Last Update : 11-April-2012, Wednesday
 

બોલ્યું સાર્થક ક્યારે થાય?

એક બે ને સાડા ત્રણ- તુશાર શુકલ

- બોલવા માટે મોં ખોલતા વાર નથી લાગતી પણ એ ખૂલેલા મોંથી શું બોલવું છે, કેમ બોલવું છે, કઇ રીતે બોલવું છે ને ક્યાં બોલવું છે એનો વિવેક આવતાં વાર લાગે છે

અગાઉ એક લેખ લખેલો ઃ બોલવું એ કળા છે.
એ લેખમાં બોલવાની કળા વિષે વિગતે વાત કરી છે.
બોલવું એ લખવા પૂર્વે આવતો તબક્કો છે. અક્ષરજ્ઞાન ન હોય કે હોય, લખવાનું ન બનતું હોય તે પણ બોલતાં તો હોય જ છે. કોઇક શારીરિક મર્યાદા કે માનસિક બીમારીને કારણે ન બોલી શકનારા સિવાયના સહુ કોઇ બોલે છે. બાળક લખતાં પછી શીખે, બોલતાં પહેલાં શીખે. બોલવાનું આટલું સહજ છે એટલે એના વિષે વિચારવાનું ઓછું થાય છે. લખવા માટે શીખવું પડે. લિપિનો પરિચય થાય અને લખવાનો મહાવરો થાય તે પ્રયત્નો માંગે છે. કક્કો ધૂંટવામાં શ્રમ પડે છે. એટલે, લખવું સહેલું નથી. સહજ નથી. પણ બોલવું એ ઓછા પરિશ્રમે, અવલોકનથી આવડી જાય છે. કાનથી સાંભળીને બોલતાં શીખી શકાય છે.
લખવા અને બોલવામાં, બોલવું સહજ છે એટલે એને સરળ માની લેવાય છે ને સો કોઇ બોલી શકે છે એટલે સૌને બોલતાં આવડે એવો ખ્યાલ પ્રચલિત છે. આ સરળતા જ છેતરામણી છે. બોલવું એ કળા છે એ તરફ ઓછું ઘ્યાન ગયું છે, પરિણામે સાવધાની અને સ્વાઘ્યાય બંનેની ગેરહાજરીમાં ગમે તેમ બોલાય છે! સૌ કોઇ બોલી શકે છે એટલે, બોલવા બાબતે બહુ ગંભીરતાથી ઓછું બોલાયું છે! અને ‘બોલવા’ સાથે બોલી બેસવું, બોલી કાઢવું, બોલી નાખવું, બોલી દેવું જેવા ક્રિયાપદ જોડાય છે. એમાં બોલવાનો મહિમા ઓછો છે અને બોલવું એસહજ છે એવું સ્પષ્ટ થાય છે. બોલવું એ આવેગ છે, આવેશ છે એવું લાગે છે. એની સાથે બીનજવાબદારી જોડાય છે અને બોલવું એ કોઇ મહત્ત્વની ઘટના છે એવું ઓછું મનાય છે. ઉત્પાદનની ખોટ નથી અને માગ કરતાં પુરવઠો વઘુ છે એટલે બોલવા વિષે કરકસર નથી અને એની કંિમત પણ નથી. ગમે તે બોલી શકે છે એટલે ગમે તેમ બોલાય છે. અર્થપૂર્ણથી માંડીને અર્થહીન લવારા સુધી એનો લીલા વિસ્તાર છે. પોતાની વાત સામેની વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડી પોતાના મનમાં રહેલ ઈચ્છા, અર્થ સાધવા માટે બોલાય છે. એથી એનો મહિમા ઓછો તો નથી, પણ બોલવામાં સાધના કે સ્વાઘ્યાય જરુરી નથી એટલે એનું મૂલ્ય નથી.
આપણી પરંપરામાં શબ્દનો ઉલ્લેખ આદરથી થયો છે. શબ્દને કટારી, પંજર કે બાણ પણ કહ્યા છે. શબ્દને બ્રહ્મ પણ કહ્યો છે. ૐ કારનો આદર કરનારા એના ઉચ્ચારણ વિષે સભાન છે. પ્રાર્થના, મંત્ર, સ્તુતિ ગાન સમયે શબ્દ એ સાદન છે અને એની પવિત્રતા પરમ તત્ત્વ સુધી પહોંચવામાં મદદરૂપ મનાઇ છે. શબ્દને વચન કહ્યો છે. અને પ્રાણ સાટે વચન મનાય છે. બોલનો મહિમા કરનારા બોલીને ફરી જનારાને તિરસ્કારથી જુવે છે. અક્ષરમાં આલેખાયું ન હોય તેમાં પણ વચનની કંિમત મનાઇ છે. શૂરા બોલ્યા ના ફરે, ભલે પશ્ચિમ ઊગે સૂર!
બોલવા સંદર્ભે એક પ્રયોગ છે ઃ જીભ કચરવી. અર્થાત, વચન આપી દેવું. એક વાર જીભ કચરી પછી પાળે જ છૂટકો. પ્રાણાન્તે પણ! અને એટલે જ હાડકા વગરની લૂલીને વશમાં રાખવાનું ય કહેવાયું છે. એક જ જીભ બત્રીસ દાંતને ભારે પડી શકે છે. હસવામાંથી ખસવું થાય કે હસવામાંથી હાણ થઇ શકે છે.
આ તમામ વાતો શબ્દનો, બોલવાનો મહિમા કરે છે ને છતાં ય એના વિષેની સભાનતા બહુ ઓછી છે. નાના બાળકો આગળ ગમે તે વચન આપી બેસનારા છોકરાં સમજાવવા માંગતા હોય છે. પણ બાળકો એ શબ્દને વળગી રહે છે ને જીદે ચડે છે, ત્યારે વચનની કંિમત સમજાય છે. વચનની જરાય કંિમત ન હોય એવા વક્તામાં નેતાઓ આવે છે. એમને પોતાના શબ્દની કંિમત નથી હોતી. એ વચને શૂરાઓની જમાતમાં પોતાના જ વચન માટે આદર, લાજ-શરમ કશું જ નથી હોતું. અહીં બોલીને ફરી જવું, નામુક્કર જવું એ સામાન્ય છે. એમાંના કેટલાક વળી પોતાના શબ્દના ખોટા અર્થઘટનની દલીલ કરીને છૂટી જાય છે.
આવા સમયે બે વાત સ્પષ્ટ થાય છે. એક તો એ કે બોલવું એ જવાબજારી છે અને બીજું બોલવામાં શબ્દ સાથે અર્થ જોડાયેલો છે એટલે જે બોલાય તે જ સમજાય અથવા, જે સમજાવવું છે ને વ્યક્ત થાય તે જ બોલાય. આ બંને અર્થમાં બોલવું એ સહેલું લાગે છે પણ સરળ નથી. બોલવું પણ કળા છે, અને એ સાધનાથી સિઘ્ધ થાય છે. બોલતાં શીખી જનાર સહુને બોલતાં આવડી જતું નથી.
બોલવાની કલાનો મહિમા જાણનારા એની સાધના કરે છે અને પછી સિઘ્ધિ- પ્રસિઘ્ધિ પામે છે. ગમે તેમ બોલવું અને ગમે એમ બોલવું એ બંને પ્રકારે બોલી શકાય છે. અને અભિવ્યક્તિની આ બંને રીતથી કહેવાનું કહી શકાય છે. બોલવું એ સ્થળ, સમય, સંજોગ પર આધાર રાખે છે. બોલનાર- સાંભળનારના સંબંધ પર આધાર રાખે છે. એક જ વાતને, આ તમામ પ્રસંગે, જુદી રીતે કહેવી જરુરી છે. તો જ એ પ્રસંગોચિત વક્તવ્ય લાગે. અન્યથા અનુચિત! અને આપણે સહુ કોઇ આ વાત અનુભવથી શીખી જઇએ છીએ. આપણો હેતુ સિઘ્ધ કરે તે રીતે સંવાદ સાધીએ છીએ. એમાં ઉષ્મા અને ઔપચારિકતા બંને હોઇ શકે. બોલનાર પાસે પોતાનો હેતુ છે અને એ હેતુ સાધવા એ બોલે છે ત્યારે બોલવાની કળાના આ પાસાંઓ એને હાથવગાં હોય છે. એનાથી એ અન્યને સંમત પણ કરી શકે છે અને છેતરી પણ શકે છે. મીઠા બોલા, કડવા બોલા, બોલવામાં કડછા, વાંકાબોલા વક્તાઓથી સમાજ સભર સભર છે. સ્પષ્ટ વક્તા હોવાનો દાવો કરીને ધાર્યું-અણધાર્યું બોલનારા પણ સક્રિય છે જ.
આવા સમયે, બોલવું એ કળા છે એનો અર્થ સમજાય એમ છે. વક્તા તરીકે, વિવિધ વયના લોકો- સ્ત્રી પુરુષો બાળકો- કાને પડે છે. અપરિપકવથી માંડીને પરિપકવ પ્રજ્ઞાનપુરુષો બોલે છે. કેટલાક, શબ્દોને વાપરે છે, કેટલાક એને ઉપયોગમાં લે છે. અને આ ભેદ જ બંનેના બોલવાને સ્પષ્ટ કરે છે. કાર્યક્રમોમાં, જાહેર સમારંભોમાં, મંચ પરથી બોલનારા કે અંગત વાતચીત કરનારા સહુ બોલવાની શૈલીને કારણે ઓળખાય છે. કોઇના શબ્દે ફૂલ ખીલે કે મધ ઝરે છે. કોઇ ઝેર ઓકે છે તો કોઇકની જીભ કુહાડીનો પાનો થઇ જાય છે. અને આ સહુને પોત પોતાના બોલવા પર ગર્વ છે. વાસ્તવમાં તો આ તમામ શૈલીને પોતપોતાનું અભિવ્યક્તિ સ્થાન છે, સંજોગ છે, અને એનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ અપેક્ષિત છે. કેવળ મીઠાશ કે નરી કડવાશ હાનિકારક જ છે. બંનેનો ઉપયોગ સજ્જતા માંગે છે. સજમણ માંગે છે.
બાળકો બોલે તે ગમે છે, કારણ કે એ એમના પ્રથમ પ્રયત્નો છે. એમની પાસે મર્યાદિત શબ્દ ભંડોળ છે, પણ એ પણ નિશ્ચિત હેતુ સિઘ્ધ કરવા બોલે છે. એમની કાલીઘેલી બોલી, એમની સરળતા, નિખાલસતા, પ્રામાણિકતા ગમે એવી હોય છે તેમ મૂંઝવે એવી પણ હોય છે. બાળકના બોલવા ઉપર વડિલના કાન મંડાયેલા હોવા જોઇએ. બાળકે પણ સામાજિક બનવાનું છે. એટલે એ ધારાધોરણથી એને વાકેફ કરવાનું કામ વડીલોનું છે. બાળકને અપશબ્દોનો છોછ નથી, એ એના અર્થથી અજાણ હોઇ શકે છે. આવા અપશબ્દોના ઉપયોગ વિષે એને સાવધાન કરવાની જવાબદારી વડીલની છે. અપશબ્દો ભાષામાંથી કે શબ્દ ભંડોળમાંથી ૂૂદૂર થવાના જ નથી, પણ, એના ઉપયોગ વિષેની સજમ જરુર છે, અન્યથા, એ ક્યારેક નુકસાન કરે છે. ભાષકની છબી ખરડાય છે. આમ છતાં, નાનું બાળક ગમે એમ બોલે તો ય ગમે તેમ બને છે. એનું કારણ બાળપણ છે. આ લાભ મોટપણે મળતો નથી. આ વખતે અજ્ઞાન હોવાના શકનો લાભ મળતો નથી!
યુવાન વયે, બોલવું એ વિશેષ સમજદારી માગે છે. હવે બોલવાથી થનારા લાભ- ગેરલાભ સ્પષ્ટ હોય છે. પોતાના હેતુની સિઘ્ધિને અનુરૂપ શબ્દ પસંદગી થાય છે અને ધાર્યું મેળવાય છે. જેમને આ નથી આવડતું એમણે તક ગુમાવવી પડે છે. વિચાર કે લાગણી અભિવ્યક્તિ માંગે છે, અને એનો મહિમા મોટો છે. હવે વક્તાને અપ્રમાણિકતાનો ફાયદો પણ મળે છે.
મોટી વયની વ્યક્તિ જ્યારે બોલે છે ત્યારે એમની પાસેથી વધારે વિવેક અને સમજની અપેક્ષા રહે છે, કારણ કે એ અનુભવ સમૃદ્ધ હોય છે અને બોલવાના ફાયદા- ગેરફાયદા જાણી ચૂક્યા હોય છે. આવી વ્યક્તિઓને અંગત કે જાહેરમાં કે સભામંચ પરથી બોલતા સાંભળીએ ત્યારે એમની આવડતનો પરિચય થાય છે. હવે દંભ અને અપ્રમાણિકતા પણ પૂર્ણકળાએ ખીલે છે. અને માહિતીએ જ્ઞાનનું અને જ્ઞાને પ્રજ્ઞાનનું રૂપ સિઘ્ધ કર્યું છે એનો ય અનુભવ થાય છે. બોલવું એ કળા છે એનો પરિચય થાય છે.
ગાંધીજી સાધન શુઘ્ધિના આગ્રહી હતા. માત્ર ઘ્યેયનું ઉત્તમ હોવું પર્યાપ્ત નહિ, એને સિદ્ધ કરવાનો માર્ગ પણ શ્રેષ્ઠ હોય, પવિત્ર હોય એ આદર્શ! બોલનારને માટે આ પણ એક ઘ્યાનમાં રાખવા જેવો નિયમ છે. ગમે તેમ બોલી નાખ્યા પછી, ‘‘મારો હેતુ સારો હતો’’ એવો બચાવ ન ચાલે. સારો હેતુ સારા શબ્દોથી પણ સર થાય. સાચા શબ્દો સારા પણ રહી શકે છે! કરડવું છે કે ફૂંફાડો મારવો છે એ બે વચ્ચે પણ પસંદગીનો વિકલ્પ રહે જ છે!
બોલવા માટે મોં ખોલતા વાર નથી લાગતી પણ એ ખૂલેલા મોંથી શું બોલવું છે, કેમ બોલવું છે, કઇ રીતે બોલવું છે ને ક્યાં બોલવું છે એનો વિવેક આવતાં વાર લાગે છે. ક્યારેક થાય છે કે વય સાથે આ વિવેક આવે છે, ક્યારેક વયની સાથે આવો વિવેક ચાલ્યો જતો હોય એવું ય લાગે છે. વધેલી વય અધિકાર આપે છે, કારણ કે એમની પાસે સમજ છે, વિષયજ્ઞાન છે, કારણ કે એ માર્ગે એનો પ્રવાસ છે અને એ મંઝિલની નજીક છે. વધેલી વયને માટેનો આદર આમાંથી પ્રગટે છે. ધોળા વાળને ભલે ને કાળા રંગ્યા હોય કે ધોળા જ રાખ્યા હોય, વડીલ પાસેની આ અનુભવસમૃઘ્ધિ એમને આ અધિકાર આપે છે. વયનો આદર એ સંસ્કાર છે એના મૂળ માત્ર વધેલી ઉંમર નથી. એની સાથે જોડાયેલું મનાતું ડહાપણ છે. વધારે દીવાળી જોવી કે વધારે ફટાકડા ફોડયા હોવાનું ગણિત અહીં ન શોભે. માત્ર સમય વીતવો એ કોઇ સિઘ્ધિ નથી. એ સમયનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરીને શું પામ્યા તે પ્રાપ્તિ છે. અને એનો લાભ વડિલના વક્તવ્યમાંથી અપેક્ષિત છે.
પણ, કેટલીય વાર વડીલોનું વક્તવ્ય નિરાશ કરે છે. એના કારણો છે ઃ (૧) માત્ર વડીલ હોવાને નાતે બોલવું તે (૨) વિષય વિષેની કોઇ જ પૂર્વતૈયારી વગર બોલવું તે. (૩) જૂની કોઇ સિઘ્ધિઓને કારણે મળેલા સન્માનની રૂએ પ્રગટ કરાયેલા આદરનો દુરુપયોગ કરવો તે. અધિકાર અને અહંકારના વરવા પ્રદર્શનને કારણે ઓકાતી કડવાશ આ આદરના મૂળ બાળી નાખે છે અને એમને મળેલા સન્માન અંગેની પાત્રતા સામે જ પ્રશ્નાર્થ કરે છે. (૪) આવા વક્તાઓ વિષયને ભૂલીને (ક્યારેક જાણીને, ક્યાંક અજાણતા) બોલે છે તો ક્યારેક વયસહજ વિસ્મૃતિતો ક્યારેક વિષય વિષેનું અજ્ઞાન અને ઘરકામ કરવાની આળસ એ માટે જવાબદાર છે. (૫) ક્યારેક એ રસહીન, લક્ષ્યહીન પ્રલાપ સમયમર્યાદાને અતિક્રમી જાય છે તે. કેટલાક વક્તાઓ રજૂઆતને રસપૂર્ણ રાખે પરંતુ વિષયથી ક્યાંય વેગળા ઊડે. તાળીઓ પડાવે પણ મુદ્દો એક પણ ન આપે. (૬) શ્રોતા સમૂહમાં ઉપસ્થિત નવી પેઢી કેટલીક વાર વડીલની આવી રજૂઆતને કારણે અકળાઇને વડીલ વિષે અને જે તે વિષય કે પ્રવૃતિ વિષે પણ નકારાત્મક અભિગમ ધરાવી બેસે છે તેના પાયામાં પણ રજૂઆતની ઢબ હોય છે. શ્રોતાને રસપૂર્ણ, માહિતીપૂર્ણ અને જ્ઞાનપૂર્ણ વક્તવ્યથી આકર્ષનાર વક્તાને નવીપેઢી પણ એટલો જ આદર આપે છે.
કેટલાક વડીલ વક્તાઓ પાસે માત્ર ટીકા જ હોય છે. સલાહ કે સૂચન હજી ય આવકાર્ય છે, પણ સતત ટીકા કરતા રહેવાનો અભિગમ અપ્રિયતા સર્જે છે. અને એને કારણે આવા વક્તાઓ વિદ્વાન હોવા છતાં ય એમને સાંભળવાનો ઉત્સાહ રહેતો નથી. બઘું ખોટું જ છે,બદલવા જેવું છે, સુધારવા જેવું છે, ન જ ચલાવી લેવાય એવું છે એવું માનનારા વક્તાઓ કેટલીક વાર સાચા ય હોય છે તો વળી ક્યારેક અભાવથી પીડાતા ય હોય છે. નવાને આવકારવા આશીર્વાદની સાથે સુધારવા જેવી લાગતી બાબો વિષે સહજ અંગૂલિનિર્દેશ થઇ જ શકે. પણ, અન્યનું બઘું ખોટું માનીને ન અટકનારા વડીલ પોતાનું બઘું જ સાચું એવી માન્યતા ધરાવે છે અને એમના સદનસીબે એમને પડકારે એવું એમની પેઢીનું કોઇ ત્યાં ભાગ્યે જ હોય છે. સાસુકર્મ એ વહુને ઘડવા માટે હોય છે ત્યાં પણ, વહુને પોતાના કુટુંબ પ્રમાણે જ ઢાળવાનો અભિગમ હોય છે. આ જ અભિગમને ઘરાણા કે જીબર્રર્નર્ ક ્‌ર્રેયા કહે છે. ચેલકા મૂંડવાની આ રીત પણ વ્યાપક છે. એકમાં ભૂલો કાઢી ભય બતાવાય છે તો એકમાં વખાણ કરીને પડખે ચડાવાય છે. પરિણામે ટોળામાંના એક થઇને સલામતી શોધનારા શિષ્યો તૈયાર થાય છે. અનુભવી પાસે માર્ગદર્શન મળે અને ઘડતર થાય એ આવકાર્ય છે, પણ આ રીતે સંકીર્ણતા સર્જાય તે તો નડતર જ રચે.
ગમે તેમ બોલવાનો અધિકાર મળ્યાના ભ્રમમાં આવા અહંકારી વક્તાઓ એમની વય (અને ભૂતકાળની સિઘ્ધિ) માટેના આદરનો ભોગ લે છે. બધા વિષયે બધાની સજ્જતા ન જ હોય. માત્ર પોતાના ક્ષેત્ર સિવાયના ક્ષેત્રે કૂદી પડવા કરતા ક્ષમા માંગી લેવામાં જ વઘુ ડહાપણ અને શ્રોતાઓ ઉપર ઉપકાર પણ છે! મંચ પર એકમેકનાં વખાણ કરવા, શિષ્ટાચાર વગરની દલીલબાજીમાં ઊતરવું, મંચ ઉપરથી શ્રોતા વર્ગ સાથે ને શ્રોતા વર્ગમાંથી મંચ સાથે ટીકા ટિપ્પણ (કોમેન્ટ) કરવી, પોતાની જાણકારી ને અધિકારનું (અહંકારનું પણ) પ્રદર્શન કરવું, ને એ રીતે કોઇ પ્રસંગની ગરિમા ઘટાડવી ને એક કટુસ્મૃતિ ઊભી કરવી એ શોભતું નથી. આવો અધિકાર કોઇને નથી ને મોં ખોલનારને એની જાણ હોવી જ જોઇએ. કે જાણકારી ધરાવવા છતાં મૌન રહીને અદબ જાળવનારા ઘણા ઉપસ્થિત હોય છે જ. પોતાની સાચી ખોટી માન્યતાને પ્રગટ કરવાના સ્થળ- સમય અને શૈલીનો વિવેક હોવો એ બોલવાની કળાનું લક્ષણ છે. શેરી, ગલ્લો અને સભાખંડમાં ફેર છે. કીટલી અને કોન્ફરન્સ જૂદા છે. કોઇનો પ્રસંગ બગાડવો કે કોઇના પ્રસંગનું ગૌરવ ઓછું કરવું એ પોતાને મળેલા આદરભર્યા સ્થાનનો દુરુપયોગ છે. એ જ રીતે, કેટલાક વડીલો એમની વયને ન શોભે તે રીતે લળી પડે છે. કાલા કાઢે છે. વિનયનો અતિરેક કરે છે. કેટલાક પોતાની હાજરી નોંધાવવા ઘેલા બને છે.
વયની ગરિમા સાચવવાનું વયસ્કના હાથમાં છે અને એ એમની ફરજ છે. પોતાની ઉંમરને ન શોભે તેવું હળવું કે હલકું થવું અયોગ્ય છે. ખોટા વખાણ, દંભી નમ્રતા, અનાવશ્યક કટુતા, અર્થહીન પ્રલાપ, ઉપસ્થિતિની નોંધ લેવાવાનો આગ્રહ, વિદ્વતાનો આડંબર, ભૂતકાળને વાગોળતા રહેવાની વૃત્તિ, નવાને વખોડવાનો અભિગમ, ગમે તેમ બોલવા પ્રેરે છે. બોલવા માટે મોં ખોલનારે યાદ રાખવું જોઇએ કે બોલવું એ ચમત્કાર પણ છે અને બળાત્કાર પણ છે. ગમે તેમ બોલવા મોં ખોલનારને એક બે ને સાડાત્રણ!

Share |
 

Gujarat Samachar Plus

આ બેહાલ રસ્તા ફૂવારે ફૂવારે
બાંઘી મુઠ્ઠી લાખની
યંગ આઈકોનને આવકાર
 

Gujarat Samachar Plus

મોબાઈલ તો અમારું બીજું સંતાન છે
ફેસબુક પર મળ્યા... ચાની કીટલીએ હળ્યા...
 
 

84th Oscar Awards

   
 
amul
   
   

Gujarat Samachar POLL

એન.આર.ઈન્સીટ્યુટ ડાન્સ પાર્ટી

webad3 lagnavisha
   

Follow Us

Facebook Twitter
   
 
   

ARCHIVES
સમાચાર સંગ્રહ જોવા અહી ક્લિક કરો

aaj

આજનું પંચાગ

આજનું ભવિષ્ય
સુપ્રભાતમ્

આજનું ઔષધ

આજની જોક આજની રેસીપી
       
 
 

વૈવિધ્ય

• તંત્રી લેખ • પ્રસંગપટ
• દિલ્હીની વાત • આસપાસ
• ન્યુઝ વ્યુઝ •વાતવાતમાં
• નેટવર્ક • અવસાન નોંધ
 
plus
 

આજનું કાર્ટુન

arc archive

પૂર્તિઓ

 
 
Gujarat Samachar © 2012 All Rights Reserved