Last Update : 11-Dec-2011,Sunday
 

દેવ સા’બની ‘એક્ઝિટ’નો કેસ સ્ટડી ઃ કહેતે હૈ જ્ઞાની, દુનિયા હૈ ફાની...

હોરાઇઝન - ભવેન કચ્છી

‘પેક અપ’ એટલું આસાન નથી પ્રવૃત્તિ સ્ફૂર્તિ, અને સદાબહાર હોવાનું અસલી કારણ નિજાનંદ કે બીજુ કોઈ ?

દેવઆનંદ કહેતા કે હું ક્યારેક કોઈ સ્વજનની અંતિમ ક્રિયામાં જતો નથી. વ્યક્તિને મૃત સ્થિતિમાં જોઈ નથી શકતો. સફેદ કપડાથી વીંટાળેલ મૃતદેહના મોં અને નાકમાં રૂ ખોસેલું હોય તે દ્રશ્ય જ મને હચમચાવી દે છે. હું બૂટ પહેરેલી સ્થિતિમાં મારું મૃત્યુ થાય તે પસંદ કરીશ.
દેવ આનંદે તેમની ઇચ્છા પ્રમાણે જ વિદાય લીધી. તેમના કરોડો ચાહકોની નજરમાં તો દેવઆનંદ મૃત્યુ પામ્યા જ નથી. કંઈક અદ્રશ્ય થઈ ગયા હોય તેવી જ લાગણી પ્રગટેલી છે. તેઓએ દેવ આનંદને હોસ્પિટલમાં નાકમાં ભૂંગળી કે મોં પર ઓક્સિજન માસ્ક પહેરેલી સ્થિતિમાં બેડ પર કે સ્ટ્રેચરમાં આવતા જતા જોયા જ નથી. મુંબઈ હોય કે લંડનના તે અંતિમ દિવસો આપણને દેવ આનંદના ફાઇલ ફોટા કે ટી.વી. ક્લિપંિગ પણ શોઘ્યા ન જડે. દેવ આનંદની આર્કાઈવ્ઝ પરથી દસ્તાવેજી બને તો તેના છેલ્લા સીન માટે દેવ આનંદને હોસ્પિટલ, મૃતદેહ, હજારોની મેદની વચ્ચેની અંતિમક્રિયા, ફૂલી ગયલા મૃતદેહના અંતિમ દર્શન જેવો એક પણ ફોટો કે શોટ ન મળે. વ્હોટ એન એક્ઝિટ ! તેમની જીવન યાત્રાનો અંતિમ સીન કયો નક્કી કરવો તે પણ તેમના ‘ડાયરેક્ટર્સ કટ’થી જ તેમણે નક્કી કર્યું.
આ લખનાર પણ દેવઆનંદનો ચાહક છે. દેવ આનંદના કરોડો ચાહકોને કદાચ ના પણ ગમે છતાં દેવ આનંદ જીવંત હતા ત્યારે અને મૃત્યુ પછી પણ તેમણે જે રીતે તેમની ઇમેજ દેખાય અને શારીરિક અંગો પરથી આવરણ ઉડી ના જાય તે માટે અસાધારણ સાવધાની રાખી તે સૌથી રહસ્યમય બાબત હતી. એક કલાકારની આનાથી વિશેષ પીડા કઈ હોઈ શકે કે ચાહકો માટે બાંધેલી ઇમેજમાં ચિરંજીવ ટકી રહેવા તે તેની અસલી મુક્તિનો અહેસાસ કે હવાની લહર પણ અનુભવી ન શકે ? એક વખત એવરગ્રીન કે સદાબહારની ઓળખ બની જાય ‘તમારી તો ઉંમર જ નથી જણાતી’ તે રીતે જ અભિનંદનો અને પ્રેરણા ગાથાનું મિશાલ બની જાય તે પછી ૬૦- ૭૦ વર્ષ વટાવી ચૂકેલી વ્યક્તિ ગૌરવપૂર્ણ રીતે વાનપ્રસ્થાશ્રમ કે સંન્યસ્ત જેવો વીતાવવાનો જીવનકાળ પણ માણી નથી શકતી તે હકીકત છે.
જીવન અને કારકિર્દી એક બીજાનો પર્યાય હોય તે રીતે મોતને ભેટનારાઓને એટલું જ કહેવાનું કે જો ઇશ્વરકૃપાથી આવરદા મળી હોય તો અંતિમ ચરણના વર્ષો કંઈક સેવા, વાંચન, વિચારો, પ્રવૃત્તિ, પ્રવાસ, મુલાકાતો, દ્રશ્ય- શ્રવણ કે જીવન દ્રષ્ટિ સાથે જીવો. જીવન કે મૃત્યુ વખતે એક ‘ફૂલ સર્કલ’ પૂરા કરતા હોઈએ તેવું લાગવુ ંજોઇએ. ફિલ્મ ઇન્ટરવલ વખતે જ પૂરી થાય તો ? ફિલ્મ કે નાટકના પણ એક અંતનો ઓડકાર અને પૂર્ણતાનો અહેસાસ દર્શકો અનુભવતા હોય છે. જો તત્ત્વજ્ઞાનીઓએ જંિદગીને નાટક તરીકે ઓળખાવી હોય તો તેનો અંત પણ ડ્રામા, રોમાંચ, ટ્રેજેડી કે કોમેડીના અવનવા વળાંકો બાદ અર્થપૂર્ણ હોવો જોઈએ. ઝગમગાટ સાથે પ્રજ્વલિત જ્યોત પણ એક નિશ્ચિત લયમાં બુઝાઈને અલોપ થતી હોય છે. એવું નથી લાગતું કે સતત સાંસારિક મોહ, વાસના, લોભ અને ભૌતિક વૃત્તિઓમાં જ ઉકરડામાં જેમ ભુંડ આળોટતું રહે તેમ આસક્તિમાં જ ગળાડૂબ જીવતા રહેવાના બહાને આપણે છેક અંતિમ શ્વાસ સુધી કોઈ પ્રવૃત્તિમાં નિજાનંદ માણીએ છીએ તેવા લેબલ સાથે આપણો અંત લાવીને આપણી જાત જોડે જ છેતરામણી કરતા હોઈએ ?
મોટા ભાગના સર્જકો કબાટોના કબાટો ભરાઈ જાય તેટલું લખતા હોય છે આનું મુખ્ય કારણ એ જ હોય છે કે માત્ર તેની અટક સાથેના ચાર છ આઠ શબ્દોના બનેલા નામને પ્રિન્ટ લાઇન વગરના દિવસો કે વર્ષો તેઓ કલ્પી નથી શકતા. નિજાનંદ માટે તો તપસ્વી નામ, હોદ્દાને અને અહંકારને ત્યજીને અલિપ્ત થઈ જતો હોય છે. આવું જ ફોટા, ફિલ્મ કે મંચનું, સત્તાનું મમત્વ હોય છે. એક પગ નનામી કે કબરમાં હોય છતાં સંસારી પંચાતના ટોનિકથી જીવી જતો દીર્ઘાયુ માનવી તેની આવી તંદુરસ્તીના રહસ્યને માટે રૂપાળું કારણ આપતા કહે છ કે, હું માનસિક કે શારીરિક રીતે પ્રવૃત્ત રહું છું. ખરેખર તો તમામ સર્જકોથી માંડી રાજકારણીઓ, કસબીઓ આજકાલના ગોડમેનો અને ઘરમાં બેઠેલા ચુસ્ત વડીલોએ કબુલવું જોઈએ કે કામ અને તેની સાથે મળતું નામ, દામ, સ્ટારડમ, વાહ વાહ અમને દોડતા રાખે છે. અમને તેનો નશો અને મોહ જીવાડે છે વ્હોટ ઇઝ રોંગ ?
બાકી આદર્શ સ્થિતિ તો એ છે કે જો આર્થિક સંજોગોની અનિવાર્યતા ન હોય તો જીવનભર રાખેલી વૃત્તિ કે પ્રવૃત્તિની જગ્યાએ કંઈક નવું કરવાની, માણવાની જીવન દ્રષ્ટિ કેળવવાનો લ્હાવો અનુભવવાની જરૂર છે.
પૂ. બાબા અવઘૂતજી કહેતા કે, કોઈને કોઈ સમય પ્રત્યેક પ્રવૃત્તિનો ઓડકાર આવવો જ જોઈએ.
કોઈ વ્યક્તિ કે સર્જક ફરજના ભાર હેઠળ જરૂર એક જ કાર્ય છેલ્લા શ્વાસ સુધી કરી શકે પણ નિજાનંદની કે તેના શ્વાસના પ્રેરક તરીકે તે પ્રવૃત્તિ જ છે તેમ કહે ત્યારે તે દંભની નજીક પહોંચી જાય છે. આવો નિજાનંદ ખરેખર મોહ અને મમતનું આવરણ જ હોય છે. છેક સુધી વાસ્તવિકતાનો સ્વીકાર કર્યા વગર શ્રોતા, દર્શકો, વાચકો કે ઘરના કુટુંબીઓ માટે હથોડા સમાન પ્રવૃત્ત વડીલો તો બહુ જોયા છે પણ એવા કિસ્સા કેમ ખાસ નજરે નથી ચઢતા કે જેમાં કોઈ કલાકાર, સર્જક કે કોમનમેન કહે કે આટલા વર્ષની વયે હું મારી વૃત્તિ - પ્રવૃત્તિ પર નવા પ્રકારની કાંચળીનું આવરણ ચઢાવીશ.
મુળ ડર એ વાતનો હોય છે કે, જે ઇમેજ છે તે છોડીને બાકીનું જીવન વ્યતીત કરીશું તો અમારું કોઈ અસ્તિત્વ નહીં રહે, અહંકાર નહીં સંતોષાય, અમે અમરત્વ નહીં પામીએ. નામ, દામ અને માન- મરતબાનો જે નશો છે તે નહીં સંતોષાય. ખરેખર તો વિશ્વ આખાનું ચાલક બળ જ આવી માનવીય વૃત્તિ છે. નિવૃત્ત થવાની વાત નથી પણ માનસિક ડાયવર્ઝન પર ભાર મૂકવાની જરૂર છે.
દેવ આનંદને ચિરંજીવ તેની એક જ ઘડેલ ઇમેજ સાથે મૃત્યુ પામવું હતું. દેવ આનંદને આપણે વર્ષો સુધી માથા પર વીગમાં જોયા, કેપ અને હેટ પણ ખરી. સમતુલા માટેની લાકડીને તેમણે સ્ટાઇલનો ભાગ બનાવી તેમના, કાંડા, બાવડા, ગળુ, પગના પંજા બઘું ભાગ્યે જ જોવા મળ્યું છે. તેમજ ખુલ્લી છાતી સાથેનો પોઝ તો એકાદ ઉડતી ઝલકના સીનમાં જ હોય છે. તેમની હિરોઇનો જોડે પણ તેઓ દૂરના અંતરે નખરા કરતા રહીને જ મોટા ભાગે ગીતોનું ફિલ્માંકન કરાવતા હિરોઇન કેબ્રે કરે તો પણ દેવ સા’બ પડદા અને બારી પાછળ સંતાકૂકડી રમતા. હિરોઇન જોડેના આલંિગન, બેડરૂમના દ્રશ્યો કે હોટ રોમાંસની કલ્પના નહોતી થઈ શકતી. માઇકલ જેક્સનની જેમ તેઓ તેમના કપડા પાછળ છૂપાયેલા શરીરના નિર્બળ દેહ માટે ભારે પીડા ભોગવતા હોઈ શકે. તેમની પ્રત્યેક નબળાઈને તેઓએ ગળા પર મફલરથી માંડી મોજા સાથે સ્ટાઇલ બનાવી દીધી હતી. કોઈ કહેતું કે તેમની કરચલીઓ, દોરડી જેવા હાથપગ અને છાતીને તેઓ આજીવન છૂપાવતા જ રહ્યા. મહદઅંશે આગળ જતા વાળ, ચામડી અને દાંત બઘું ઇમ્પ્લાન્ટ અને કોસ્મેટિક્સ હતું દેવઆનંદ જાણતા હતા કે આ રીતે તો ૮૦ પ્લસના કોઈપણ ખખડી ગયેલા દાદા, વીગ, હેટ, બે- ત્રણ શર્ટ અને તેના પર કોટ, બુટ, પહેરીને મર્યાદિત સમય માટે જ જાહેરમાં આવવાનું હોય તો આવી શકે.
દેવઆનંદમાં નિવૃત્તિ લેવાની, તથા ઉંમરની સાથેના ઘસારા, શારીરિક માનસિક મર્યાદાઓ સ્વીકારવાનો આત્મવિશ્વાસ અને હંિમત નહીં હોઈ તેમને સદાબહારનું જે લેબલ લાગી ગયું હતું તે વધતી ઉંમર સાથે ત્યજી દેવાનું કપરૂં હતું. તેમને એ જ દેવઆનંદનો વહેમ જીવાડતો હતો જે ફિલ્મી દુનિયાનો ‘આનંદ... દેવઆનંદ’ હોય, નવકેતન ફિલ્મના બોસ તરીકેનો દેવઆનંદ. વાત દેવઆનંદની નથી પણ, દેવઆનંદનનો ટેકો લઈને એ જણાવવાની છે કે સર્જક, સેલિબ્રિટી, જાહેર જીવનની વ્યક્તિ કે એક સામાન્ય વડીલને માટે તેમની ઇમેજ તોડવી, બદલવી સંન્યાસ લેવો કે આસક્તિ ત્યજીને મુક્ત વિહારનું આયોજન કરવું કેટલું કઠિન અને હંિમત માંગી લેતું કામ છે. અર્થ સમજજો, નિવૃત્ત થવાનો મુદ્દો પણ નથી. જાત-નજર, લોક-નજરમાં કેવા લાગીશું ? તેના ડર તરફ ઇશારો છે. મૃત્યુ પછી આપણા ગામેગામ અને ચોરેચોરે પૂતળા મુકાવાના છે અને આપણી જયંતિઓ ઉજવાશે તેના ભ્રમ થકી અમર થવાના હવાતિયા છે.
ઘણાને તેઓ મૃતદેહ તરીકે કે હોસ્પિટલમાં કેવા લાગશે તેનો ડર સતાવે છે તેમનો સારો ફોટો અને જીવનની ઝરમર લખેલી તૈયાર રાખે છે. તેમની ખબરઅંતર પૂછાય તે માટેનું પબ્લિક રીલેશન પણ ખડું કરાતું હોય છે. કોઈ મહાનુભાવના અવસાનને મળેલ સચિત્ર થોકબંધ કવરેજ જોઈને ‘મારું પણ આવું જ હોય તો’ જેવા નિઃસાસા પણ નાંખી લેવાતા હોય છે.
આપણા અસ્તિત્વને બિલોરી કાચથી જોવાનું છોડી દઈએ તે જ કેવળ જ્ઞાન અને મોક્ષના દ્વારનો માર્ગ કહી શકાય.

લાઇફ ઇઝ લાઇક ધેટ
‘‘હું મારા સ્વ. દાદાના ફોટાની જગ્યાએ મારા સ્વ. પિતાજીનો ફોટો મૂકીશ. મારો પુત્ર મારા નિધન પછી મારા પિતાની જગ્યાએ મારો ફોટો મૂકશે. (થોડા મહિનાઓ માટે જ તો...) તે પછી મારા ફોટાની જગ્યાએ તેના કુટુંબનો ફોટો મુકશે... જીવનક્રમ આમ જ આગળ ચાલતો રહેશે છતાં હું જાણે પાંચ પેઢીમાં એકમાત્ર ચિરંજીવ છું તેવા કેફમાં આજે રાચુ છું.’’

 

Share |

વૈવિધ્ય

• તંત્રી લેખ • પ્રસંગપટ
• દિલ્હીની વાત • આસપાસ
• ન્યુઝ વ્યુઝ •વાતવાતમાં
• નેટવર્ક • અવસાન નોંધ
 
 

Science and Technology

માર્સ - ૫૦૦ ''પૃથ્વી પરનો સ્પેસ ટ્રાવેલનો સૌથી લાંબો પ્રયોગ''

પપુઆ ન્યુગીનીના દરિયામાં ઃ સોલ્વારા-૧
માઇફો-લિપો ફિલિંગ
વ્યાયામ અને આહારથી BP ઘટાડી શકાય... !
બ્રો-લિફટ કે પાળ લિફટ
 

Gujarat Samachar Plus

શા માટે કેક પર મીણબત્તી હોય છે?
બીગ બીને ટાગોરના રોલ માટે રાજી કરવાની કોશિશ

વિવેકની આગામી ફિલ્મના નામમાં ચેન્જ

ભારતીય સેલિબ્રીટીની છાપ બદલવી છે.-ફ્રેડા પિન્ટો

વિપુલ સાથે કોઇ મતભેદ નથીઃ અક્કી
અલવિદા સિક્સ પેક-શાહરૂખ ખાન
  More Stories
 
 
   
webad3 lagnavisha
   

Follow Us

Facebook Twitter
   

Archives

aaj

આજનું પંચાગ

આજનું ભવિષ્ય
સુપ્રભાતમ્

આજનું ઔષધ

આજની જોક આજની રેસીપી
   
 
plus
 

આજનું કાર્ટુન

arc archive

પૂર્તિઓ

 
 
Gujarat Samachar © 2011 All Rights Reserved