Last Update : 25-March-2012, Sunday
 
ચીનમાંથી મળી આવેલ મનુષ્યની નવી પ્રજાતિનાં રહસ્યમય અશ્મીઓ...'રેડ ડીયર' પ્રજાતિ

ફ્યુચર સાયન્સ - કે.આર ચૌધરી

- દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચીનની બે ગુફાઓમાંથી પથ્થરયુગનાં અજાણ્યાં અશ્મીઓ મળી આવ્યા છે, જેને વૈજ્ઞાાનિકો 'રેડ ડીયર પીપલ' તરીકે ઓળખાવે છે. કારણ કે આ મનુષ્યની નવી પ્રજાતીનાં સમાજનાં લોકો, લુપ્ત થઈ ગયેલ પ્રાણી પ્રજાતી 'લાલ-હરણ'નો શિકાર કરીને પોતાનો જીવન નિર્વાહ ચલાવતાં હતા

 

વિષ્વની સાત અબજની વસતીનો અડધોઅડધ ભાગ એશિયા ખંડમાં વસે છે. મનુષ્ય એટલે કે 'હોમોસેપીઅન' પ્રજાતીનાં પૂર્વજો 'યુરેશિયા' ખંડમાં છેલ્લાં સિત્તેર હજાર વર્ષથી વસી રહ્યાં છે. આમ છતાં વૈજ્ઞાાનિકો હજી એ નક્કી કરી શક્યા નથી કે યુરોપ-એશિયા ખંડમાં અર્વાચીન મનુષ્યની ઉત્ક્રાંતિથી આજની મનુષ્ય જાતિ અસ્તિત્વમાં આવી છે કે પછી, આઉટ ઓફ આફ્રિકા થિયરી મુજબ, હોમો-સેપીઅન્સ પ્રથમવાર આફ્રિકા ખંડમાં ઉત્ક્રાંતિ પામ્યા બાદ, વિશ્વનાં અન્ય ખંડો તરફ સ્થળાંતર કરી ગયાં હતાં. એ વાત સાચી છે ? વૈજ્ઞાાનિકો એ વાતે પણ મુંઝાયેલા છે કે ઉત્ક્રાંતિનાં વટવૃક્ષમાં વૈજ્ઞાાનિકોને મેઘાવી માનવી 'હોમો સેપીઅન્સ' સિવાય એક ડઝન કરતાં વધારે પ્રજાતીઓ પૃથ્વી પર એક કાલખંડમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી હતી. આમ છતાં, કોઈ અકળ કારણોસર હોમો-સેપીઅન્સ સિવાય મનુષ્યની બાકીની પ્રજાતીઓ લુપ્ત થઈ ચુકી છે ? શા માટે આ પ્રજાતીઓ અસ્તિત્વના જંગમાં ટકી શકી નથી ? ચાર્લ્સ ડાર્વિનનાં 'સર્વાઈવલ ઓફ ફિટેસ્ટ' સિદ્ધાંતમાંથી હેમખેમ તે પસાર થઈ શકી નથી. જ્યારે હોમોસેપીઅન્સ, નેચરલ સિલેક્શન એટલે કે કુદરતનાં પ્રાકૃતિક પસંદગીનાં સિદ્ધાંતને સંપૂર્ણપણે, અસ્તિત્વના જંગમાં 'પાસ' કરી ચુકી છે. નૃવંશશાસ્ત્રીઓ અને પુરાતત્વવિદો મનુષ્ય પ્રજાતીઓનાં ઇતિહાસ વિજ્ઞાાનનાં અંકોડાઓ ગોઠવી રહ્યાં છે તેવા નાજુક સમયમાં, ચીનની ગુફાઓમાંથી મનુષ્યની એક નવી પ્રજાતીનાં અશ્મીઓ મળી આવ્યાની જાહેરાત થઈ ચુકી છે ? જોકે પ્રીન્ટ મીડીયામાં રજુ થયેલ ચીનનાં મળી આવેલ નવી પ્રજાતીનાં મનુષ્યનાં અશ્મીઓ, તાજેતરમાં જ ફ્રેશ ઉપલબ્ધી નથી. 'રેડ-ડીયર પીપલ' તરીકે જાણીતા ત્રણ મનુષ્યનાં શરીરનાં અસ્થી અંગોનાં અશ્મીઓ ૧૯૮૯માં મળી આવ્યા હતા. આ મનુષ્યનાં ચોથા સભ્ય (ખરેખર તો પ્રથમ સભ્ય કહેવો જોઈએ) નું આંશીક કંકાલતંત્ર તો છેક ૧૯૭૯ એટલે કે આજથી ૩૨ વર્ષ પહેલાં મળી આવ્યું હતું. તો પછી છાપાઓમાં મનુષ્યની નવી પ્રજાતી મળવાના સમાચારની 'ન્યુઝલાઈનો' તાજેતરમાં શા માટે છપાઈ છે ?
ચીનનાં રેડ-ડિયર લોકોનાં ચાર કંકાલ ત્રણને મળી આવ્યે, બે-ત્રણ દાયકા થયા હોવા છતાં તેઓ, વૈજ્ઞાાનિકોની ઉપેક્ષાથી પ્રાચીન પથ્થરોનાં બ્લોક વચ્ચે પડી રહ્યા હતા. ઇ.સ. ૨૦૦૯ પછી તેનાં ઉપર વિશદ સંશોધન થયા છે. વૈજ્ઞાાનિકોએ પોતાનાં સંશોધનને, હાલમાં 'ઁન્ર્ંજી ર્ંશઈ' ઓન લાઈન જર્નલમાં પ્રકાશિત કર્યા છે. ઐતિહાસિક રીતે જ્યારે આધુનિક માનવીની ઉત્ક્રાંતિની વાત નીકળે છે ત્યારે, વૈજ્ઞાાનિકોનું મુખ્ય 'ફોકસ' યુરોપ અને આફ્રિકા તરફ મંડાયેલું હોય છે. મનુષ્યનાં ઉત્ક્રાંતિ સમયગાળાને પુરાતત્વવિદો અને નૃવંશશાસ્ત્રીઓની ભાષામાં 'પ્લેસ્ટોસીન' (ઁનીૈર્જાબીહી) કહે છે. આજથી બે લાખ વર્ષ પહેલાંના સમયગાળાથી લઈને, અંદાજે અગિયાર હજાર વર્ષ પહેલાંના કાલ ખંડને 'પ્લેસ્ટોસીન' કહે છે. વૈજ્ઞાાનિકોનાં મત મુજબ આ સમયગાળો મનુષ્યની સંપૂર્ણ ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે. પૂર્વ એશિયામાં મનુષ્ય ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવતાં કંકાલ-અશ્મીઓ નથી મળી આવ્યા એવું પણ નથી. જોકે કહેવું પડે કે એશિયા ખંડમાં એક લાખ કે તે કરતાં વધારે પ્રાચીન મનુષ્ય અશ્મીઓ મળી આવ્યા નથી. અહીં મળી આવેલા અશ્મીઓનું રિલાયેબલ ક્લાસીફીકેશન કે ડેટીંગ થઈ શક્યું નથી એ વાત વૈજ્ઞાાનિકો પણ સ્વીકારે છે. દક્ષિણ પૂર્વ ચીનને જીનેટીક રિસર્ચનાં ઉપલક્ષ્યમાં બાયો-ડાયવર્સીટી એટલે કે જૈવિક વૈવિધ્યનાં 'હોટ-સ્પોટ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચીનની બે ગુફાઓમાંથી પથ્થરયુગનાં અજાણ્યાં અશ્મીઓ મળી આવ્યા છે, જેને વૈજ્ઞાાનિકો 'રેડ ડીયર પીપલ' તરીકે ઓળખાવે છે. કારણ કે આ મનુષ્યની નવી પ્રજાતીનાં સમાજનાં લોકો, લુપ્ત થઈ ગયેલ પ્રાણી પ્રજાતી 'લાલ-હરણ'નો શિકાર કરીને પોતાનો જીવન નિર્વાહ ચલાવતાં હતાં. ચીનમાંથી મળી આવેલ અશ્મીઓનો અભ્યાસ ૨૦ જેટલાં વૈજ્ઞાાનિકોની એક ટીમે કર્યો છે. જેના લીડર ન્યુ સાઉથ વેલ્સ યુનિ.નાં પ્રોફેસર ડેરેન કર્નો અને યુનાન ઇન્સ્ટીટયુટ ઓફ કલ્ચર રેલીકસ અને આર્કાઓલોજીનાં પ્રોફેસર જી ઝુપીંગ છે. તેનાં સંશોધન મુજબ.... મળી આવેલાં અશ્મીઓ મનુષ્યની વણ ઓળખાયેલી રહસ્યમય પ્રજાતી છે. જેમનું અસ્તીત્વ શીત યુગની સમાપ્તીથી લઈને, આજથી અગિયાર હજાર વર્ષ પહેલાં સુધી ટકી રહ્યું હતું. અશ્મીઓ વૈજ્ઞાાનિકોને અચંબામાં નાખી રહ્યા છે કારણ કે તેમની ખોપરી અને જડબા તેમજ દાંતની રચના આધુનિક મેધાવી માનવીને મળતી આવતી નથી. (આ કારણે જ વૈજ્ઞાાનિકો તેને હોમો-સેપીઅન્સથી અલગ પ્રજાતીનાં મનુષ્ય માની રહ્યા છે) આ ઉપરાંત કેટલીક શરીર રચના પણ આજનાં હોમો-સેપીઅન્સમાં ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. અથવા લગભગ અદ્રશ્ય થઈ ગયેલ છે. પ્રો કુર્નો કહે છે કે 'રેડ ડિયર પીપલ'ની શોધ, મનુષ્ય ઉત્ક્રાંતિનાં ઇતિહાસમાં એક નવું 'એશીયન ચેપ્ટર' લખશે. જેની સ્ટોરીની માંડ માંડ હજુ શરુઆત થઈ રહી છે. ચીનનાં અશ્મીઓનો કાલખંડ આજથી ૧૪.૫૦ થી ૧૧.૫૦ હજાર વર્ષ વચ્ચેનો છે. આ લોકો એવા સમયખંડમાં જીવતાં હતાં, જ્યારે ચીનમાં કૃષિ કલ્ચરની શરૃઆત થઈ રહી હતી. વધારે સંશોધન કરવામાં આવે તો, આફ્રિકામાંથી એશિયા તરફ મનુષ્ય પ્રજાતીનું સ્થળાંતર કઈ રીતે થયું અને હાલમાં આ વિસ્તારમાં વસવાટ કરતાં લોકો સાથેની તેમની 'જીનેટીક લીંક' શોધી શકાય તેમ છે. ચીનનાં યુનાન પરગણાંની માલુડોંગ ગુફામાંથી ત્રણ મનુષ્યનાં અશ્મીઓ ૧૯૮૯માં મળી આવ્યા હતા, જ્યારે ચોથા મનુષ્યનાં અશ્મીઓ ૧૯૭૯માં ચીની નૃવંશશાસ્ત્રીઓની ટીમને મળી આવ્યા હતા. આ અશ્મીઓનો છ ચીની અને પાંચ ઓસ્ટ્રેલિયન સંસ્થાઓએ ૨૦૦૮ પછી અભ્યાસ શરૃ કર્યો હતો. ચોથું અસ્થી-અશ્મી ૧૯૮૯માં મળી આવવા છતાં, ગુઆંજસ્કી ઝુઆંગ નામનાં પ્રદેશમાં ખડકોના બ્લોક વચ્ચે ૩૦ વર્ષ સુધી સચવાઈ રહ્યાં હતાં. આંતરરાષ્ટ્રીય ટીમે તેને ખડકોમાંથી દુર કરીને 'ફોસીલ્સ'નું રી-કન્સ્ટ્રક્શન કર્યું હતું. સાયન્ટીસ્ટોને જાણવા મળ્યું કે મનુષ્યની આ પ્રજાતીનું મગજ ગોળાકાર હતું, જ્યારે નાક અને જડબાની ધારો પહોળી અને ફેલાયેલી હતી. સ્કેનીંગ દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે મગજનો આગળનો ભાગ 'ફ્રન્ટલ લોબ' આધુનિક હોમો-સ્પીઅનને મળતો આવે છે જ્યારે પાછળનો ભાગ ઉત્ક્રાંતિનાં શરૃઆતનાં મનુષ્યને મળતો આવે છે. તેમની દાઢો (મોલાર ટીથ) પણ કદમાં મોટી છે. સંશોધકોનાં મત પ્રમાણે મળી આવેલ અશ્મીઓની એનોટોમી / શરીર રચના બતાવે છે કે તે હોમો-સેપીઅન્સની ખુબ જ પ્રાચીન આદી-પ્રજાતિ છે. જે હજારો વર્ષ પહેલાં મનુષ્ય હોમો-સેપીઅનથી અલગ થઈ એશિયા જેવાં ખંડમાં પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખી રહી હતી અથવા મનુષ્યથી અલગ એક નવી જ પ્રજાતી છે. મનુષ્ય ઉત્ક્રાંતિનાં ઇતિહાસને તે વધારે જટીલ બનાવી રહી છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે, આફ્રિકા સિવાયનાં લેન્ડ સ્કેપ ઉપર (યુરેશીયામાં) એક સાથે ચાર અલગ અલગ મનુષ્ય પ્રજાતી વસી રહી હતી. આમ છતાં છેવટે માત્ર હોમોસેપીઅન પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવવામાં સફળ રહ્યા અને બાકીની પ્રજાતીઓ નષ્ટપ્રાય-નામશેષ થઈ ગઈ છે. પ્રો. કુર્નોનાં અભિપ્રાય મુજબ, સંશોધનની સમગ્ર પ્રક્રિયા, તારણો અને અશ્મીઓની રચના ચાડી ખાય છે કે, 'આ એક મનુષ્યની નવી પ્રજાતી હતી.' આજના આધુનિક મનુષ્ય અથવા આફ્રિકાનાં દોઢ લાખ વર્ષ પહેલાંનાં હોમો-સેપીઅન્સ કરતાં તે દેખાવમાં ઘણી રીતે અલગ હતાં. એશિયા અને યુરોપમાં હોપો-સેપીઅન્સની સાથે સાથે નિએન્ડરથલ પણ વસવાટ કરતાં હતાં. મધ્ય પૂર્વથી લઈ પ્રાચીન યુરોપ વચ્ચેનો પટ્ટો તેમની હકુમત નીચે હતો. નિએન્ડરથલ ચાર લાખ વર્ષ પહેલાંથી માંડી ૩૦ હજાર વર્ષ પહેલાં સુધી અહીં વસવાટ કરતાં હતાં પરંતુ ત્યારબાદ તેઓ સંપૂર્ણ નાશ પામેલ પ્રજાતીનાં લીસ્ટમાં આવી ગયા હતા.
આફ્રિકા સિવાય બહારનાં વિસ્તારમાં સાઈબીરીયાનાં અલ્ટાઈ પર્વતમાળાનાં ડેનીઓવા પહાડો અને ગુફામાં મનુષ્યની અલગ પ્રજાતી 'ડેનીસોવન્સ' પણ વસવાટ કરતી હતી. આ પ્રજાતી આજથી ૪૦,૦૦૦ વર્ષ પહેલાં નાશ પામી ચુકી છે. આ ઉપરાંત ઇન્ડોનેશીયાનાં 'ફલોરેન્સ' ટાપુઓ પરથી બટકા લોકોની એક ઠીંગુ પ્રજાતી 'હોળીટ' પણ ઇન્ડોનેશીયામાં વસવાટ કરતી હતી. જેને વૈજ્ઞાાનિકો હોમો-ફલોરેન્સીએન્સીસ તરીકે ઓળખે છે. આજથી ૧૮ હજાર વર્ષ પહેલાં આ પ્રજાતી પણ પૃથ્વીવાસીઓને છેલ્લા રામ રામ કરીને કાલખંડમાં વીલીન થઈ ગઈ હતી. હોમો-સેપીઅન્સનાં પૂર્વજો જેવા હોમો-ઇરેક્ટસ (બે પગે ટટ્ટાર ચાલનાર નર-વાનર) આજથી ૧૯ લાખ વર્ષ પહેલાં આફ્રિકાની ભૂમી ઉપર બે પગે ઉભો રહેતાં શીખ્યો હતો. આજથી ૭૦,૦૦૦ વર્ષ પહેલાં હોમોસેપીઅન્સ આફ્રિકા છોડીને વિશ્વનાં અન્ય ખંડો તરફ સ્થળાંતર કરી ગયા હતા.
મનુષ્ય ઉત્ક્રાંતીની આછી પાતળી રૃપરેખા મળી આવેલાં અશ્મીઓની અંકોડા મેળવીને કરીએ તો, આજથી સીત્તેર લાખ વર્ષ પહેલાં મનુષ્ય અને ચિમ્પાન્ઝીનાં વડવાઓ એક હતા. ત્યારબાદ બે ફાંટાઓ પડતા ગયા. મનુષ્ય અને વાનર વચ્ચે સમાનતા કરતાં વૈવિધ્ય વધવા માંડયું હતું. મિલેનીયમ મેન તરીકે જાણીતા ચિમ્પાન્ઝી અને મનુષ્ય બંનેની લાક્ષણિકતા ધરાવતી મનુષ્ય પ્રજાતી 'ઓટોરીન સનેમ્સીસ' નાં અશ્મીઓ સાઈઠ લાખ વર્ષ પ્રાચીન છે જે કેન્યામાંથી મળ્યા હતા. ત્યારબાદ આર્દીપીથેકસની બે પ્રજાતીનાં અશ્મીઓ મળી આવ્યા છે. આર્દીપીથેકસનો સમયગાળો ૪૪ લાખથી ૫૬ લાખ વર્ષો પહેલાંનો છે. આદીપીથેકસ રામીદેસ આજથી ૪૪ લાખ વર્ષ પહેલાં અને આદી કાડોબા ૫૬ લાખ વર્ષ પહેલાં પૃથ્વી પર વસવાટ કરતા હતા. કેન્યાની જ્વાળામુખીની રાખ ઉપર, ઓસ્ટ્રેલોપિથેકસ આફરેન્સીસ ૩૯ થી ૨૯ લાખ વર્ષ પહેલાં પૃથ્વીનો માલીક હતો. તેને 'ગ્રેટ એક્સ્ટીન્કટ એપ' પણ કહે છે. જેનાં મગજનું કદ ખુબ જ નાનું, ૩૮૦ થી ૪૩૦ ઘન સે.મી. જેટલું હતું. લગભગ ૩૫ લાખ વર્ષ પહેલાં, ખરેખર મનુષ્ય પ્રજાતી 'હોમો'નાં પુર્વજો જેવો કેન્યાથ્રોપસ પ્લીટીઓપસ હતો. વાનરનાં લક્ષણો છોડી હવે તે નર બનવાનો હતો. આશરે ત્રીસ લાખ વર્ષ પહેલાં, તેનાં શરીર ઉપરનાં વાળ ગાયબ થવા લાગ્યા અને ખરેખર મનુષ્ય જેવો દેહ ઉભરવા લાગ્યો હતો. ૩૦-૨૫ લાખ વચ્ચેનાં સમયગાળામાં મનુષ્યની 'હોમો' પ્રજાતીનાં નવાં નવાં સભ્યો હવે નવો અવતાર ધારણ કરી છેવટે સંપૂર્ણ મનુષ્યમાં ફેરવાઈ જવાના હતા. ૨૫ લાખ વર્ષ પહેલાં હોમો હેબીલીસની સાથે સાથે હોમો-ઈરેક્ટસ પણ સહ-અસ્તિત્વનાં સિદ્ધાંત પ્રમાણે વસવાટ કરતા હતા. હોમો ઈરેક્ટસ પ્રથમવાર પથ્થરનાં ઓજારો વાપરવા શીખી રહ્યા હતા. અઢાર લાખ વર્ષ પહેલાં આફ્રીકામાં હોમો-ઈરેક્ટસમાંથી ચાર અલગ પ્રકારની મનુષ્ય જાતિ ઉત્ક્રાંતિ પામી નવા ઘાટ અને રંગરૃપ સાથે જંગલો ખુંદતી હતી. આધુનિક માનવીનાં મગજનો ૭૪% હિસ્સો ધરાવતું મગજ તેણે વિકસાવી લીધું હતું.
મનુષ્ય અને નિએન્ડરથલનાં 'કોમન' પુર્વજો બાર લાખ વર્ષ પહેલાં એક હતાં. આજનાં મનુષ્યનાં ૨૦-૨૫ હજાર જનીનોમાંથી ૯૯% ડીએનએ નિએન્ડરથલને મળતું આવે છે. જ્યારે નિએન્ડરથલનું ૯૫-૯૯% ડીએનએ આજનાં ચિમ્પાન્ઝીને મળતું આવે છે. નિએન્ડરથલનાં જેનોમમાં ર્ખંખઁ૨ નામનાં જનીનનું અસ્તિત્વ હતું. આ જનીન દ્વારા બોલચાલની ભાષા ઉપર પ્રભુત્વ અને નિયંત્રણ મેળવાયેલું છે. આજથી બે લાખ વર્ષ પહેલાં આધુનિક મેધાવી માનવીનાં સીધા પુર્વજો હોમો-સેપીઅન્સ, પ્રાણી જગતમાં પોતાનાં મગજનાં વિકાસનાં કારણે ટોપ પોઝીશનમાં આવી ગયા હતા. ત્યારબાદની ચાર મનુષ્ય પ્રજાતીનો સમયગાળો અને એશીયા ખંડ ઉપર તેનાં પ્રભુત્વ વિશે જોઈ ગયા. મનુષ્યની પ્રજાતિનો હોમો-સેપીઅન્સમાં સમાવેશ થાય છે ત્યારે તેની પેટા-પ્રજાતી બે લાખ વર્ષ બાદનાં સમયગાળાથી ૧૧,૦૦૦ વર્ષ પહેલાંનાં સમયગાળામાં મનુષ્ય ઉત્ક્રાંતિનો ઇતિહાસ બતાવે છે. જે સમયકાળ 'પ્લેસ્ટોસીન' ગણાય છે. વૈજ્ઞાાનિકો હવે ચીનમાંથી મળી આવેલ મનુષ્ય અશ્મીઓને એક નવી પ્રજાતી તરીકે સ્વીકારે છે કે પછી મનુષ્યની જ એક આદી જાતી ગણી લે છે તે બાબત ઉત્ક્રાંતિનાં ઇતિહાસ માટે નિર્ણાયક સાબીત થશે. મનુષ્ય ઉત્ક્રાંતિ પાછળ લાખો વર્ષ ખર્ચાયા છે અને ટુંકા ગાળામાં મેધાવી માનવી ક્રાન્તિકારી સંશોધનો દ્વારા પોતાનો ઇતિહાસ આલેખી રહ્યો છે તેમાં એશિયા ખંડની મનુષ્ય પ્રજાતીનાં નામે નવું પ્રકરણ એક 'કહાની' તરીકે શરૃઆત કરી રહ્યું છે. રહસ્યને ઇતિહાસમાં ફેરવાનું હવે વૈજ્ઞાાનિકોને ફાવી ગયું છે.

Share |
 

Gujarat Samachar Plus

અમદાવાદ વીસ વર્ષ પછી ફરી ગડદાબાદ બનશે?
કોમર્સના સ્ટુડન્ટનું સાયન્સનામુ
આર્યુવેદની રીતે ચૈત્રી નવરાત્રિનું શું મહત્ત્વ છે?
લગ્નજીવનની ખટાશને મીઠાશમાં કન્વર્ટ કરે હસી-મજાક
 

Gujarat Samachar Plus

પૂર્વ અને પશ્ચિમમાં લોટા અને ગ્લાસ જેટલો ફર્ક
ગરમીની સીઝનમાં મેંગો માસ્કથી લાવો ત્વચામાં નિખાર
સફળતાનો આધાર સારા લોકેશન પર રહેલો છે
તમારા કોસ્મેટિક્સની સારસંભાળ કેવી રીતે કરશો?
 
 

84th Oscar Awards

   

પાંચ રાજ્યોમાં ચૂંટણી ....

election
 
amul
   
   

Gujarat Samachar POLL

ગાંધીનગરમાં ભીષણ આગ

webad3 lagnavisha
   

Follow Us

Facebook Twitter
   
 
   

ARCHIVES
સમાચાર સંગ્રહ જોવા અહી ક્લિક કરો

aaj

આજનું પંચાગ

આજનું ભવિષ્ય
સુપ્રભાતમ્

આજનું ઔષધ

આજની જોક આજની રેસીપી
       
 
 

વૈવિધ્ય

• તંત્રી લેખ • પ્રસંગપટ
• દિલ્હીની વાત • આસપાસ
• ન્યુઝ વ્યુઝ •વાતવાતમાં
• નેટવર્ક • અવસાન નોંધ
 
plus
 

આજનું કાર્ટુન

arc archive

પૂર્તિઓ

 
 
Gujarat Samachar © 2012 All Rights Reserved