તો અણીદાર કાંટા પણ છે, સૂર્યમાં પ્રકાશ પાથરવાની વિશેષતા છે તો અકળાવી દે તેવી ઉગ્રતાની વિચિત્રતા પણ છે, શ્રીફળમાં ભીતર નરમાશ-ભીનાશ છે તો ઉપર કઠોરતા-રૂક્ષતા પણ છે, વર્ષામાં ધરતીને લીલીછમ-હરિયાળી કરવાની ક્ષમતા છે તો ધરતીને કીચડમય બનાવી દેવાની વિલક્ષણતા પણ છે. મહત્ત્વનો મુદ્દો એ છે કે આપણી દ્રષ્ટિ કેવી છે ? આપણી દ્રષ્ટિ જો ગુણગ્રાહી બને તો એ ક્રમશઃ ગુલાબને-પ્રકાશને-નરમાશને અને હરિયાળીને મહત્ત્વ આપીને એમાં કેન્દ્રિત થશે.પણ જો આપણી દ્રષ્ટિ દોષગ્રાહી બને તો એ ક્રમશઃ કાંટાને-ઉગ્રતાને-કઠોરતાને અને કીચડને મહત્ત્વ આપીને એમાં કેન્દ્રિત થશે. આપણે દોષદ્રષ્ટિના શિકાર ન બની જઈએ એના માટે સરસ કલ્પનાશીલ કટાક્ષ કરતાં એક શાયરી આ મજાનો નિર્દેશ કરે છે કે ઃ-
‘‘મેં સાગરને પૂછ્‌યું કે તારામાં ખારાશ ન હોત તો ?,
પછી મેં કોયલને પૂછ્‌યું કે તારામાં કાળાશ ન હોત તો ?,
આકાશમાં ચન્દ્રને પૂછ્‌યું કે તારામાં કલંક ન હોત તો ?,
ત્યાં તો ત્રણેયે મને પૂછ્‌યું કે તારામાં દોષદ્રષ્ટિ ન હોત તો ?’’
યાદ રહે કે દોષદ્રષ્ટિ કાગડાની દ્રષ્ટિ જેવી છે. સમગ્ર શરીર ભલે ને નિરોગી-સ્વચ્છ હોય કંિતુ કાગડાની દ્રષ્ટિ એના પર બિલકુલ નહિ ઠરે. પણ જો એ શરીરમાં ક્યાંક એકાદ ચાંદું હોય-ગુમડું હોય તો કાગડાની દ્રષ્ટિ તરત ત્યાં ઠરી જવાની. પછી એ પેલા ગુમડાને-ઘાને ખોતરવાની કોશિશ કરશે. પરિણામે ગંદકીનો-બગાડનો ફેલાવો થશે. દોષદ્રષ્ટિ ધરાવનાર માનવીની લાક્ષણિકતા પણ આવી જ હોય છે. સામી વ્યક્તિની એક હજાર સારી બાબત તરફ એની નજર નહિ ઠરે, બલ્કે એકાદ ઊણપ-ખામી તરફ ઠરશે. પછી એ નંિદા-દુષ્પ્રચાર દ્વારા એને એવી ‘એન્લાર્જ’ કરે કે એનાથી સરવાળે સમાજજીવનમાં નકારાત્મકતાનો-બગાડનો ફેલાવો થાય.
હજુ એક ડગલું આગળ વધીએ તો, દોષદ્રષ્ટિને કાગડાની દ્રષ્ટિ કરતાં ય કમળાની દ્રષ્ટિ સાથે સરખાવવી ક્યારેક વઘુ યોગ્ય છે. કેમ કે કાગડો તો જ્યાં ગુમડું હોય ત્યાં જ ગુમડું જુએ છે. જ્યારે કમળાનો રોગી તો જ્યાં પીળાશ નથી-નિતાંત સફેદી છે ત્યાં ય પીળું જુએ છે. કેટલીક વાર નંિદાખોરજનો-દોષદ્રષ્ટિવાળી વ્યક્તિઓ આ કમળાના રોગી જેવી ભૂમિકા અદા કરતી હોય છે. જ્યાં ક્ષતિ ન હોય ત્યાં ય ક્ષતિનું એ દર્શન કરે અને પછી નંિદા-ટીકા દ્વારા એની વિના વળતરે પ્રસિદ્ધિ કરે. આવી વૃત્તિ વ્યક્તિને ક્યારેક કેવી નીચી કક્ષા અપાવી દે એ જાણવું છે ? તો વાંચો આ રમૂજસભર છતાં માર્મિક ઘટનાઃ
સવાસો વર્ષ પૂર્વેના જૈન શ્રમણસંઘના અધિનાયક અને અમારી પૂર્વજ પરંપરાની પ્રતાપી સાઘુ પુરુષ પૂજ્ય ગણિવર્ય શ્રી મુક્તિવિજયજી મહારાજ. મૂળચંદજી મહારાજ તરીકે વિખ્યાત એ મુનિપુંગવ એમની સાઘુચર્યાનાં પાલનમાં જેટલા તત્પર હતા, એટલા જ સામા વ્યક્તિને ક્ષણમાં પારખી લેવામાં કાબેલ હતા. પછી ‘જેવો દર્દી એવી સારવાર એમ જેવી વ્યક્તિ એવી વાત’ આ નીતિ અપનાવવામાં ય તેઓ કચાશ ન દાખવતા.
એક દિવસની વાત. ભાવનગરના ઉપાશ્રયે તેઓ બહિર્ભૂમિથી પરત આવ્યા. જૈન સાઘુધર્મની આચારમર્યાદા મુજબ પાણીનો ખપપૂરતો-ઓછામાં ઓછો ઉપયોગ કરવાનો હોય. તેથી એમણે ખૂબ કસરપૂર્વક એમણે ઓછામાં ઓછા પાણીથી પગપ્રક્ષાપલન કર્યું. એ ક્ષણે ત્યાં હાજર કોઇ જૈન વ્યક્તિની જીભ આ દ્રશ્યથી સવળવી ઊઠી. એ દોષદ્રષ્ટિ ધરાવતો નંિદક હતો. એ બોલી ઊઠ્યો ઃ ‘‘મહારાજશ્રી ! આપ કેવો સરસ આચાર પાળો છો. આપે બહુ જ અલ્પ પાણી વાપર્યું. પરંતુ થોડા સમય પહેલાં અહીં અન્ય એક પ્રસિદ્ધ મહારાજ સાહેબ આવ્યા હતા ને, એમણે તો પગપ્રક્ષાલનમાં એક આખી તરવણી (લોટા જેવું ધાર્મિક ઉપકરણ) જેટલું પાણી વાપર્યું હતું. એમણે જાણે આચારધર્મની ખાસ દરકાર જ ન હતી.’’
મહાન વિચક્ષણ મૂળચંદજી મહારાજ પળમાં પરખી ગયા કે આ મહાશય મારી પ્રશંસાની આડમાં પેલા સાઘુભગવંતને હીન ચીતરી રહ્યા છે. એના આ નંિદાખોર સ્વભાવ પર જોરદાર ફટકો લગાવવા મૂળચંદજીમહારાજે હસતાં હસતાં રમૂજી કલ્પના કહી કે ઃ- ‘‘ભાઈ ! આમાં બહુ ચંિતા ન કર. કદાચ એવું હશે કે પેલા મહારાજ ગત જન્મમાં બ્રાહ્મણ હશે. બ્રાહ્મણને શુચિતા-સ્વચ્છતા પર વઘુ લગાવ હોય, એથી પાણી વઘુ વાપરવાના સંસ્કાર તેઓ ગત જન્મમાંથી અહીં લઇ આવ્યા હોય. હું ગત જન્મમાં એવા કુળમાં હોઈશ કે જ્યાં પાણી ઓછું વપરાતું હોય. એથી એ સંસ્કારો લઈને હું અહીં આવ્યો હોઉં. અને તું કદાચ ગત જન્મમાં સફાઈકર્મ કરતાં કુમળાં હોઇશે. એથી હંમેશા ગંદકી ઉલેચવાના સંસ્કાર લઈને તું અહીં આવ્યો હોય અને ગામગંદકીની વાતો કર્યા કરતો હોય !! આવું જ કાંઇક મને તો લાગે છે.’’
પેલો નંિદાખોર આ જડબાતોડ ઉત્તરથી સજ્જડ થઈ ગયો અને પછી ક્યાંય આવું બોલવાની ખો ભૂલી ગયો...
નંિદાખોર વૃત્તિના અન્ય કેટલાક ગેરલાભો-નુકસાનો આવાં છે. પહેલી વાત એ કે નંિદક વ્યક્તિનાં જીવનમાંથી ગુણો વિદાય થવા માંડે. કારણ કે નિયમ એ છે કે નજર જે તરફ હોય, ગતિ પણ લગભગ એ તરફ જ થાય. પંખી ભલે આકાશમાં ઊડતું હોય, પરંતુ નજર જો એ જમીન તરફ રાખે તો તરત નહિ તો થોડા સમય બાદ એ જમીન પર જ જાય. એ જ ન્યાયે નજર જો સતત દોષો તરફ રહે તો આજે નહિ તો કાલે વ્યક્તિની ગતિ દોષો તરફ જ રહેવાની. સરવાળે ગુણો વિદાય થતાં જાય અને દોષો જીવનમાં ઉભારાતા જાય.
નંિદાનો બીજો ગેરલાભ છે સમાજને નકારાત્મક બાબતોની પ્રાપ્તિ. આપણે બીજાને ઉપવનનું સરનામું આપી શકીએ તો બહુ સરસ. પરંતુ કદાચ જો એટલી ક્ષમતા ન ધરાવતાં હોઇએ તો કમ સે કમ એટલું તો નક્કી રાખવું જ જોઈએ કે ઊકરડાનું સરનામું તો મારે ન જ આપવું. નંિદાખોર વ્યક્તિ નંિદા દ્વારા અન્યોને ઊકરડાનું સરનામું આપે છે અને અંજામરૂપે સમાજને ઊકરડા તરફ દોરે છે...નંિદાનો ત્રીજો ગેરલાભ છે લોકપ્રિયતાનો અભાવ. નંિદાખોર વ્યક્તિ મસાલેદાર-ચટાકેદાર વાતો કરીને તત્ક્ષણ પૂરતી ભલે છવાઈ જતી હોય, પરંતુ લાંબા ગાળે એ લોકમાનસમાંથી ફેંકાઈ જતી હોય છે. એટલે જ જૈનશાસ્ત્રો હરકોઈ વ્યક્તિ માટે ઉપયોગી સર્વસામાન્ય સદાચારોમાં પાંચમું સ્થાન આ ‘નંિદાત્યાગ’ને આપે છે.
અલબત્ત, એક વાત ખાસ સમજવી કે જરૂરી કારણોસર થતી સમાલોચના અને નંિદા બન્ને અલગ છે. સમાલોચનાને નંિદા ન ગણવી. બે વચ્ચે પાયાના ફર્ક આ છે કે સમાલોચનમાં સભ્યતા હોય, નંિદામાં અસભ્યતા હોય. સમાલોચના સામી વ્યક્તિને સુધારવાની બુદ્ધિથી થાય, જ્યારે નંિદા સામી વ્યક્તિને ઉતારી પાડવાની બુદ્ધિથી થાય. સમાલોચના નક્કર મુદ્દા આધારિત હોય, જ્યારે નંિદા સાચી-ખોટી વાતો આધારિત હોય. સમાલોચના નક્કર મુદ્દા આધારિત હોય, જ્યારે નંિદા સાચી-ખોટી વાતો આધારિત હોય. સમાલોચના વિવેકપૂર્વકની હોય, નંિદા અવિવેકભરી હોય. આમ છતાં સમાલોચના કરનારે એ સાવધાની તો રાખવી જ કે એની સમાલોચના લક્ષ્મણરેખા ઓળંગીને નંિદામાં તબદિલ ન થઇ જાય.
છેલ્લે એક પ્રાર્થના કે ‘‘પ્રભુ ! એવું વરદાન દેજો કે મારી આંખ શુભ જ જુએ અને મારી જીભ શુભ જ કહે.’’

Share |
 

Gujarat Samachar Plus

મતભેદ તો ઘણાં થયા પણ મનભેદ ક્યારેય નહીં
શહેરની ગર્લ્સ પણ બોલે છે ગંદી ગાળો યુ બ્લડી એ...હો...
જીટીયુનો પેટન્ટ એપ્લીકેશન પ્રોગ્રામ
એકસ સ્ટુડન્ટસનો કોલેજના જુનિયર્સને હેલ્પ કરવાંનો ફંડા
ચાઇલ્ડ એક્ટિવીટીમાં માર્શલઆર્ટની બોલબાલા
 

Gujarat Samachar glamour

ડર્ટી પિક્ચરને આપેલો નેશનલ એવોર્ડ પાછો ખેંચાશે?
જોયાની ડોક્યુમેન્ટરીમાં કેટરીના
મેગન ફોક્સ હાસ્ય-ભૂમિકા કરીને ખુશ
કરીના ઓછી ફિલ્મો સાઈન કરવા માંડી!
પ્રતિક બબ્બરે નાનીની ગંગામાં ન્હાવાની ઈચ્છા પૂરી કરી
 
 

84th Oscar Awards

   
 
amul
   
   

Gujarat Samachar POLL

BAPS વિશ્વશાંતિ મહાયજ્ઞ

webad3 lagnavisha
   

Follow Us

Facebook Twitter
   
 
   

ARCHIVES
સમાચાર સંગ્રહ જોવા અહી ક્લિક કરો

aaj

આજનું પંચાગ

આજનું ભવિષ્ય
સુપ્રભાતમ્

આજનું ઔષધ

આજની જોક આજની રેસીપી
       
 
 

વૈવિધ્ય

• તંત્રી લેખ • પ્રસંગપટ
• દિલ્હીની વાત • આસપાસ
• ન્યુઝ વ્યુઝ •વાતવાતમાં
• નેટવર્ક • અવસાન નોંધ
 
plus
 

આજનું કાર્ટુન

arc archive

પૂર્તિઓ

 
 
Gujarat Samachar © 2012 All Rights Reserved