Rkx ylu Rbth;

115 J»to ÃËJuo Jehak’ dtk"eyu rNftdtubtk £uLa Ct»ttbtk:e ykd{uSbtk yLþJtr’; fhujtk ÃþM;fle htubtkaf rJd;tu
EMþ rF{M; ‘FtuJtgujtk J»ttuo¥btk Cth;btk n;t?

mkNtu"lle fuzeyu DKe lJe btrn;e, rJd;tu ylu ;Úgtu «ftrN; :;t ntug Au. mkNtu"ltu yu yuf m;; atj;e «r¢gt Au ylu yubtk lJel ylu yts Mþ"e y¿tt; yuJe nM;«;tu, d{k:tu, ;tzvºttu «tÃ; :tg, ;ub ;ub lJtk lJtk hnMgtu ÏËju Au. ytvKu fÕvlt vK fhe l ntug yuJe rJd;tu òKbtk ytJu Au. rJîtltu yulu rJNu Atlcel fhu Au. lJtk lJtk ;Úgtu Ntu"tg Au ylu yubtk:e mðg vtbJtle b:tbK atju Au.

ytÔþk yuf mkNtu"l fnu Au fu rF{M;e "bolt M:tvf EMþ rF{M;u vtu;tle GþJtleltu mbg Cth;le ÇËrb vh Ôg;e; fgtuo n;tu. mtbtLg mkòudtubtk ;tu ytÔþk fnulthlu ftuR ;fonel, BËFo fu ;Æl vtdj btle ju y:Jt ;tu yulu dÃvtkcts fnelu yule Wvuûtt fhu, vhkðþ yt rJ»tgbtk :gujtk fuxjtkf mkNtu"ltu òu;tk yt rJNu dkCeh rJath fhJtu vzu ;uÔþk Au.

E.m. 1894btk yburhftlt rNftdtu Nnuhbtk 6558, MxuJxo çËjuJzobtk:e ‘" ylltul jtEV ytpV rsmm ¢tEMx¥ ltbLþk ÃþM;f «dx :Gþk. bòle Jt; ;tu yu Au fu 1893btk rNftdtubtk gtuòguje rJµ"bo vrh»t’btk ntshe ytvJt dgujt bnwJtlt 29 J»tolt ;usMJe ylu rJîtl GþJf Jehak’ htDJS dtk"eyu Bˤ d{k:ltu yLþJt’ fgtuo Au.

yt d{k:ltu vK yuf ytdJtu mkNtu"ltðbf vk: Au. ytbtk Jehak’ htDJS dtk"e rlftujm ltuxturJau £uka Ct»ttbtk jFujt ÃþM;fltu ykd{uS yLþJt’ fgtuo ylu yt yLþJt’btk GþrlJrmoxe ytuV vurhmlt yægtvf S.yuj. r¢Mxeyu sYhe Mþ"thtJ"tht fgto ylu yu:eg rJhj Jt; ;tu yu Au fu yt ykd{uS ÃþM;fbtk su sw’tk sw’tk JKoltu ytJu Au, yult Mþk’h raºttu Jehak’ htDJS dtk"eyu ’tugto Au.

ytsu vK Jehak’ dtk"ele «r;Ctltu rJath fh;tk ytùgo :tg fu curhMxh Jehak’ dtk"e ykd{uS Ct»tt vh yuÔþk «ÇþðJ "htJ;t n;t fu sil "bolt yDhtbtk yDhtk rmØtk;tulu ;uytu ÏËc mh¤ ylu yðgk; «tmtr’f Nijebtk hsq fhe Nf;t n;t. sil ;•J¿ttl Wvhtk; ctiØ ;•J¿ttllt ;uytu ¿tt;t n;t, yuxÕþk s ln´, vK Ju’tk;, mtkÏg, Lgtg JiNur»tf suJtk ’Noltu vh ;uble n:tuxe n;e ylu yu Cth;eg ’Noltu rJNu yubKu yburhft ylu EkøjpLzbtk blleg «Jaltu ytÃgtk n;tk. ytle mt:tumt: gtirdf r¢gtytu µtmtuåAJtmle «r¢gtytu rnÃlturxÍb ylu buMburhÍb rJNu vK Qkzwk ¿ttl "htJ;t n;t ylu Cth;le mtbtrsf ÂM:r; rJNu vK yuxjt s òd{; rJathf n;t.

J¤e Cth;btk atj;e "btO;hle «Ô\r•tytu rJNu vrùblt sd;lu yt¢tuNÃËJof fXtuh-lXtuh JtM;rJf;t mt:u vt’heytu ylu rF{M;e mbts mbût rlCeof;t:e J¾;Ôg ytv;t n;t. ’m:e vK Jæþ Ct»ttytult òKfth Jehak’ dtk"eyu rlftujm ltuxturJalt £uLa d{k:ltu yLþJt’ fgtuo. ÃþM;flt juFf rlftujm ltuxturJa yµ’¤lt mirlf, hrNgl WbhtJ, vºtfth ylu øþÃ;ah n;t. Cth;btk Juvth y:uo ytJ;e JKÍth mt:u jÆtFlt ‘rnrbm¥ ctiØ bXbtk ytÔgtu n;tu. yt bXbtk hnelu ltuxturJau ctiØ"boLþk vrhNejl fGþO nðþk.

yn´ yfMbt; :;tk ltuxturJalu ctiØ bXbtk hne sÔþk vzâwk. vdbtk £ufah :Gþk ntuJt:e ’eDo mbg Mþ"e ythtb juJtu vzâtu ylu yt mbgu yublu bXlt ctiØ "boøþhw vtmu:e mk; Emtlt SJlle òKfthe b¤e. ’wCtr»tgtle b’’:e ;uytu ctiØ bXlt sw’t sw’t d{k:tu òu;t n;t, ðgthu yublu vtrj Ct»ttbtk v¼Yvu jFtguÕþk ‘EmtLþk SJl¥le nM;«; «tÃ; :R. ltuxturJalu ’wCtr»tgt vtmu:e yu yr; «tael nM;«;ltu su fkR yLþJt’ mtkvzâtu, yulu 224 Vfhtbtk 14 «fhKbtk kmkd{rn; fgtuo. £uka Ct»ttbtk jFtguÕþk yt ÃþM;f sbol, MvurlN ylu Extrjgl Ct»ttbtk vK yLþJtr’; :Gþk.

yu mbgu r;cuxlt yuf CtdYvu fnuJt;t jÆtFbtk yt rnrbm ctiØ bX ytÔgtu n;tu ylu Cth;lt MJt;kºgtu•th ft¤btk yn´ yuJt ctiØ mtæþ Jm;t n;t fu suytu ’tJtu fh;t n;t fu Emt yn´ yuf ¿ttlrvvtMþ ;hefu ytÔgt n;t. ;uytu vtu;tLþk Dh Atuzelu Juvtheytule JKÍth mt:u Cth;btk ÎËBgt ylu Ftm fhelu yubKu ctiØ "boLþk yLþNejl fGþO. yub fnu Au fu Emtlu siltulu vK ytJftgto n;t. c{tñKtu mt:u sdLlt:ÃËhe, yturhMmtbtk, clthmbtk ylu ceòk M:¤tuyu hÌtt n;t. yubKu yn´ vtrj Ct»ttltu vK yÇgtm fgtuo ;ubs ler;rb•tt rJNu Wv’uN ytÃgtu n;tu.

yt r;curxgl nM;«;btk yuJe ltuk" b¤u Au fu 28 J»tole Wkbhu Emt vtu;tlt ’uN suYmjubbtk vtAt Vgto ylu ðgtk sRlu yubKu Wv’uN ytvJtLþk NY fGþO. yu mbgu gnq’e lu;tytu Emtlt Wv’uN:e rakr;; cLgt n;t, ;ub A;tk Emtyu ºtK J»to Mþ"e Wv’uN ytvJtLþk atÕþ htÏGþk.

yt r;curxgl nM;«;lt yLþJt’btk yuJe ltuk" Au fu ytJtu Wv’uN ytvJtlu fthKu Emtle "hvfz :R. ‘;uytu Eµhlt Ãþºt Au¥ yuJtu ’tJtu fhJt btxu Emt ylu yublt yLþgtgeytu vh BþfÆbtu ajtJJtbtk ytÔgtu ylu ;ublu btu;le mò VhbtJtE, vK ;ublt rN»gtuyu yublt mk’uNtlu ’wrlgtChbtk VujtÔgtu.

rlftujm ltuxturJalt yLþJt’btk vtpÂL;gm vtgjpx rJNu Ftm ltuk" b¤u Au. vtpÂL;gm vtgjpx htubl dJloh n;t ylu ;uytu EMþlu btu;le mò fhJt htS l n;t, vhkðþ YrZåþM; ylu W~fuhtgujt gnq’eytult rJNt¤ mBþ’tglu lthts fhJtle ;uble rnkb; atje ln´, ;u:e yubKu EMþlu ¢tum vh jxftJe J" fhJtle yt¿tt ytve n;e. yt r;cuxe nM;«;btk EMþ rF{M;lt B\ðGþ mbgle ytmvtmle Dxltytulu ytjuFtR Au, ytbtk mul nuz[el dJloh vtgjpx vtmu òg Au ylu rsmmlu catJJt btxu ’jejtu fhu Au, vhkðþ ;ublu ltmevtm :Ôþk vzu Au.

mkNtu"l yuJe ctc; Au fu ftuR yultu MJefth fhu ylu ftuRyultu yMJefth fhu. yubtk vK EMþ rF{M;lt 33 J»tolt ytGþ»g ykdu mthe yuJe btrn;e «tÃ; :tg Au. xprmxm, ÂÃjle ylu òpmeVm suJt EMþ rF{M;lt mbftjel Er;ntmfthtuyu yublt SJl rJ»tu jÏGþk Au. ctEcjlt W•tht"obtk b¤;tk ‘~þC mk’uN¥ (dtpMvuj) fu ‘lJtu fhth¥ (LGþ xuMxtbuLx) ltbu ytu¤Ft;t mkagbtk vK EMþ rF{M;lt SJlle btrn;e b¤u Au. EMþlt ath rN»gtuyu jFujtk ath ÃþM;ftu, ‘«ur»t;tult arh;tu¥ ltbLþk ÃþM;f ;:t EMþlt rN»gtultk vºttultk yt"thu yublt SJlÔ\•ttk;le DKe rJd;tu b¤u Au.

‘ylltul jtEV ytpV rsmm ¢tEMx¥ EMþ rF{M;lt SJlle y¿tt; rJd;tu ytJu Au ylu yuf yuJtu lJtu «ftN vtzu Au fu E~þ rF{M; Cth; ytÔgt n;t. rlftujm ltuxturJalt yt mkNtu"lu Cthu btuxe ytk"e sdtze.

rlftujm ltuxturJau EMþlt SJlle y¿tt; rJd;tu ytjuFe, yu vAe ypzdh øËzMvezu yule mD¤e Jt;tulu vtuf¤ XuhJe. Cth;lt «tåg rJ¼tlt ¿tt;t sbolelt mb:o rJîtl bp¾mBËjhu ;tu MJgk rnrbm bX mt:u vºtÔgJnth fgtuo n;tu ylu ltuxturJalt Bþjtft;lt ’tJtlu s Bˤbtk:e vzftgtuo, ßgthu su. ytrfoctÕz zøjtm MJgk rnrbm bXle Bþjtft; jRlu sKtJu Au fu ytJtu ftuR cltJ cLgtu s l:e ylu ;u:e ltuxturJalu yu sqêe Ôg¾; juFtJu Au. ftuRf ;tu J¤e yua.Je. çjuJðmfeyu jFuje yt «fthle Jt;tobtk:e ltpxturJau ytJe Jt;tu jFe Au ;ub fnu Au.

rlftujm ltuxturJau £uka Ct»ttbtk jFujt yu ÃþM;f ylu Jehak’ dtk"eyu yult ykd{uSbtk fhujt ‘ylltul jtEV ytpV rsmm ¢tEMx¥lt yLþJt’le bn•Jle ctc; yu EMþ rF{M;ltu Cth; ylu r;cuxltu «Jtm Au. Dxlt yuJe cle fu EMþ rF{M;lt Cth; «Jtm rJhtu"btk su fuxjtf rJîtltu ylu mkNtu"ftuyu mJtj QXtÔgtu, yu he;u yult mb:olbtk vK DKe rJd;tu b¤u Au. rbhÍt øþjtb ynub’u MvÐ ònuh fGþO nðþk fu yuf brmnt n;t, suble htn òuJt;e n;e. ltuxturJa:e sht sw’e he;u vK yubKu ’tJtu fgtuo Au fu J"M;kC vh azât ;u ÃËJuo EMþ rF{M;u Cth;le BþmtVhe fhe n;e ylu ;uytu ;tu EMþ rF{M;u fhujt Cth;lt «Jtmltu lfNtu vK ytvu Au. yt rJ»tg vh ceò DKtk mkNtu"ltu :gt Au. yulu ÷Ðtk; Yvu òuRyu ;tu yurjÍtcu: ¾juh «tuVux ;ublt ÃþM;f ‘" jtuMx Egh ytpV rsmm & ztu¾âwbuLxhe yurjbuLxTm ytpV rsmm¥btk yub ’NtoJu Au fu yubKu 17 J»to Mþ"e ÃËJoltu «Jtm fgtuo n;tu.

ceS ctsw ctiØ "bole nM;«;tu EMþ rF{M;lt Cth;lt «Jtmlt ÃþhtJtytu ytvu Au, subtk luvt¤, jÆtF ylu r;cuxltu vK WÕjuF b¤u Au. fuxjtf mkNgJt’eytuyu ò;u rlftujm ltuxturJalt ’tJt ykdu rnrbm bXbtk sRlu mkNtu"l fGþO Au. ytJt yuf mkNtu"f MJtbe yCu’tlk’ ;tu yuJt MvÐ WÆuN mt:u rnrbm bXbtk dgt n;t fu ftk ;tu yt nM;«; bu¤JJe y:Jt ;tu yule vtuf¤;tlu ÏþÕje vtzJe. yuble yt BþmtVhe ’hrbgtl ;ublu ‘fÂ~bh - ytp r;cuxe¥ ltbLþk ÃþM;f béGþk ylu yubtk:e ckdt¤e Ct»ttbtk 224 v¼ vk¾;ytu b¤e, subtk ltuJturJale btVf s hsqyt; b¤u Au.

1925btk hrNgl ;•Jrak;f rlftujm htpyuheau vK yt bXle BþmtVhe fhelu ltuxturJa ylu MJtbe yCu’tklk’u òuguje nM;«;le FhtR fhe. yu vAe MJtbe htbf]»Klt rN»g MJtbe rºtøþKt;e;tlk’u vK yt bXle BþmtVhe fhelu ðgtklt mtæþytu vtmu:e òKfthe bu¤Je n;e fu ltuxturJa yt bXbtk ytÔgtu n;tu. yuKu fuxjtuf mbg yn´ Je;tÔgtu n;tu. ;ublu nM;«; ;ubs EMþ rF{M;lt cu raºttu vK c;tÔgtk n;tk. yt cu raºttubtk yuf EMþ rF{M;Lþk Jt;tojtv fhðþk raºt nðþk ylu ceswk rnbtjgltk skdje «tKeytu:e J´x¤tRlu ægtl fhðþk EMþ rF{M;Lþk raºt nðþk. subtk «tKeytu yuble WvÂM:r;:e JuhCtJ rJmhelu Ntk; clelu cuXujt ’uFt;t n;t. MJtbeS yburhft dgt, ðgthu yubKu yuf yburhfl raºtfthlu raºt c;tÔGþk nðþk ylu mbg s;tk yu raºtfthu yulu Ãþl&«ftrN; fGþO nðþk.

yt vAe ;tu ÃþhtJtytule nthbt¤t atje. rJÏgt; rJîtl, ;•Jrak;f ylu mkNtu"f ztp. rlftujm htuyurhau jÆtFle BþmtVhe fhe ylu yublu vK yt nM;«; c;tJJtbtk ytJe n;e. yubltu yuJtu b; ck"tgtu fu EMþ rF{M; ;ublt ‘FtuJtgujt J»ttuo¥ (jtpMx Egh) ctiØ bXtubtk hÌtt n;t ylu yubKu vtu;tle yt Jt; yublt ÃþM;f ‘" ntxo ytpV yurNgt¥btk ytjuFe n;e.

1921btk nulrhxt burhfu jFuje EMþ rF{M;le SJlf:tbtk yubKu ltukæGþk fu junbtk b¤;e rsmmle ’k;f:tbtk yubltu ‘Emt¥ ;hefu WÕjuF Au. J¤e ;ublt fnuJt «btKu rnrbm ctiØ bXbtk 1500 J»to ÃËJuolt ’M;tJuòu Au, subtk ;ubKu junbtk ytlk’ÃËJof Je;tJujt r’Jmtule rJd;tu ;ubs yubKu ytvujt Wv’uNtule ltuk" b¤u Au.

mkNtu"lLþk vduhwk nS ytd¤ J"u Au. yburhftbtk «:b btuLxumhe Mfqjlt M:tvf ErjÍtcu: fuMvhe ylu ©eb;e ¾juhuLm dtM¾âwyu 1939btk rnrbm bXle Bþjtft; je"e n;e. yult bXtr"vr;yu yublu fuxjtf yJNu»ttu c;tÔgt n;t ylu ;u ;ublu òuJt vK ytÃgt n;t. J¤e yub vK fÌtwk nðþk fu ‘yt ÃþM;ftu fnu Au fu ;btht rsmm yn´gt n;t.¥

furjVturlogt Mxux GþrlJrmoxelt ÃËJo yægtvf htucxo hurJ¾Í 1975btk rnrbm bXle Bþjtft;u ytÔgt n;t. yt mbgu yublu b¤ujtk jÆtFlt yuf ztpfxhu yub fÌtwk nðþk fu rsmm ;ublt FtuJtgujt J»ttuobtk yn´ hÌtt n;t. yt he;u rnrbm bXbtk:e b¤;tk ÃþM;ftu DKe lJe rJd;tu ytvu Au. rlftujm ltuxturJau jFujt ylu Jehak’ dtk"eyu Ct»ttk;h fhujtk yt ÃþM;flt Bˤ r;cuxegl nM;«;btk Au ylu ;u r;curxgl nM;«;btk EMþ rF{M; rJNu fuJtk lJtk lJtk mkNtu"ltu ytÔgt Au ;u rJNu nJu vAe òuR~þk.

ytsle Jt;

ct’Ntn & cehcj, Cth;lt Nt Fch Au?

cehcj & sntkvltn, ytE.xe. ûtuºtu yd{Ke ytæþrlf Cth; nS «tael hÌtwk Au.

ct’Ntn & yuxju?

cehcj & sntkvltn, ytæþrlf Cth;btk ÇË;le rfkb; Au ’tuZmtu fhtuz Yrvgt. ÇË;ltk fthltbtytu vh ytxjt Fauo ytsu cthuf rVÕbtuLþk rlbtoK :R hÌtwk Au.