Last Update : 22-March-2012, Thursday
 

સંજોગોની મજબૂરી અને પરિસ્થિતિની લાચારીનું બીજું નામ છે કુંતી !

- આકાશની ઓળખ

 

સંજોગોએ સર્જેલા આઘાતોની પરંપરા કુમારિકા કુંતીએ સહન કરી. એ પછી પાંડુપત્ની મહારાણી કુંતીએ પાંડુના આકસ્મિક નિધનથી વૈધવ્યની વેદના સહન કરી અને હવે તેજસ્વી પાંડુપુત્રોની માતા તરીકે સતત વેદના સહેતી હતી.
નારીના જીવતરમાં એના માતૃહૃદય પર થતો આઘાત એ સૌથી ઊંડો અને દીર્ઘજીવી પ્રહાર હોય છે. કુંતી તો કુમારિકા હતી, ત્યારે જ માતૃત્વ પામી હતી અને આ સમયથી જ એનું માતૃહૃદય પારાવાર આઘાતો સહન કરતું હતું. એમાં પણ રંગમંડપમાં પોતાના જ બે સંતાનોને સામસામે કટુવચનો કહેતાં સાંભળીને કુંતીનું હૈયું વલોવાઈ જાય છે. પોતાના જ બે વીરપુત્રો એકબીજાની હત્યા કરવા માટે ‘તને ચપટીમાં હણી નાખીશ’ એવાં અહંકારભર્યા વચનો બોલી રહ્યાં હતા. કુંતીનું માતૃહૃદય ક્ષણભર તો વિચારે છે કે આ બંનેને સામસામે આક્ષેપો કરતાં અટકાવીને એમની સાચી ઓળખ પ્રગટ કરી દઉં !
પણ ક્યાં એના હાથમાં કોઈ વાત છે ! સમાજ એના જીવનને જે માર્ગે ધકેલે કે ફંગોળે, એ માર્ગે જ લાચાર બનીને આંસુઓના બોજ સાથે જીવન સફર કરવાની છે.
કુંતી વિચારે છે કે અન્ય કોઈ માતા હોત તો એના હૃદયમાં કવચ-કુંડળધારી કર્ણ અને ધનુર્ધર અર્જુનને જોઈને હૈયાનો આનંદ સમાતો ન હોત. આવા તેજસ્વી અને પરાક્રમી બે-બે પુત્રોને જોઈને એ ઇશ્વરનો ઉપકાર માનતી હોત, પરંતુ આજે કુંતી આકાશમાં સૂર્ય સામે જુએ છે અને મેઘભર્યા વાદળો સામે જુએ છે અને એનું મસ્તક શરમથી નહીં, બલ્કે વેદનાના બોજથી ઝૂકી જાય છે.
માતાનું જીવન એટલે સંતાનની સતત ચંિતા. જે દિવસથી સ્ત્રી માતૃત્વ ધારણ કરે છે, એ દિવસથી જ એના ચિત્તમાં પુત્રજન્મના આનંદની લગોલગ એને વિશેની નાની-મોટી ચંિતા વસવા લાગે છે. પ્રત્યેક ક્ષણે એ વિચારતી હોય છે કે એનું સંતાન સુખરૂપ તો હશે ને ! અને આવી ચંિતાઓની પાછળ પોતાના હાડ ગાળી નાખતી હોય છે. કર્મના જન્મ સાથે જડાયેલી ચંિતા અને વેદના કુંતીના હૃદયને ક્ષણેક્ષણ કોરી ખાતી હતી. મહારાણીનું ગૌરવશાળી પદ કે ૠષિઓનો સત્સંગ પણ કુંતીના બળતા હૃદયને ટાઢક આપી શક્યો નહોતો. એ બળતા હૃદયમાં જાણે આજે ઘી રેડાયું હોય, એમ બે સંતાનો વચ્ચે વેરની આગ અણધારી રીતે પ્રગટ થઈ.
એક જ માના ઉદરમાંથી જન્મેલા બે સંતાન સાથે મળીને જીવે, તો સંસારમાં નંદનવન સર્જે છે અને સામ સામે રહીને જીવે તો વેરનાં રણના રણ સર્જે છે. માતા કુંતીના હૃદયમાં ધ્રાસ્કો પેઠો કે કર્ણ અને અર્જુન વચ્ચેનું આ વાક્યુદ્ધ એ વેરનાં બીજ તો નહીં વાવે ને ! એ બંને વચ્ચેની સ્પર્ધાની ચિનગારી લોહીતરસ્યા દાવાનળમાં તો ફેરવાઈ નહીં જાય ને ! એકબીજા સામે પ્રચંડ કોપ પ્રગટ કરતાં અને હણી નાખવા તત્પર બનેલા આ સંતાનો ભવિષ્યમાં કેવી ભૂતાવળ ખડી કરશે ! વેદનાના ભારથી મૂર્છિત બનેલી કુંતી પર મહાત્મા વિદુર દાસીઓ દ્વારા ચંદનમિશ્રિત જલ છંટકાવ કરીને એને હોશમાં લાવવા પ્રયત્ન કરે છે.
અર્જુનની દ્રષ્ટિ પોતાની માતા તરફ પડે છે અને કર્ણ કંઈક આશ્ચર્યભાવથી જોઈ રહે છે કે આ કુંતીને થયું શું ? આવી મૂર્છા આવવાનું કારણ શું ? તેજસ્વી અને બુદ્ધિમાન કર્ણની એક દ્રષ્ટિ કુંતી પર પડે છે અને કુંતીના મુખમંડળની શોભા જોઈને એના હૃદયમાં વિલક્ષણ ભાવસંચાર થાય છે. એ મુખની રેખાઓ ચિર-પરિચિત લાગે છે. થોડીવાર તો કર્ણની આંખો એ સૌમ્ય મુખમુદ્રા પર સ્તિર થઈ જાય છે, પણ ત્યાં તો રંગમંડપમાં કુંતીની સેવાસુશ્રૂષા માટે દાસ-દાસીઓ અને પાંડુપુત્રો દોડી આવે છે. એમને માતાને આવેલી મૂર્છાનું કારણ સમજાતું નથી, પરંતુ વિચારે છે કે અર્જુન અને કર્ણના આક્ષેપ-પ્રતિઆક્ષેપો સાંભળીને કુંતીનું ૠજુ હૃદય તીવ્ર આઘાત પામ્યું હશે અને તેને પરિણામે એને મૂર્છા આવી ગઈ હશે.
કુંતીએ માંડમાંડ આંખો ખોલી અને હૃદય થંભી જાય તેવું દ્રષ્ય જોયું. એણે જોયું તો પોતાનાં બંને પુત્રો સામસામે રંગમંડપમાં યુદ્ધ ખેલવા માટે કવચ ધારણ કરીને ઊભા હતા. એમની આંખમાંથી અગ્નિ વરસતો હતો. એક હાથ ધનુષ પર હતો અને પાછળ ભાથામાં રહેલો બાણોનો સમૂહ આમતેમ ડોલતો હતો. સુદ્રઢ કાયા, માંસલ દેહ અને તેજસ્વી આંખોવાળા બંને પરાક્રમીઓ એકબીજાને મહાત કરવા માટે તત્પર બન્યા હતા.
ક્ષણભર તો કુંતીને થયું કે આ યુદ્ધ અટકાવી દઉં ! પરંતુ દુર્યોધન કર્ણની પ્રશંસા કરીને લડવા માટેનો એનો પોરસ વધારતો હતો. ઘૃતરાષ્ટ્ર પણ અર્જુનનો કાંટો કાઢવા આતુર હતા, તેથી આ યુદ્ધને આખરી અંજામ આપવા કોશિશ કરતા હતા. પિતામહ ભીષ્મ હજી દ્વિધામાં ડૂબેલા હતા. એક બાજુ એ દુર્યોધનના ઉત્સાહને અટકાવવા માગતા નહોતા, તો બીજી બાજુ આવું યુદ્ધ કલહ વધારનારું બનશે એવો ભય એમના મનમાં હતો.
આમ એમના ચિત્તમાં સતત ગડમથલ ચાલતી હતી. થોડી વાર એમ લાગતું કે આયુદ્ધ અટકાવવું જોઈએ અને વળી એમ લાગતું કે આ યુદ્ધ અટકાવવા માટે કોઈ કારણ નથી. ક્યારેક એમ થતું કે ગુરૂ દ્રોણે શિષ્યોને આપેલી તાલીમના નિદર્શન માટે રાજકુમારો અહીં આવ્યા છે, ત્યારે આવું યુદ્ધ સર્વથા અનુચિત છે. તો વળી એમ પણ થતું કે અર્જુનની કસોટી થશે તો ગુરુ દ્રોણની વિદ્યાની સાચી અગ્નિપરીક્ષા થશે. શ્વેત દાઢી પર હાથ ફેરવતા ફેરવતા ઊંડા વિચારમાં ડૂબેલા પિતામહ ભીષ્મ મૌન બનીને આ પરિસ્થિતિ નિહાળતા હતા. એક બાજુ મહર્ષિ વ્યાસ અને મહાત્મા વિદુર કુંતીની વિક્ષુબ્ધ દશાથી અતિ ચંિતિત હતા, તો બીજી બાજુ અશ્વત્થામા સહિત કૌરવપુત્રો પાંડુપુત્રોને પડકાર ફેંકી રહ્યા હતા.
મૂર્છામાંથી ઊઠેલી કુંતી આ દ્રશ્ય જુએ છે. પોતાના જ બે સંતાનોને યુદ્ધ માટે સજ્જ જોઈને એ વિચારે છે કે એની પાસે આને અટકાવવાનો કોઈ ઉપાય નથી. એના મન પર લાચારીની લાગણી ઘેરાઈ વળે છે. જે લાચારીથી પોતાના નવજાત શિશુને એણે સરિતાના જળમાં વહાવી દીધો હતો, એ જ લાચારીનો અનુભવ આ સમયે એ કરે છે. મનમાં તો થાય છે કે એકવાર કહી દઉં કે આ કર્ણ એ તો પાંડવોમાં જ્યેષ્ઠ છે, પરંતુ તો પછી શું થશે ? કહે છે કે સ્ત્રીને એનો ભૂતકાળ છોડી શકતો નથી અને નંિદાખોરોને એ ભૂતકાળ સૌથી વઘુ પસંદ હોય છે.
કુંતી વિચારે છે કે એ માત્ર એટલું કહે કે કર્ણ મારો પુત્ર છે, તો કોઈ નાનકડો ધરતીકંપ નહીં સર્જાય, બલ્કે પ્રચંડ ઉલ્કાપાત થશે. એની જંિદગીનો ભૂતકાળ ઉખેળવામાં આવશે અને પછી સૂર્યદેવ સાથેનો એનો સમાગમ અને પાંડુ સાથેના લગ્નની કેટલીય ખાટી-મીઠી વાતો પ્રગટ થશે. હસ્તિનાપુરના પ્રજાજનો જ નહીં, બલ્કે પાંડુપુત્રો પણ એને કેવી હીન દ્રષ્ટિથી જોશે. મજબૂરી એ જ એની રોજની આદત બની ગઈ છે અને વિચારે છે કે હવે એ જ મજબૂરીથી પોતાનાં બે સંતાનો વચ્ચેનું યુદ્ધ જોવાનો વારો આવ્યો છે.
પ્રબળ સંઘર્ષ અનુભવતી કુંતીનું હૈયું વેદનાથી ફાટફાટ થતું હતું, ત્યારે એકાએક રંગમંડપ પર દ્વંદ્વ યુદ્ધની નીતિરીતિના જાણકાર અને સમસ્ત ધર્મોના જ્ઞાતા એવા શરદ્વારનના પુત્ર કૃપાચાર્યનો અવાજ સંભળાયો. આચાર્ય કૃપાચાર્ય એ કૌરવ-પાંડવને ધનુર્વિદ્યાનું શિક્ષણ આપનાર પ્રથમ ગુરુ હતા તેથી આ શસ્ત્રપરીક્ષા સમયે પણ સહુ કોઈ આચાર્યને આદર આપતા હતા. એમણે નીતિ, નિયમો અને પરંપરાની સંભાળ લેતા હોય તે રીતે પ્રશ્ન કર્યો,
અયં પૃથાયાસ્તનયઃ કનીયાન્‌ પાણ્ડુનન્દનઃ ।
કૌરવો ભવતા સાર્ધં દ્વન્દ્વયુદ્ધં કરિષ્યતિ ।। ૩૧ ।।
ત્યમપ્યેવં મહાબાહો માતરં પિતરં કુલમ્‌ ।
કથયસ્વ નરેન્દ્રાણાં યેષાં ત્વં કુલભૂષણણ્‌ ।। ૩૨ ।।
(મહાભારતના આદિપર્વનું સંભવ પર્વ, અઘ્યાય ૧૩૫, શ્વ્લોક ૩૧-૩૨)
‘હે કર્ણ ! કુંતીદેવીના સૌથી નાના પુત્ર પાંડુનંદન અર્જુન, જેઓ કુરુવંશના રત્ન છે જેઓ તમારી સાથે યુદ્ધ કરશે. મહાબાહો, એમ જો તમે પણ તમારા માતા-પિતા અને કુળનો પરિચય આપો અને એ રાજાનું નામ આપો કે જેનો વંશ તમારાથી વિભૂષિત થયો છે.’
કૃપાચાર્યે કર્ણની ઓળખ માગી અને એની સાથોસાથ કહ્યું પણ ખરું કે અર્જુન તમારી સાથે યુદ્ધ કરે કે ન કરે, તે તમારા ખાનદાન પર નિર્ભર છે. રાજકુમાર, નિમ્નકુળ અને હીન આચાર-વિચાર ધરાવનાર સાથે યુદ્ધ કરતા નથી.
કૃપાચાર્યના આ શબ્દો સાંબળીને કુંતી કાંપી ઊઠે છે. કર્ણના કુળ અને આચાર-વિહારથી એ જ્ઞાત છે, પણ વિધિની વક્રતા એ છે કે કર્ણ સ્વયં એનાથી અજ્ઞાત છે. (ક્રમશઃ)
- કુમારપાળ દેસાઈ

Share |
 

Gujarat Samachar Plus

ચોગ્ગા-છગ્ગાની રમઝટને વઘુ ૧૫ લાખ ક્રિકેટ ક્રેઝી માણશે
મઘ્યમ વયની મહિલાઓના હૃદય નબળા બની રહ્યા છે
ડોર નોબ્સનો મિડાઈવલ લુક હવે ગુજરાતમાં પણ
ફૈટી ફૂડથી આક્રમકતામાં વધારો થાય છે
 

Gujarat Samachar Plus

હેરિટેજનું રિસ્ટોરેશન કે શાળાનું ડિસ્ટ્રક્શન?
અમદાવાદ યુનિ.માં હેરિટેજ કોર્સનું કમઠાણ
સચિનની સો સદીઓની પ્રત્યેક ક્ષણોનું સરવૈયું
એલ.ડી એન્જિ દ્વારા ૧૮ અર્થ ક્વેક રેઝિસ્ટન્સ લેબ
 
 

84th Oscar Awards

   

પાંચ રાજ્યોમાં ચૂંટણી ....

election
 
amul
   
   

Gujarat Samachar POLL

લાઠીચાર્જ @ ગાંધીનગર

webad3 lagnavisha
   

Follow Us

Facebook Twitter
   
 
   

ARCHIVES
સમાચાર સંગ્રહ જોવા અહી ક્લિક કરો

aaj

આજનું પંચાગ

આજનું ભવિષ્ય
સુપ્રભાતમ્

આજનું ઔષધ

આજની જોક આજની રેસીપી
       
 
 

વૈવિધ્ય

• તંત્રી લેખ • પ્રસંગપટ
• દિલ્હીની વાત • આસપાસ
• ન્યુઝ વ્યુઝ •વાતવાતમાં
• નેટવર્ક • અવસાન નોંધ
   
 
plus
 

આજનું કાર્ટુન

arc archive

પૂર્તિઓ

 
 
Gujarat Samachar © 2012 All Rights Reserved